Кіріспе

Жұмысшылардың әлеуметтік революциясы – 20 ғасырдағы анархистік революция.

Испания революциясы – 1936 жылы Испанияда Азамат соғысы басталған кезде басталган жұмысшылардың әлеуметтік революциясы. Екі-үш жыл бойы анархистік және кең мағынада либертариандық социалистік ұйымдастыру принциптері елдің әртүрлі аймақтарында, негізінен Каталония, Арагон, Андалусия және Валенсия қауымдастығының бір бөлігінде кеңінен енгізілді. Испания экономикасының көп бөлігі жұмысшылардың бақылауына көшті; Каталония сияқты анархистердің бекіністерінде бұл көрсеткіш 75%-ға дейін жетті. Зауыттар жұмысшылар комитеттері арқылы басқарылды, ал аграрлық аймақтар ұжымдастырылып, либертариандық социалистік коммуналар ретінде басқарылды. Көптеген шағын кәсіпорындар, мысалы, қонақүйлер, шаштараздар және мейрамханалар да ұжымдастырылып, олардың жұмысшылары басқарды. Ұжымдастыру жұмысын негізінен Confederación Nacional del Trabajo (CNT; Ұлттық Еңбек Конфедерациясы) және Federación Anarquista Ibérica (FAI; Иберия Анархистер Федерациясы) қатарындағы мүшелер ұйымдастырды. Социалистік Unión General de Trabajadores (UGT; Жалпы жұмысшылар одағы) да ұжымдастыруға қатысты.

Тарих

1936 жылдың 17 шілдесінде Испанияда 1936 жылдың шілдесіндегі төңкеріс басталды. 18 шілдеде жалғасқан әскери көтеріліс республикалық мемлекеттің құлдырауына (бір күн ішінде төрт үкімет алмасты) және төңкерісшілер билікті бағындыра алмаған жерлерде мемлекеттік мәжбүрлеу құрылымдарының таратылуына немесе тоқтап қалуына әкелді. Ол кезде CNT шамамен 1,577,000 мүшеден, ал UGT 1,447,000 мүшеден тұрды. 19 шілдеде көтеріліс Каталонияға жетті, онда жұмысшылар қаруланып, казармаларға шабуыл жасады, кедергілер қойды және, ақырында, әскерилерді жеңіске жеткізді.

Революцияның үшінші кезеңі (1936 жылдың қарашасы - 1937 жылдың қаңтары): Екінші Жеңіс үкіметі

2 қарашада Валенсияның Халықтық атқару комитеті Ларго Кабальероның республикалық үкіметінің саясатына бағындыратын жаңа іс-қимыл бағдарламасын бекітті, оған CNT мүшелері Хуан Гарсия Оливер, Хуан Лопес Санчес, Федерика Монтсень және Хуан Пейро кірді. Осы айда "Темір колонна" Халықтық атқару комитетінің жеткізіп берген жабдықтың жетіспеушілігіне наразылық ретінде Валенсияны қысқа мерзімге басып алуға шешім қабылдады, нәтижесінде қала көшелерінде либертариандық жасақтар мен коммунистік топтар арасында қақтығыстар болды, оның салдарынан 30-дан астам адам қаза тапты. 14 қарашада Дюрути колоннасы мемлекетпен ынтымақтастыққа талап еткен «мүмкіндікшілердің» қысымына көніп, Мадридке келді. 20 қарашада Буэнавентура Дуррути Мадрид шайқасында күмәнді жағдайда қаза тапты, ол Арагон майданынан мыңнан астам жасақшылармен бірге келген болатын. 17 желтоқсанда Мәскеудегі «Правда» газеті «Каталонияда троцкистер мен анархо-синдикалистерді тазалау басталды; ол Кеңес Одағындағыдай күшпен жүзеге асырылды» деген редакциялық мақала жариялады. Сталиндіктер кез келген антифашистерді, ұжымдастыруларды және Мәскеудің директиваларына бағынбаған басқа да революциялық құрылымдарды жоюды бастады. 23 желтоқсанда Гихон соғыс комитеті жарлық арқылы Астурия және Леон провинциялық кеңесіне айналдырылды, оны республикалық үкімет реттеді және оның саясаты бұрынғыдан да консервативті болды, сонымен бірге ол Ұлттық қорғаныс комитетінің құрылуын ресми мойындады. 1937 жылдың 8 қаңтарында Валенсияның Халықтық атқару комитеті таратылды. Осы кезеңде үкімет анархистік халықтық жасақтарды толық бақылауға алып, оларды таратып, кәсіби офицерлердің басшылығымен Испан Республикалық армиясына міндетті түрде қосты.

Байланысты кейінгі оқиғалар

1937 жылдың 25 мамырында ФАИ Халық соттарынан шығарылды. 8 маусымда үкімет әлі таратылмаған ауылдық коммуналарды уақытша тыйым салған жарлық шығарды. 14 маусымда анархистер мен революционерлерсіз жаңа Генералитет үкіметі құрылды. 15 маусымда ПОУМ тыйым салынды және оның атқару комитеті тұтқындалды. 16 маусымда 29-дивизия (бұрынғы ПОУМ-ның Ленин дивизиясы) таратылды. 1937 жылдың тамызында үкіметтік айналым арқылы КСРО-ны сынауға тыйым салынды. Осы айда орталық үкімет 10 тамызда республикалық армия әскерлерімен әскери түрде басып алынған революциялық биліктің соңғы қалған органы – Арагон қорғаныс кеңесін таратуға бұйрық берді. Оның президенті Хоакин Аскасо тұтқындалды. Сонымен қатар, он бірінші коммунистік дивизия арагондықтардың түрлі комитеттеріне шабуыл жасап, жақын арада қайта ұйымдастырылған ұжымдық ауыл шаруашылығы өндірісін таратып жіберді. 7 қыркүйекте үкімет республикалық аймақта үкімет билігін қайта орнату мақсатында көптеген шаралардың бірі ретінде жеке діни құлшылықты қайта рұқсат етті, ал Барселонада анархо-синдикалистік «Солидарность Обрера» басылымын таратуға қарсы демонстрациялар өтті. 16 қыркүйекте Барселонада саяси митингтерге тыйым салынды. 26 қыркүйекте Астурия кеңесі өзін Екінші испан Республикасынан тәуелсіз Астурия және Леонның Егеменді кеңесі деп жариялады. 21 қазанда Валенсиядағы Сан-Мигель-де-лос-Рейес түрмесі алдында анархист және социалист белсенділері демонстрация өткізіп, тұтқындар босатылмаса есіктерді бұзып тастаумен қорқытты. 12 қарашада CNT FPA комитеттерінен шықты. 1938 жылдың 6 қаңтарында үкімет комитеттер, муниципалитеттер, корпорациялар және т.б. жаңа банкноталар мен монета шығаруға тыйым салатын жарлық жариялады, оларды бір ай ішінде айналымнан шығаруға бұйрық берді, бұл революцияның соңғы қалдықтарын жоюға жасалған әрекет болды. Сол жылы көптеген ірі жер иелері қайтып келіп, өздерінің мүліктерін қайтаруды талап етті. Коллективтеу халықтың қолдауына қарамастан, бірте-бірте жойылды. Сэм Долгофф шамамен сегіз миллион адам тікелей немесе жанама түрде Испания революциясына қатысқан деп есептейді, ол «тарихтағы кез келген революциядан гөрі еркін мемлекетсіз қоғамның идеалдарын кең ауқымда жүзеге асыруға жақындады» деді.

Экономикалық

Әлеуметтік революцияның ең айқын ерекшелігі – қатысушы өнеркәсіптік ұжымдар мен аграрлық коммуналардың орталықтандырылмаған және көлденең федерациялары арқылы үйлестірілген либертариандық социалистік экономика құрылуы болды. Женева университетінің профессоры Андреа Олтмарес ұзақ сөйлеген сөзінде былай деді:

Революцияның маңызды жетістіктері экономиканың барлық сатыларындағы меншік және дамумен байланысты болды: басқару, өндіріс және тарату. Бұл, жеке меншік авторитарлық сипатта деген анархистік сенімге сәйкес, жеке меншік ресурстарын кеңінен иемдену және ұжымдастыру арқылы іске асырылды. Республикалық аумақта жұмысшылардың басқаруы мен бақылауы және аграрлық ұжымдастыру бойынша көптеген тәжірибелер жүргізілді. Кейбір қалалар мен елді мекендерде өзгерістер спонтанды түрде жүріп, әртүрлі бағыттарда дамыды. Дегенмен, көптеген жағдайларда алғашқы қадамдар Барселонада жасалған тәжірибелерге ұқсас болды.

Әлеуметтік

Әлеуметтендіру – өндірісті жұмысшылардың өзі басқаруынан тұрды. Іс жүзінде, бұл тікелей әрекет пен анархизмнің авторитаризмге қарсы тұру қағидаттарына негізделген ұжымдық басқару және жеке меншікті жоюға алып келді. Осы ретте басқару он бес адамнан аспайтын директорлар кеңесіне жүктелді, оған компанияның өндірістік және қызмет көрсету деңгейлерінің барлығы қатысты, сондай-ақ кәсіподақтардың орталық ұйымдары пропорционалды түрде өкілдік етті. Бұл кеңес жұмысшылар жиналысында сайланды және оларға есепті болды. Пайда жұмысшыларға, компанияға және қоғамдық мақсаттарға бөлінді. Әрбір компанияның ішінде резервтік қор құрылды, оны жиналыс аймақтық несие одақтарына, жұмыссыздарға көмектесуге немесе білім беру және денсаулық сақтауға инвестициялау сияқты қоғамдық мақсаттар үшін пайдалану туралы шешім қабылдауға құқылы болды.

Ұлттықлендіру

Ұлттықтандыру – мемлекеттің индустрияны басқаруын білдірді. Ол жеке меншік пен басқарудың жойылуына соқтырды. Директорлар кеңесі мемлекет тарапынан бақыланды, ал пайда мемлекет пен компанияның өзіне түсті. Бұл таңдауды Коммунистік партия қорғады, себебі осылайша CNT ұстаған экономикалық күшті әлсіретуге болады еді.

Жұмысшыны бақылау

Жұмысшылар бақылауы жұмысшы комитеттерін құруды білдірді, олар жұмыс жағдайларын, компаниялардың қаржы айналымын бақылауға және жеке меншікте қалған компаниялардың өндірісін бақылауға жауапты болды, тек қана комитетке мүше болу шарттарына жеткілікті қызметкерлері жоқ компаниялар бұл ереженің шегінен тыс болды. Бұл комитеттер үштен тоғызға дейін мүшелерден тұрады, олар екі кәсіподақтың өкілдерінен пропорционалды түрде, сондай-ақ компаниямен байланысты барлық қызметтер мен салалардың өкілдерінен құралды. Бұл өкілдер компанияның бас жиналысында сайланды, онда комитеттің қаржы қозғалысына қол қою құқығы, комитет пен кәсіп иесі арасындағы кездесулердің жиілігі туралы шешім қабылданды. Комитет мүшелігі ақысыз болды, мерзімі екі жылды құрады және қайта сайлануға мүмкіндік болды. Мүшелер компанияны басқару ісінде компанияның бас жиналысына және өнеркәсіптің бас кеңесіне жауапты болды. Комитет жұмыс уақытын, жалақыны көтеру немесе төмендетуді, қызмет көрсету шарттарын немесе жұмыс орнын өзгертуді, сондай-ақ жұмысшыларды жұмыстан босату туралы хабарламаларды бекітті. Комитет аптасына бір рет жиналып, кәсіп иесінің ұсыныстарын талқылауға және ресми талаптардың орындалуын қадағалауға міндетті болды. Кәсіп иесінің өкілдігі компанияның заңды өкілдігін, келісім-шарттар жасау құқығын, қаржыны сақтауды, қол қою және сыйақы мөлшерін белгілеу өкілеттігін сақтап қалды. Егер компания заңды тұлға ретінде корпорация немесе басқа коммерциялық модель болса, комитет мүшесі кеңес отырыстарына қатысуға міндетті болды, бірақ дауыс беру құқығы болмады.

Жалақы

Еңбек ақы төлеу мәселесі революциялық кезеңде анархистер мен марксистер арасындағы негізгі дау-жанжалдардың бірі болды. Анархистік ұйымдар бір отбасыға төленетін жалақыны жақтаса, марксистік ұйымдар еңбек түріне қарай еңбекақының сатылап төленуін қолдады. Бұл айырмашылықтар жеке тұлға туралы әртүрлі түсініктермен және жеке тұлғаны өндіруші ретінде ынталандыру қажеттігімен байланысты болды. Біріншіден, анархизм жеке тұлғаны қанағаттандырылуы керек қажеттіліктері бар субъект деп қарастырса, марксизм жеке тұлғаны өндіруші деп қарастырады. Екіншіден, анархизм жұмысшы өндірістік қызметті өз бақылауында ұстап, өндірісті жетілдіруге және процесті жақсартуға ұмтылады деген пікірде. Ал марксизм жұмысшының жоғары жалақы алу үшін күш салуға бейім екенін түсіндіреді.

Кино өнеркәсібі

CNT ойын-сауық одағы конфедерациялық БАҚ-тың ұйымдастыру және жұмыс істеу үлгісі болды. 20-25 шілде аралығында Барселонаның кинотеатрлары мен театрлары Барселона CNT белсенділерінің алғашқы және ең сәтті басып алуларының біріне айналды. 26 шілдеде техникалық комиссия кинотеатрлар мен театрлардағы жаңа жұмыс тәртібін анықтайтын жобаны дайындауға кірісті. Сол күні оқиғаларға қатты тап болған Каталония үкіметі Каталонияның «Comisaría d'Espectacles» мекемесін құрды, бірақ ол тиімді болмады; CNT кәсіподағы арқылы ұйымдастырылған жұмысшылар өндірісті толыққанды өз қолына алды. 1937 жылдың 6 тамызынан мамыр айына дейін революциялық құлшыныс Барселонадағы барлық кинематографиялық және театрлық шараларды ұйымдастырып, жандандырды. Жоба киноиндустриясындағы барлық жұмыс түрлері үшін жалақыны біркелкі етуден басталды. Ауру, мүгедектік, қарттық және күштеп жұмыссыздыққа байланысты жәрдемақылар тұрақты түрде орнатылды. Бұл жүйеде шамамен 6000 адам жұмыс істеді және сол кезеңде 114 кинотеатр, 12 театр және 10 музыкалық зал қызмет етті. Тіпті «Тиволи» театрында опера труппасы құрылды, жанрды халыққа жақындату мақсатында. Бұл экономикалық тұрғыдан ең жақсы жұмыс істеген секторлардың бірі болды, тіпті «Аскасо» (қазіргі «Вергара») сияқты бірнеше кинотеатрлар салынды. Басқалары реформаланды немесе құрылысы аяқталды, мысалы, «Дуррути» кинотеатры (қазіргі «Аренас» кинотеатры). Саяси тұрғыдан киноны ұжымдастыру – буржуазиялық және капиталистік жүйеге түбегейлі қарсы келетін өнерді түсінудің жаңа тәсілі болды. Шығармашылық процесте біртұтас көзқарас болмады, сахна артында догматизмге жол берілмеді, ал «жетінші өнер» камераларды көшеге алып шығып, онда болып жатқан оқиғаларды түсіру арқылы журналистиканың жаңа түрін енгізді. Халық көргендерін айтуға ұмтылып, қарсы ақпарат таратуға кірісті. Осылайша, биліктің ақпараты халықтың ақпаратымен алмастырылды. 1936-1937 жылдар аралығында CNT құрған өндіріс компаниясы мен дистрибьютордың қолдауымен жүзден астам фильм түсірілді. Документалды фильмдер жанры, сөзсіз, ең табысты болды, себебі соғыс жаңалықтары басқа барлық іс-әрекеттерді ығыстырды. «SIE Films» (Ойын-сауық индустриясының синдикаты) және «Spartacus Films» фильмдерді өндіру үшін құрылды. Одақтың түсірілімге арналған үш алаңы бар екі ірі студиясы болды, ал Монжуиктегі ғимараттарда жиынтықтар мен қосымша актерлерге арналған «Бельгия сарайы» орналастырылды. Алайда, 1937 жылдың мамырындағы репрессия Барселона көшелеріндегі әлеуметтік революцияны тоқтатты және фильмдер түсірілуін жалғастырғанмен, бұрынғы өндіріс қарқыны айтарлықтай төмендеді. Анархистік кино өндірісі сол кезде Каталониядағы шығармашылық өмірдің маңызды бөлігі болды; және ол Арагон, Мадрид және Левантеге әртүрлі үлгілер арқылы тарады, қалалар мен жұмыс істейтін адамдардың жағдайларына бейімделіп, оларды мүмкін етті. Мадридтегі өндіріс Барселонаға қарағанда аз болса да, 24 фильм түсірілді, олардың арасында деректі және көркем фильмдер де болды.

Ағаш өңдеу өнеркәсібі

Азамат соғысы кезінде осы салада 7 000-нан 10 000-ға дейін адам жұмыс істеді. Жалпы ереуілден кейін көп ұзамай жұмысшылар өз компаниялары мен шеберханаларына оралғанда, ағаш өңдеушілер ұйымдасуға кірісті. Олар компанияларды иелігіне алып, күш-жігер мен ресурстарды тиімді етудің жалпы жоспары арқылы денсаулық пен қауіпсіздік талаптарына сай келмейтін шеберханаларды жабып, оларды үлкен әрі жарық үй-жайларда біріктірді. Бастапқыда шағын шеберханалар болғанымен, кейін олар да ұйымдастырылды. Бірнеше айлық спонтандықтан кейін, күш-жігер үйлестіріліп, 8 сағаттық жұмыс күні, жалақының біркелкілендірілуі, жұмыс жағдайларын жақсарту және өндіріс көлемін арттыруға қол жеткізілді. Ұйымдастыру өндірістің барлық кезеңдерінде жүзеге асырылды: пилорама, жиһаз жасау және ағаш өңдеу. Кәсіптік училищелер мен кітапханалар ашылды, тіпті 1937 жылы әлеуметтік жиһаз көрмесі де өткізілді. Левант аймағындағы ұйымдастырылған ағаш өнеркәсібімен келісімге келініп, түрлі жиһаз түрлерін өндіру және бәсекелестіктен аулақ болу жолы таңдалды. Алмасудың кейбір түрлері тауар айырбасы арқылы (басқа ұйымдастырылған салалармен немесе шаруа қожалықтарымен) жүзеге асырылғанымен, көбінесе ақша қолдануға тура келді.

Аграрлық қауымдастықтар

Испания ауылдық жерлерінде кең таралған латифундизм тенденциясы шаруалар арасында кең тараған наразылыққа әкелді. 19 ғасырғы тәркілеулер жер меншігінің құрылымын айтарлықтай өзгерте алмады, ал республиканың аграрлық реформасы өзгерістерге деген үміттерді орындамады. Осылайша, төңкеріс салдарынан революциялық процесс басталды, онда шаруалар жер иелерінен жерді тартып алып, өндіріс құралдарының ұжымдық меншігіне негізделген өздігінен басқарылатын қауымдастықтарды құрды. Бұл құбылыс "коллективтену" деп аталды. Коллективтер әртүрлі жолдармен құрылды. Ұлтшылдар басып алмаған аймақтарда муниципалитеттер мен шаруалардың өздері коллективтендіруді бастады. Осылайша, аристократтар мен жер иелерінің жерлері тәркіленіп, басқа коллективтердің жерлерімен біріктірілді, нәтижесінде ұжымдық еңбек режимі қалыптасты. Мал, құрал-жабдықтар және еңбек – барлығы ұжымдық түрде жүзеге асырылды. Қоғамның қызметін бағыттап, басқа қауымдастықтармен келіссөздер жүргізу және айырбас жасау үшін мерзімді жиналыстар өткізілді. Бұл коллективтердің көпшілігі төңкерістен кейін бос қалған немесе комитеттер басып алған жерлерге жауап ретінде құрылды. IRA бүкіл Испания бойынша 1500 мен 2500 аралығындағы қауымдастықтарды санады. Бұл коллективтер Арагонда, Кастилияда шаруалар федерацияларының бірігуімен, немесе Левантеде CLUEA құрылуымен сияқты аумақтық тұрғыда ұйымдастырылды. Соғыс бойында олар әр фракцияның саяси және экономикалық ұстанымдарында көрінді, республикалық тараптың идеологиялық майданының біріне айналды. Коллективтік қауымдастыққа қосылу немесе одан шығу еркін болды. Егер шағын жер иесі өздігінен жұмыс істегісі келсе, ол ешкімді жұмысқа алмаса, мұны істей алатын. Ұлттық жер жұмысшыларының федерациясы (FNTT), жарты миллионнан астам мүшесі бар, UGT ұйымдастырған, коллективтерді көбінесе қолдады. Барселонада қауымдастықтар жұмыс берушілерсіз, коллективтерге ұқсас басқарушылық рөл атқарды, өйткені барлығы олардың жұмысшыларының бақылауында болды. Қалалық көлік сияқты қалалық қызметтерді коллективтік қауымдастықтар басқарды. Арагон, Валенсия және Мурсия ауылдық жерлерінде аграрлық қауымдастықтар коммуна ретінде әрекет етті. Бизнес рөлі құрылған муниципалитеттердің жергілікті биліктерін алмастыратын институттың рөліне қосылды, көптеген жағдайларда ақша мен жеке меншікті жоюға (социалистік-анархистік қоғамның қағидаларының бірі) ұласты. Ең маңызды арагондық қауымдастықтардың ішінде Альканис, Алькориса, Барбастро, Каланда, Фрага, Монсон және Вальдерробрес болды. 1937 жылдың ақпан айының ортасында Каспеде конгресс өтті, мақсаты – 500 делегат қатысқан 80 000 арагондық коллективистің федерациясын құру. Арагон майданында Хоакин Аскасо төрағалық еткен Анархисттік Кеңес Арагонның бақылауын өз қолына алды. Арагон Кеңесі де, осы қауымдастықтар да республика үкіметімен жақсы қабылданбады. Сондықтан 4 тамызда Ұлттық қорғаныс министрі Индалесио Прието командир Энрике Листердің 11-ші дивизиясына Арагонға "маневрлерге" жіберу туралы бұйрық берді және 11 тамызда Арагон Кеңесін таратып жіберді. Арагонда бес-он мүшеден тұратын жұмыс топтарымен құрылған аграрлық коллективтер құрылды. Әр жұмыс тобына қауымдастық жер учаскесін бөліп берді, оған ол жауапты болды. Әр топ өз пікірін қауымдастық жиналыстарында білдіретін делегатты сайлады. Қауымдастықтың күнделікті жұмысын басқару комитетіне жүктелді. Бұл комитет материалдарды алу, басқа аймақтармен айырбас жасау, өндірісті бөлуді ұйымдастыру және қажетті қоғамдық жұмыстарды жүзеге асырумен айналысты. Оның мүшелері қауымдастықтың барлық мүшелері қатысқан жалпы жиналыстарда сайланды. Көптеген ауылдар мен қалаларда ақшаны тіпті жоюға дейін барды, оның орнына комиссиялар қол қойған немесе мөр басылған купондар пайда болды. Кейбір қауымдастықтардың республикалық билікпен проблемалары болғанымен (мысалы, Арагонның таратылуы), Кастилия, Мурсия және Андалусия сияқты басқалары 1939 жылға дейін, Франко әскерлері таратып жібергенге дейін, белгілі бір деңгейде сәтті жұмыс істей алды.

Шешім қабылдау

Либертариандық қағидаларды ұстанған ұжымдар "төменнен жоғарыға" қағидасына негізделген құрылымдармен басқарылды. Яғни, барлық шешімдер мен тағайындаулар ассамблеяда қабылданатын. Осы ассамблеяларда халықты қызықтыратын барлық мәселелер талқыланды. Сондай-ақ осы ассамблеяларда қауымдастықтың дамуы және атқарылуға тиіс іс-шаралар пікір алысып шешілді.

Федерализм

Кеңірек ұйымдық деңгейде қауымдастықтар Арагон мысалымен федерациялар құруға ұмтылды. Коллективтер федерацияларын құруды қолдайтын құрылтайлар өтті, бірақ ешбір жағдайда Арагоннан артық күрделі орган құрылмады. Федерализмнің басқа да мысалдары болды, мысалы, Леванте аймағындағы цитрус экспортын басқаратын CLUEA. Коллективтер арасында өздерінің қағаз ақшаларын немесе мемлекеттік валютаны пайдаланып, айырбас саудасы да жүзеге асырылды.

Экология

Испания революциясы сол кездегі әлемдегі ең ауқымды экологиялық реформаларды жүзеге асырды. Даниэль Герин анархистік аймақтар егін түрлерін көбейтуге, суару жүйесін кеңейтуге, орманды қайта өсіруге және ағаш көшеттерін өсіру ошарларын ашуға ұмтылғанын айтады. Ауаның ластануы мен туберкулез арасында байланыс табылғаннан кейін, CNT бірнеше металлургиялық зауыттарды жапты.

Экономика

Коллективтер шаруалардың жерді, еңбек құралдарын тастауы, экспроприациялауы немесе жинауы нәтижесінде ауылдарда құрылды. Оларға қосылғысы келген адамдардан құралды, ал атқарылатын жұмыс әртүрлі мүшелер арасында бөлісті. Ақша алынып тасталмаған жерлерде жалақы көбінесе отбасылық жалақы болып берілді. Сәйкесінше, ол отбасы мүшелерінің санына қарай белгіленіп, жұбайлар немесе балалары болған жағдайда артты.

Ақша

Анархистік ұжымдардың экономикалық саясаты негізінен "әркімнен қабілетіне қарай, әркімге қажеттілігіне қарай" деген коммунистік қағида бойынша жүргізілді. Осы қауымдастықтардың ең ерекше жайттарының бірі – ақша және тауарларды тарату мәселесіне жасаған тәсілдері болды. Ақша жойылған ауылдар мен қалаларда түрлі шешімдер іздестірілді, олар жергілікті жағдайлар мен қалаларға қарай өзгерді: комиссиялар қол қойған немесе мөр басылған купондар, тізім кітаптары, жергілікті монеталар, нормативтік кестелер, жеке немесе отбасылық шот кітапшалары. Ақша жойылған жағдайларда, ол қауымдастық өздігінен ала алмайтын тауарлар мен құралдарды алу үшін қолданылды.

Кедергілер

Қоғамдар кездескен ең үлкен проблемалар соғыстың өзінен туындаған: тыңайтқыштар, тұқымдар, жабдықтар және құралдар сияқты шикізаттың жетіспеушілігі немесе жұмылдыру салдарынан еңбек күшінің жетіспеуі. Олар мемлекетпен қарым-қатынаста да үлкен қиындықтарға тап болды, себебі ұжымдар мемлекеттен тыс биліктің көрінісі болды, сонымен қатар үкіметті билеген коммунизмнің идеологиялық қарсыластары еді. Осы себепті олар ИРА-ны қаржыландыруда, Левантедегі КЛЮЭА-ның бәсекелесі ретінде, Каталониядағы мәжбүрлі кәсіподаққа қосылуда, немесе Арагондағы мәжбүрлі таратуда кемсітуге ұшырады.

Мемлекеттік жауап

Мемлекет кез келген деңгейде қайта құрылғаннан кейін, кез келген революциялық қозғалысты тоқтатуға, бағыттауға немесе кем дегенде оны арнаға түсіруге тырысты. Ауыл шаруашылығы министрі Урибе ұжымдық шаруашылықтарды бағыттауды ғана көздеген аграрлық ұжымдастыру туралы жарлық шығарды. Осы жарлықта жеке шаруаға артық мән берілді.

Революцияның ауқымы

Сандар көбінесе шашыраңқы. Әртүрлі сандар ұсынылған. Гастон Леваль 3 миллион адам қатысқанын айтады. Вернон Ричардс 1,5 миллионға жуық дейді. Фрэнк Минц 1970 жылғы зерттеуінде бұл көрсеткіш 2,440,000 мен 3,200,000 аралығында болғанын мәлімдейді; бірақ 1977 жылы ол бұл сандарды қайта қарастырып, ең кемі 1,838,000 коллективист болғанын көрсетті. Оның негіздемесі төмендегідей:

Білім берудегі революция

Білім беру саласында да маңызды тәжірибелер болды, алайда, кейін көрінетіндей, осы тәжірибелердің үлкен кемшіліктері тереңдеп жұмыс істеуге кедергі келтірді. Ең маңызды өзгерістердің бірі – білім берудің капитализмнің қорғанышпен және жойқын саласы болудан, жаңа революциялық қоғамды құрудың басты тірегі деп түсінілуіне байланысты болды.

Бастауыш және орта білім беру

1936 жылы 27 шілдеде Каталонияда құрылған Жаңа Біріккен мектеп кеңесіне (UNSC) Каталониядағы білім беру жүйесін қайта құру міндеті жүктелді. Бұл ұйымды білім беруді мемлекеттік басқарудың үлгісі деп қарастыруға болады: тегін, бірлескен оқыту, діни сипаттан мүлдем айырылған, ана тілінде білім беру және білім берудің әртүрлі деңгейлерін біріктіру. Дегенмен, CENU БҰҰ ҚК жүйесінен тыс Рационалистік мектептердің аймақтық федерациясын құрды. Ауылдық аймақтарда ұжымдық қозғалыс қалалардағыдан гөрі тікелей араласуға мәжбүр болды. Бұл себебі, бұрын білім беру жүйесі болмаған немесе үлкен тәуелсіздік болғандықтан, көптеген ауылдық муниципалитеттер жергілікті, кәсіби немесе муниципалдық қаржылық шығындарға тап болды. Сонымен қатар, бала еңбегіне тыйым салатын кейбір қауымдастықтардың ережелерін сақтау да маңызды болды.

Кәсіптік және техникалық білім беру

Кәсіптік және техникалық білім беру саласында түрлі бастамалар жасалды. Өнеркәсіп саласында мұндай бастамалардың көпшілігі кәсіподақтардың жемісі болды. Техникалық маман жетіспеушілігін сезініп, оларға сенімсіздік танытқандықтан, өз ұйымдарының мүшелерін оқытуға тырысты. Осындай бастамалардың ішінде теміржол, оптика, көлік, металлургия сияқты нақты мамандықтарға бағытталған көптеген мектептер мен кәсіби даярлық бөлімдері болды. Ал ауыл шаруашылығы саласында кәсіподақ федерациялары осындай шараларды жүзеге асырды. Олардың арасында Леванте хатшылар мектебі, Монкада ауыл шаруашылығы университеті, аймақтық ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы институты, сондай-ақ Монсон белсенділер мектебі бар.

Ресми емес және мәдени білім беру

Бейресми білім беру үшін либертариандық атенейлер немесе әртүрлі ақпараттық, мәдени және еңбек тапсырмалары іске асырылатын халықтық әлеуметтік орталықтар болды. Атенейлерде анархизмнің өте күшті дәстүрі қалыптасқан. Дегенмен, соғыс жылдарында олар CNT тамырлары шамалы аймақтарға да тарады. Мысалы, Мадридте, мұндай атенейлер мектептер ашып, денсаулық сақтану жүйесін құрып, басқа да түрлі қызметтерді ұйымдастырды. Әртүрлі қауымдастықтар кітапханалар құру, көркемдік шаралар өткізу, кинофорумдар ұйымдастыру, театр үйірмелерін ашу, атенейлер салу, өз академияларын немесе балабақшаларын ашу сияқты басқа да бастамаларды жүзеге асырды.

Қиындықтар

Керек болған мәселелердің екі түрлі түбірі болды: бір жағынан, соғысқа тән мәселелер, оларға білім беру саласын құлдыратқан басқа да мәселелерді қосуға болады, ал екінші жағынан, рационалистік мектеп қозғалысына тән мәселелер. Бірінші кезекте, Испаниядағы мектепке қатылу деңгейінің төмендігін атап өту қажет. Бұл мәселе ауылдық жерлерде одан да күшейді, онда көптеген муниципалитеттерде мектептер болмады немесе өте қиын жағдайда болды, көптеген қауымдастықтар әлі де бала еңбегін жоюға тырысып жатты. Алдыңғы мәселеге ұқсас, жалпы деңгейде және әсіресе рационалистік мектептерде білікті мұғалімдердің жетіспеушілігі байқалды. Бұл мәселе білім берудің құрылымдық кемістігімен тығыз байланысты және ауылдық жерлерде жазғы демалыс кезеңінде одан да ушыға түсті. Білікті мұғалімдердің жетіспеушілігі либертариандық аймақта ерекше көзге түсті, себебі рационалистік мектептерді басқарған адамдардың көпшілігі белсенділер болды. Шешуге тырысқан мәселелердің бірі – рационалистік орталықтар арасындағы үйлестірудің жоқтығы еді. Көп жағдайда бұл үйлестіру жақындық пен ортақ көзқарас негізінде бейресми түрде жүзеге асырылды. Осы тұрғыда ең қызықты жауап – Каталонияның рационалистік мектептерінің аймақтық федерациясы болды, ол баспа және рационалистік норманы құруды жоспарлады. Алайда, федерация айтарлықтай дамымады. Соңында, соғыс экономикасын сақтау қажеттілігі мен коллективистік қозғалыстың экономикалық құлдырауына байланысты экономикалық және материалдық ресурстардың жетіспеушілігіне назар аудару керек. Бұл ресурстардың жетіспеушілігі білім беру құрылымын қайта ұйымдастырудың себептерін түсінуде маңызды рөл атқарды, мысалы, басқа ғимараттарды қайта жарату арқылы толықтырылған, материалдық-техникалық базаның жетіспеушілігі сияқты мәселелерге әкелді.

Революция, Азамат соғысы және отаршылдық

Революция мен Испания азамат соғысының бір уақытта болғандығы әскери саласында жаңа революциялық толқынмен құрылған басқарушы органдармен үйлестірілген түрлі бастамалардың пайда болуына әкеп соқты, олардың көпшілігі сәтсіз аяқталды.

Арагон майданы

Бұл 1936 жылғы 24 шілдеде Барселонадан Сарагосаға қарай алғашқы ерікті жасақ, Дюрути колоннасы шыққанда жасақталған алғашқы әскери бастама болды. Соңғы колонналардың бірі - Лос Агилухос колоннасы, ол 28 тамызда Барселонадан Уэска бағытында кетті. Барселона және Ллейда колонналары негізінен Уэска мен Сарагосаға, ал Валенсия колонналары Теруэльге қарай бағытталды, үш провинциялық астананы бірнеше рет қоршап алды. Қыркүйек айының басында Карод Феррер колоннасы келіп, Вильянуэва де Хуэрва маңына орналасты. Бұл операция қыркүйек айының соңына дейін жалғасты, сол кезде алдағы Мадрид шайқасының маңыздылығына байланысты, кейбір колонналар өз тәуелсіздігінен бас тартып, үкіметтің қажеттіліктеріне бағынды.

Майоркадағы қонулар

Майоркаға экспедиция жасау идеясы 19 шілдеде ұлтшылдар оны Ибица және Форментерамен бірге басып алғаннан бері туған еді. Менорка Балеар аралдарында республиканың бақылауында қалған жалғыз арал болды. Республикашылар Ибица, Форментера және Кабрера аралдарын қайтарып алды, содан кейін Пунта-Амер және Порто-Кристо аймағында Майорка аралына десант түсірді. 5 қыркүйекте Байо колоннасы Майоркадан шығуын бастады, ол 12 қыркүйекке дейін созылды, одан кейін Барселонаға қайтып келді. "Майоркаға десант" деп аталатын операция 20 қыркүйекте Майоркадан Франко әскерлері Форментераны басып алғанда толыққанды аяқталды деп есептеуге болады.

Мадридті қорғау

Конфедерациялық жасақтардың соңғы ірі операциясы 1936 жылдың қараша айында өтті. Революцияның негізгі қайраткерлерінің бірі Буэнавентура Дуррути 1936 жылдың 20 қарашасында қаза тапты. Халықтық жасақтардың қарсылығы, Халықаралық бригадалардың күшеюімен бірге Мадридтің көтерілісшілердің шабуылына тойтарыс беруіне мүмкіндік берді. Қаланың одан әрі қорғанысында мадридтік Сиприано Мера басқарған колонна сияқты көптеген анархо-синдикалистер қатысты. Дегенмен, конфедерациялық жасақтар 1937 жылы Испания Республикалық армиясына енгізілді.

Сындар

Критика испан революциясының негізгі бағыты – анархист қатысушыларының (әсіресе Арагонның ауылдық ұжымдарында) мәжбүрлеу жасады деген айыптамаларға шоғырланған, сыншылардың пікірінше, бұл либертариандық ұйымдастыру принциптеріне қайшы келеді. Боллотен CNT-FAI есептері ұжымдастырудың ерікті сипатын жоғары бағалап, анархистік ұйымның басты ерекшелігі – мәжбүрлеу мен тікелей күштің кең таралған шындығын назарға алмады деп мәлімдейді. CNT-FAI жарияланымдарында ерікті түрде ұжымдық жүйеге қосылған шаруалар мен пәтерлі фермерлердің көптеген мысалдары келтірілсе де, одан да көптеген адамдар оған қарсылық көрсеткені немесе тек өте қиын жағдайда ғана қабылдағаны сөзсіз. Сонымен қатар, соғыстың жалпы мәжбүрлеуші климаты және анархистік әскери ұйым мен ауылдың көп бөлігіндегі қатысуы ұжымдастыру құрудың бір бөлігі болды, тіпті қатысушылардың еркіне қарсы күш қолданылмаса да. Шаруалар мен фермерлер коллективтік жүйеге қосылуға мәжбүр болмаса да, олардың өмірін қиындататын бірнеше факторлар болды: олар жалдамалы жұмысшыларды жұмысқа алуға және өз өнімдерін еркін пайдалануға тыйым салынды, сонымен қатар мүшелердің иеленген барлық артықшылықтарынан айырылды. Осы факторлардың барлығы бірігіп, қарудың күшімен теңесетін қысымға ұшыратып, көптеген ауылдардағы шағын иеленушілер мен шаруаларды өздерінің жерлері мен мүліктерін ұжымдық шаруашылықтарға беруге мәжбүр етті. Бұл айыптаманы тарихшы Рональд Фрейзер бұрын "Испанияның қаны: испандық азаматтық соғыстың ауызша тарихы" еңбегінде айтқан болатын, ол басқаша мәжбүрлі соғыс жағдайында тікелей күш қажет емес екенін түсіндірді. Ауыл тұрғындары түрлі себептермен ұжымдастыруға қысымға ұшырауы мүмкін. Оларды тапаншамен қорқытып, күш көрсетудің қажеті жоқ еді: "фашистерді" атудың мәжбүрлеуші жағдайы жеткілікті болды. "Спонтандық" және "мәжбүрлі" ұжымдар болды, сондай-ақ олардың ішінде ерікті және ерікті емес ұжымшылар да болды. Мәжбүрлі ұжымдастыру либертариандық идеалдарға қайшы келді. Мәжбүрленген нәрсе либертариандық бола алмайды. Кейбір либертариандық көзқарастар бойынша міндетті ұжымдастыру либертариандық коммунизмге қарағанда соғыс коммунизміне жақын тұжырымдамамен ақталады: майдандағы колонналарды азықтандыру қажеттілігі. Анархисттік көзқарастар иелері "мәжбүрлеуші климат" соғыстың анархистерді кінәлауға болмайтын жағдайы екенін, сондай-ақ әдейі мәжбүрлеу немесе тікелей күштің болуы минималды болғанын, бұл коллективистер мен индивидуалистердің жалпы бейбіт араласуымен дәлелденгенін айтады. Бұл пікірді тарихшы Антони Бивор "Испания үшін шайқас: испандық азаматтық соғыс, 1936-1939" еңбегінде білдірді. Бұл операцияның ("өте қатал шаралары" тіпті кейбір партия мүшелерін де таң қалдырды) мақсаты Листердің барлық ұжымдар күшпен құрылғандықтан шаруаларды ғана азат ету болды. Күш қолданылғаны да сөзсіз, бірақ әрбір ауыл коллективистер мен индивидуалистердің араласуынан шаруалардың қарудың бағытына түсіп, коммуналдық шаруашылыққа мәжбүрленбегенін көрсетеді. Тарихшы Грэм Келси анархистік ұжымдардың негізінен ерікті бірлестік пен ұйымның либертариандық принциптері арқылы сақталғанын, ал қосылу және қатысу шешімінің тұрақтанбағаннан кейін жасалған ұтымды және теңгерімді таңдау негізінде жасалғанын мәлімдейді. аймақтағы капитализмнің тиімді болмауы. Либертариандық коммунизм мен аграрлық ұжымдастыру – бұл қалалық анархосиндикалистердің арнайы топтары жау халыққа таңдайтын экономикалық терминдер немесе әлеуметтік принциптер емес, бұл ауылдық анархистердің ауыл шаруашылығы тәжірибесінен қабылдаған және жергілікті комитеттер қабылдаған ауылдық ұйымның өмір сүру үлгісі мен құралы. Анархистік талдаушылар анархистік Испаниядағы жоғары мүшелік деңгейіне негіз болатын көптеген онжылдықтар бойы ұйымдасқан және CNT-FAI агитациясының қысқа мерзіміне назар аударады. Майкл Сейдман испан революциясы кезінде жұмысшылардың өзін-өзі басқаруымен басқа да қарама-қайшылықтар болды деп болжады. Ол CNT жұмысшыларды "жалқаулық немесе әдепсіздік" үшін жұмыстан босатуға болатынын және барлық жұмысшылардың "кәсіптік және әлеуметтік тұлғаларының егжей-тегжейлі тізімі" болатынын айтты. Сондай-ақ, CNT Әділет министрі Гарсия Оливер "еңбек лагерлерін" құруды бастады және ең принципиалды анархистер, Дуррутидің достары "мәжбүрлі еңбекке" ұсыныс жасады. Алайда, Гарсия Оливер 1936 жылдың 31 желтоқсанында Валенсиядағы әділеттілік туралы өзінің идеалистік көзқарасын түсіндірді: қылмыскерлер кітапханалар, спорт және театр арқылы түрмеде өзін-өзі жетілдіруге мүмкіндік алады. Саяси тұтқындар бекіністер мен стратегиялық жолдар, көпірлер мен теміржолдарды салу арқылы жаңартылады және лайықты жалақы алады. Гарсия Оливер фашистердің өмірін сақтаудың, оларды өлім жазасына кесуден гөрі дұрыс екеніне сенді. Бұл соғыс кезінде қарсыластар аймағында саяси қарсыластарды жаппай қырып салу саясатына қарама-қарсы келеді. Кейбір радикалды комментаторлар испан революциясының шектеулері туралы өз көзқарастарын капитализмге қарсы революция теорияларына енгізді. Мысалы, Жилль Дове испан тәжірибесін капитализмді басып озу үшін жұмысшылар жалақылы еңбекті және капиталды толығымен жоюы керек екенін, оны басқаруы жеткіліксіз екенін дәлелдеу үшін пайдаланады.