Кіріспе
Буддистік күнтізбесі – Оңтүстік-Шығыс Азияда қолданылатын ай-күн күнтізбелерінің жиынтығы. Бұл күнтізбе негізінен Тибет, Камбоджа, Лаос, Мьянма, Бангладеш, Үндістан, Шри-Ланка, Таиланд және Вьетнамда, сондай-ақ Малайзия мен Сингапурда, және діни немесе ресми шаралар үшін қытай халқы қолданады. Күнтізбелердің ортақ түбірі болғанымен, аралық жылдарды қосу ережелері, айлардың атаулары мен нөмірленуі, циклдарды пайдалану сияқты шағын, бірақ маңызды айырмашылықтары бар. Таиландта "Будда дәуірі" атауы – дәстүрлі тай ай күнтізбесі мен тай күн күнтізбесінде қолданылатын жыл санау жүйесі. Оңтүстік-Шығыс Азияның ай-күн күнтізбелері көбінесе ежелгі индуистік күнтізбенің бір нұсқасына негізделген. Үнді жүйелерінен басты ерекшелігі – Мьянма жүйесі Метоний циклінің бір түрін пайдаланады. Метондық жүйенің қалай, қайдан және қашан енгізілгені белгісіз; болжамдар Қытайдан бастап Еуропаға дейін жетеді. Бірма жүйесі, және жалпы Оңтүстік-Шығыс Азия жүйелері, тропикалық жылдарға арналған Метон циклымен үйлесімде Үнді күнтізбесінен шыққан жұлдыздық жылдардың ерекше комбинациясын қолданады.
The Buddhist calendar is a set of lunisolar calendars primarily used in Tibet, Cambodia, Laos, Myanmar, Bangladesh, India, Sri Lanka, Thailand and Vietnam as well as in Malaysia and Singapore and by Chinese populations for religious or official occasions. While the calendars share a common lineage, they also have minor but important variations such as intercalation schedules, month names and numbering, use of cycles, etc. In Thailand, the name Buddhist Era is a year numbering system shared by the traditional Thai lunar calendar and by the Thai solar calendar. The Southeast Asian lunisolar calendars are largely based on an older version of the Hindu calendar, One key difference with Indian systems is that the Burmese system has followed a variation of the Metonic cycle. It is unclear from where, when or how the Metonic system was introduced; hypotheses range from China to Europe. The Burmese system, and indeed the Southeast Asian systems, thus use a "strange" combination of sidereal years from the Indian calendar in combination with the Metonic cycle better for tropical years.
Түрлері
Күнтізбеде екі типтес ай бар: синодикалық ай және сидериялық ай. (Бирма күнтізбесінде Thuriya Matha деп аталатын күн айы да бар, ол жылдың 1/12 бөлігі ретінде анықталады. Алайда, күн айының ұзақтығы тропикалық жыл, сидериялық жыл сияқты жылдың типіне қарай өзгереді.)
Жыл
Буддистік күнтізбе – айлар ай фазаларына, ал жылдар күн жылдарына негізделген ай-күн күнтізбесі. Оның басты мақсаты – ай мен күн бөліктерін үйлестіру. Әдетте он екі айдан тұратын ай фазалары 29 және 30 күнді кезекпен ауыстырады, сондықтан қалыпты ай жылы 354 күнге жетеді, ал күн жылы шамамен 365,25 күнге жетеді. Сондықтан ай жылына (интеркаляция) бір түрінде түзету енгізу қажет. Оның негізі 57 жылдық циклдармен қамтамасыз етіледі. 57 жылдың ішінде 11 күн, ал 19 жылдың ішінде 30 күндік 7 ай (57 жылдың ішінде 21 ай) қосылады. Бұл екі күнтізбеге де 20819 толық күн береді. Егер түзетулер енгізбесе, бұл 57 жылдық цикл орташа жылды шамамен 365,2456 күнге, ал орташа айды шамамен 29,530496 күнге теңестіреді. Осылайша, күнтізбеде кезекті жылдары аралық ай, ал үлкен кезекті жылдары аралық күн қосылады. Аралық ай жылдың ұзындығын ғана емес, сонымен қатар айдың жинақталған қатесін жарты күнге дейін түзетеді. Айдың орташа ұзындығы екі циклдің ішінде (39 жыл) жеті реттен астам ретсіз интервалдармен Найон айына бір күн қосу арқылы түзетіледі. Аралық күн тек аралық айы бар жылда ғана қосылады.
Дұрыс
Оңтүстік-Шығыс Азиядағы буддалық күнтізбелер айлық циклдарды қолданады, бірақ аралық айлар мен күндерді Метоникалық цикл бойынша қосып, күн жылға қадамын басқанға тырысады (Бирма күнтізбесінде – өзгертілген Метоникалық цикл бойынша). Дегенмен, буддалық күнтізбедегі күн жылы іс жүзінде жұлдыздық жыл болып табылады, ол нақты тропикалық жылдың орташа ұзақтығынан шамамен 24 минутқа ұзақ. Сондықтан, барлық жұлдыздық негізделген күнтізбелер сияқты, ай-күн күнтізбелері де жыл мезгілдерінен бірте-бірте алшақтап барады. Күнтізбелер шамамен 60 жыл сайын 4 айға бір күнге қанағаттандырылмайды. Жыл мезгілдеріне қатысты жинақталған бұл қателік, 638 жылы 22 наурызға (көктемгі күн мен түн теңелуіне жуық) сәйкес келген Жаңа жыл күні 2013 жылы 17 сәуірге ауысқандығын білдіреді. Бұл процесті тоқтатуға бағытталған халықаралық бірлескен күш-жігер белгілі емес. Тайланд өзінің «Будда дәуірін» тай күн күнтізбесі деген атпен Григориан күнтізбесіне көшірді. Мьянмадағы бірмалық күнтізбешілер бұл мәселені шешу үшін Метоникалық циклдағы аралық кестелерді мерзімімен өзгертуге тырысты. Бұл тәсілдің бір кемшілігі – болашақ күнтізбелерді бірнеше жылға (көбінесе тіпті бір жылға) бұрын жариялау мүмкін емес.
Тарих
Буддизм дәуірі біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында буддизммен бірге Оңтүстік-Шығыс Азияға енгізілді. Бұл жеке күнтізбе емес, аймақта қолданылып келген ай-күн күнтізбелерінің есептеу және ұйымдастыру әдістерін пайдаланған жыл санау жүйесі ғана. Біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында Оңтүстік-Шығыс Азияда кең таралған будда күнтізбесінің негізгі азаматтық күнтізбесі Сака дәуірі (Махасакарадж дәуірі) болды, оны 80 жылы Шри Ксетра мемлекетінің Пю тайпасы қабылдады. Сака дәуірі біртіндеп Мьянма дәуірімен немесе Куласакараджмен алмастырылды, алдымен 640 жылы Мьянмада, содан кейін 13-16 ғасырлар аралығында Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа Тхеравада мемлекеттерінде. Тхеравада буддалық дәстүрі Будданың өміріне қатысты оқиғалар осы дәуірде тіркелгендіктен, буддалық Анжана Сакараджын (Аньжана дәуірі) де мойындайды. Тай буддистік дәуірі 6 қыркүйекте 1940 жылы премьер-министр Пхибунсонгхрамның 1941 жылдың 1 қаңтарын 2484 Будда дәуірінің басталуы деп жариялаған жарлығымен Грегориан күнтізбесімен сәйкестендірілді. Осының салдарынан 2483 жыл 9 айға дейін ғана созылды, ал тай буддистік дәуірі біздің заманымыздан 543 жылға артық.
Қазіргі қолданылуы
Буддизмнің маңызды мерекелерін белгілеу үшін ай-күн күнтізбесі қолданылады. Көптеген мерекелер мемлекеттік мерекелер ретінде тойланады. Буддистік күнтізбе күні Халықаралық күні Мемлекеттік мереке Ескеретін ай Фусса қаңтар Шри-Ланка Дуруту Поя: Будданың Шри-Ланкаға алғашқы сапарын еске алады Магханың толық ай ақпан Камбоджа, Лаос, Шри-Ланка, Таиланд Магха Пуджа (Камбоджа, Лаос, Таиландта) және Навам Поя (Шри-Ланкада) Паггунаның толық ай наурыз Лаос, Мьянма, Шри-Ланка Боун Фа Вет (Лаос), Табаунг фестивалі (Мьянма), Медин Поя (Шри-Ланка) Көбінесе Ситтада, кейде Весахада 13–17 сәуір (елдерге қарай өзгереді) Камбоджа, Лаос, Мьянма, Шри-Ланка, Таиланд Сонгкран (Оңтүстік-Шығыс Азияның жаңа жылы) Дәстүр бойынша, Жаңа жыл күні Күннің Қошқар шоқжұлдызына кірген кезде белгіленеді, бірақ көптеген елдерде бұл күн қазір бекітілген; Мьянма әлі де дәстүрді сақтайды. Бұл сонымен қатар кейбір елдер үшін буддалық күнтізбедегі жануарлар циклінің келесі жылының басталуын білдіреді. Ситтаның толық ай сәуір Шри-Ланка Бак Поя: Будданың Шри-Ланкаға екінші сапарын еске алады Весаканың толық ай мамыр Камбоджа, Лаос, Таиланд, Шри-Ланка, Мьянма, Малайзия, Сингапур Будда күні (Весак) Жеттаның толық ай маусым Шри-Ланка Посон Поя: Буддизмнің Шри-Ланкаға әкелінгенін еске алады Асальханың толық ай шілде Камбоджа, Лаос, Мьянма, Таиланд, Шри-Ланка Васса Эсала Поя (Шри-Ланка) Асалха Пужа (Таиланд) Саваннаның толық ай тамыз Шри-Ланка Никини Поя Поттападаның толық ай қыркүйек Лаос, Шри-Ланка Бинара Поя (Шри-Ланка) Ассаюжаның толық ай қазан Камбоджа, Лаос, Мьянма, Шри-Ланка Вассаның аяқталуы Боун Суанг Хуа (Лаос); Тхадингют фестивалі (Мьянма); Вап Поя (Шри-Ланка); Ван Ок Пханса (Таиланд) Каттиканың толық ай қараша Лаос, Мьянма, Шри-Ланка, Таиланд, Камбоджа Тхат Луанг фестивалі (Лаос); Тазаунгдаинг фестивалі (Мьянма); Ил Поя (Шри-Ланка); Лой Кратонг (Таиланд); Бон Ом Тук (Камбоджа) Магасираның толық ай желтоқсан Шри-Ланка Ундувап Поя (Шри-Ланка)
Компьютерлік қолдау
Тай стиліндегі "Будда күнтізбесі", яғни Будда дәуірімен есептелетін Григориан күнтізбесі, Java 8, iOS және macOS жүйелерінде қолдауға ие.