Кіріспе
АҚШ президенті Джордж Буштың сыртқы саясат қағидалары Буш доктринасы – АҚШ-тың 43-ші президенті Джордж Буштың өзара байланысты сыртқы саясат принциптерін білдіреді. Осы принциптерге бір жақтылық, алдын алу соғысы және режимді өзгерту кіреді. Чарльз Краутхаммер бұл терминді алғаш рет 2001 жылдың маусым айында Буш әкімшілігінің «АБМ шартынан бір жақты түрде бас тартуы және Киото протоколын қабылдамауы» туралы сипаттау үшін қолданды. 11 қыркүйекке жасалған шабуылдан кейін бұл термин АҚШ-тың террористік топтарға пана берген немесе оларға көмектескен елдерге қарсы өзін қорғау құқығын сипаттады, бұл 2001 жылы Ауғанстанға басып кіруді ақтау үшін пайдаланылды. Буш доктринасы Буш әкімшілігінің 2003 жылы Иракқа басып кіру шешімімен тығыз байланысты болды. Әртүрлі сарапшылар Буш доктринасына әртүрлі мағыналар берді. Ол нақты саяси элементтерді сипаттау үшін қолданылды, соның ішінде АҚШ қауіпсіздігіне төнетін немесе болашақта туындауы мүмкін қауіпке қарсы қорғаныс ретінде «алдын алу шабуылдары» стратегиясы да бар еді. Бұл принцип, әсіресе, Таяу Шығыста халықаралық террористік ұйымдарға қарсы күресу және Иракқа басып кіруді ақтау үшін қолданылды. Жалпы алғанда, Буш доктринасы АҚШ-тың экономикалық мүдделерін бір жақты түрде ілгерілетуге дайын екенін көрсету үшін қолданылды. Осы саясаттың кейбіреулері 2002 жылдың 20 қыркүйегінде жарияланған Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің «АҚШ-тың Ұлттық қауіпсіздік стратегиясы» атты құжатында заңдастырылды. «Буш доктринасы» терминін Буш әкімшілігінің өкілдері сирек қолданды. Дегенмен, вице-президент Дик Чейни 2003 жылдың маусым айында сөйлеген сөзінде осы терминді бір рет қолданды, ол: «Егер бүгінде Буш доктринасының маңыздылығына күмәнданатын адам болса, мен оны Ауғанстандағы Талибан және Ирактағы Саддам Хусейннің тағдыры туралы ойлауға шақырамын» деді.
The Bush Doctrine refers to multiple interrelated foreign policy principles of the 43rd President of the United States, George W. Bush. These principles include unilateralism, preemptive war, and regime change. Charles Krauthammer first used the phrase in June 2001 to describe the Bush administration's "unilaterally withdrawing from the ABM treaty and rejecting the Kyoto protocol." After the 9/11 attack, the phrase described the policy that the United States had the right to secure itself against countries that harbor or give aid to terrorist groups, which was used to justify the 2001 invasion of Afghanistan. The Bush Doctrine became strongly associated with the Bush administration's decision to invade Iraq in 2003. Different pundits have attributed different meanings to the Bush Doctrine. It was used to describe specific policy elements, including a strategy of "preemptive strikes" as a defense against an immediate or perceived future threat to the security of the United States. This policy principle was applied particularly in the Middle East to counter international terrorist organizations and to justify the invasion of Iraq. Generally, the Bush Doctrine was used to indicate a willingness to unilaterally pursue U. S. economic interests. Some of these policies were codified in a National Security Council text entitled the National Security Strategy of the United States published on September 20, 2002. The phrase "Bush Doctrine" was rarely used by members of the Bush administration. The expression was used at least once, though, by Vice President Dick Cheney, in a June 2003 speech in which he said, "If there is anyone in the world today who doubts the seriousness of the Bush Doctrine, I would urge that person to consider the fate of the Taliban in Afghanistan, and of Saddam Hussein's regime in Iraq."
АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздік стратегиясы
Буш доктринасының негізгі элементтері 2002 жылдың 17 қыркүйегінде жарияланған АҚШ-тың Ұлттық қауіпсіздік стратегиясы құжатында баяндалған. Бұл құжат көбінесе доктринаның толыққанды түсіндірмесі ретінде сілтеме жасалады. 2006 жылы жаңартылған нұсқасында былай делінген:
Құралымдары
Буш доктринасы – «Америка Құрама Штаттарының сыртқы саясатын басшылыққа алу үшін стратегиялық қағидалар, практикалық саяси шешімдер, сондай-ақ ұйғарымдар мен идеялар жиынтығы» деп анықталады. Доктринаның екі негізгі тірегі бар: 1) әлеуетті жауларға қарсы алдын ала шабуыл жасау және 2) демократиялық режимді өзгертуді қолдау. Джордж Буш әкімшілігі АҚШ жаһандық соғысқа, идеология соғысына тартылғанын мәлімдеді, онда оның жаулары ортақ идеологиямен және демократияға деген ортақ жеккөрушілікпен байланысқан. Ұлттық қауіпсіздік стратегиясы Буш доктринасының төрт негізгі тұсын бөліп көрсетеді: 1) Алдын алу, 2) Әскери үстемдік, 3) Жаңа көпжақтылық және 4) Демократияны тарату. Құжат алдын алуға ерекше мән берді, мынадай тұжырым жасады: «Америкаға енді жеңіске жеткен мемлекеттер емес, құлдырап бара жатқан мемлекеттер қауіпті. Бізге флоттар мен әскерлер емес, ашулы аз топтың қолындағы қатаң технологиялар қауіпті», сондай-ақ «Америка Құрама Штаттарын, американ халқын және біздің мүдделерімізді ішкі және сыртқы шекараларымызға жеткенше қауіптің анықталып, жойылғаннан кейін қорғауымыз керек» делінген. Қорғаныс министрі Дональд Рамсфелд 2006 жылы жасаған мәлімдемесінде, доктринаның тиімділігі туралы пікірін білдірді: «Егер мен баға беретін болсам, идеялар үшін жүріп жатқан шайқаста ел ретінде біздің жұмысымыздың сапасына D немесе D+ бағасын берер едім. Бұл оңай емес екенін түсінемін, бірақ біз ел ретінде осы формуланы таба алмадық». Буш АҚШ-ты бір жақты әрекет етуге итермелегендігінің алғашқы белгілері одан да ертерек пайда болған деген деректер бар. 2003 жылғы «Халықаралық бейбітшілік зерттеулері журналында» жарияланған «Буш әкімшілігінің Еуропа туралы көзқарасы: екіұштылықтан қатаңдыққа дейін» атты мақаласында былай делінген:
АҚШ-тың ықпалының кеңейуі
Принстон университетінің ғылыми қызметкері доктор Джонатан Монтен 2005 жылғы "Халықаралық қауіпсіздік" журналындағы "Буш доктринасының тамыры: АҚШ стратегиясындағы билік, ұлтшылдық және демократияны қолдау" атты мақаласында Буш әкімшілігінің белсенді демократияны қолдау саясатын екі негізгі факторға байланыстырды: материалдық мүмкіндіктердің артуы және ұлттық ішкі идеологияның болуы. Ол Буш доктринасының шетелде демократияны қолдауын Буш әкімшілігі АҚШ-тың "терроризмге қарсы күресте" сәттілікке жетуі үшін өте маңызды деп есептегенін айтады. Бұл әкімшіліктің АҚШ-тың халықаралық саяси және экономикалық ықпалын кеңейтуге бағытталған стратегиялық мақсатының да маңызды бөлігі болды. Ол демократияны ұзақ мерзімді дамытуға қатысты екі түрлі көзқарасқа тоқталады: "үлгі көрсету", яғни өзінің іс-әрекетімен үлгі болу, және "қорғау", яғни АҚШ күшін тікелей қолдану, соның ішінде күшпен ықпал ету. Егер 20-шы ғасырда үлгі көрсету басым болса, Буш әкімшілігі қорғау көзқарасын ұстанды.
Сын-пикирлер мен талдаулар
Буш доктринасы сынға және дау-дамайға ұшырады. Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің қызметкері ретінде Буштың ұлттық қауіпсіздік стратегиясында жұмыс істеген Питер Д. Фивер Буштың жеті түрлі доктринасын санап көрсеткенін айтты. АҚШ-тың Ұлттық қауіпсіздік стратегиясын, көбінесе қате түрде "Буш доктринасы" деп аталатын, жасаған авторлардың бірі бұл мәлімдемеге тым көп мән беруге қарсылық білдірді. Кейіннен Мемлекеттік хатшы Кондолиза Райс тұсында Мемлекеттік департамент кеңесшісі болған Филип Д. Зеликоу: "Шындығында, мен Буш доктринасының болғанына ешқашан сенбедім", - деді. "Керісінше, мұндай доктринаның бар екендігі туралы пікір әкімшіліктің саясатына олардың лайықтысынан артық үйлесімділік сыйлайды деп ойлаймын". Жимми Картердің ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Збигнев Бжезински Буш доктринасын бейнелейтін "бір ғана құжаттың" жоқ екенін айтты. Геосаяси стратегия сарапшылары Хэлфорд Маккиндердің "Тарихтағы географиялық тірек" еңбегіндегі "Жүрек" және әлемдік ресурстарды бақылау туралы теориялары қазір де, жасалған кездегідей өзекті екенін атап өтті. 2007 жылы Роберт Кауфман "Буш доктринасын қорғау" атты кітабында былай деп жазды: "Бұл трансформацияның логикасын және салдарларын Хэлфорд Маккиндерден жақсырақ түсінген адам жоқ. Оның 1904 жылы жарық көрген "Тарихтағы географиялық тірек" атты алғашқы теориялары Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Американың стратегиялық мақсаттарын дұрыс қалыптастырды. Маккиндер Еуразияны, ол "Дүние арал" деп атаған, бақылайтын кез келген держава әлемді, соның ішінде АҚШ-ты да бақылай алатынын ескерткен". Кауфман – саясаттанушы, мемлекеттік саясат профессоры және "Көлеңкелі қаржылық реттеу комитетінің" мүшесі. Кітап туралы сұхбатта ол: "Мен бұл кітапты Буш доктринасының адамдар ойлағаннан да мықты логикалық негізі мен тарихи тұрқы бар деген сеніммен жаздым", - деді. Буш доктринасы ішкі және халықаралық деңгейде даулы мәселеге айналды.
Шәфқатты сенім және діни ықпал
Буш жиі түрлі жағдайда мейірімді консервативизм мен бостандыққа деген сенімін "Құдайдың сыйы" деп айтқан. Чарльз Р. Кеслер: "Президент екінші мерзіміне кіріскен кезде ол және оның кеңесшілері Буш доктринасын қайта қарастыруы керек. Көп жағдайда, бұл мейірімді консервативизмнің экспорттық түрі болып табылады", - деп жазды.
Әлеуметтік-психологиялық стратегия және әсерлері
Сонымен қатар, Буш доктринасының тәжірибесіне қатысты, олардың әлеуметтік-психологиялық салдарына байланысты сын айтылып, олар қорқыныш атмосферасын құрайды делінеді. Наоми Клейн өзінің "Шок доктринасы" кітабында шок метафорасының үнемі қайталануы туралы жазды және бір сұхбатта Буш әкімшілігі "шок күйінде ашылатын мүмкіндік терезесін" пайдалануды жалғастырғанын, одан кейін халықты жұбату арқылы әлеуметтік бақылаудың бір түрін жүзеге асырғанын мәлімдеді.
Демократиялық жүйе
Кейбір сарапшылар Буш доктринасының мақсаты жергілікті халықтар басқаратын нағыз демократиялық режимдерді қолдау емес, керісінше, АҚШ атынан әрекет ететін және тек АҚШ сайлаушылары үшін демократиялық көрінуге арналған дипломаттар орнатқан АҚШ-қа достық режимдерді қолдау екенін айтады. Мысалы, Ауғанстан жағдайында АҚШ парламенттік демократияны әлсіздетіп, билікті АҚШ-тың одақтасы Ауғанстан президенті Хамид Карзайдың қолына шоғырландырды деп есептеледі. Карзайдың сайлануы АҚШ үкіметі мен АҚШ саясаткері Залмай Халилзадтың манипуляциялауының нәтижесі деп сипатталды. Сонымен қатар, бұл сарапшылар АҚШ бақылауымен «заңдыландырылған» лауазымдарға қол жеткізген танымал емес (бірақ АҚШ-қа достық) әскери басшылардың санына назар салады. Кейбір сарапшылар сайлауға қатысу көрсеткіштерін «ірі масштабты алаяқтық» дәлелі ретінде қарастырды. Сонали Кольхаткар мен Джеймс Ингаллс: «АҚШ саясаткерлері Ауғанстанда демократияға жақын нәрсенің пайда болуына және олардың жоспарларына кедергі келтіруге рұқсат беретін болар ма, әлі белгісіз» деп жазды. Ауғанстандағы сайлау туралы әйелдер істері жөніндегі бұрынғы министр Сима Самар: «Бұл демократия емес, бұл тек резеңке мөр. Барлық шешімдер билік иелері тарапынан қабылданды» деді. Американың араласуы туралы көптеген зерттеулер АҚШ-тың демократияны экспорттау тарихына қатысты пессимистік көзқарас білдірді. Джон А. Тьюрс 1973-2005 жылдар аралығында Freedom House деректерін пайдалана отырып, 228 американдық араласу жағдайын зерттеді. 63 жағдайда ел демократиялық бола алды, 69 жағдайда ел демократиялық бола алмады, ал араласулардың көп бөлігі, 96 жағдайда, елдегі демократияда өзгеріс тудырмады.