Кіріспе

1963 жылы балаларға арналған сурет кітабы, авторы Морис Сендак. «Where the Wild Things Are» – 1963 жылы американдық жазушы және суретші Морис Сендак жазып, сурет салған балаларға арналған сурет кітабы. Алғаш рет кітап Harper & Row баспасынан қатты мұқабамен шығарылған. Кітап бірнеше рет басқа форматтарға бейімделді, соның ішінде 1973 жылғы анимациялық қысқа фильм (1988 жылы жаңартылған нұсқасымен); 1980 жылғы опера; және 2009 жылғы толық метражды көркем фильм. 2009 жылға қарай кітаптың дүние жүзінде 19 миллионнан астам данасы сатылды, оның 10 миллионы АҚШ-та. Сендак 1964 жылы балалар кітапханашыларынан жыл сайынғы Кальдекотт медалін жеңіп алды, «Жабайы заттар» кітабы өткен жылғы «балалар үшін ең көрнекті американдық сурет кітабы» деп танылды. 1956 жылы ол өзі жеке автор болған алғашқы кітабын – «Кеннидің терезесін» (1956) жариялады. Одан кейін ол тағы бір жеке жобаға кірісті. Әңгіме баланың ашуға беріліп, бөлмесінде жазаланып, кітапқа атын берген «жабайы жылқылар еліне» қашуы туралы болуы керек еді. Ол жылқыларды өзінің тәтешелері мен ағаларының карикатураларымен ауыстырды. Бұл карикатураларды ол бала кезінде Бруклиндегі үйіне жексенбі күндері келіп тұратын туыстарынан қашу үшін салған. Сендак бала кезінде туыстарының «барлығы ақылсыздар, ең жаман жүздері мен қаһарлы көздері» бар екенін байқаған. Олардың қанға боялған көздері және «ірі, сары» тістері болған, олар оның екі жағынан қысып, бетін қызартқан. Осы туыстар, Сендак сияқты, Польшадан келген кедей еврей иммигранттары еді, олардың нацистік Еуропадағы туыстары Холокост кезінде, Сендак жасөспірім шағында қаза тапқан. Бірақ бала кезінде ол оларды тек «қорқынышты» деп қабылдаған.

Талдау

Селма Г. Лэйннің «Морис Сендақтың өнері» кітабында Сендак «Жабайы заттар қайда?» шығармасын, сондай-ақ «Түнгі асханада» және «Сыртта» кітаптарымен бірге балалардың өсуі, тіршілікке бейімделуі және күйзелісіне арналған трилогия ретінде талқылайды. Ол осы үш кітаптың «бір тақырыптың әртүрлі нұсқалары» екенін айтты: балалар қауіп, жалықтыру, қорқыныш, көңіл көшіру, қызғану сияқты түрлі сезімдерді қалай жеңеді және өмірдің шындығымен қалай санасады. Ағылшыл тілінің профессоры доктор Кара Килинг пен доктор Скотт Поллард кітапта тамақтың қандай рөл атқаратынын қарастырып, тамақтың Макстің анасының махаббатының метафорасы екенін айтады, себебі Макс «әлі де ыстық» кешкі асқа оралады, бұл оның анасының оны ең жақсы көретінін көрсетеді. Time журналынан Мэри Полс осыған орай: «Сендақтың кітабын осыншалықты қызықты ететін нәрсе – оның тұрақтандыру әсері: Макс ашуға беріліп, қиялымен жабайы жағына саяхаттайды, бірақ ата-аналық махаббатқа сенімі оны «әлі де ыстық» кешкі асқа қайтарады, қорқыныш пен жайлылықтың тепе-теңдігін сақтайды» деп жазды. «Жабайы заттар қайда?» балалардың «рухы» мен «ерлігі» арқылы көрсетілген төзімділік туралы әңгіме. Макс «қорқынышты тістері» мен «қорқынышты тырнақтары» бар Жабайы заттарға қарсы тұра алады, «олардың барлық сары көздеріне бір сәт те жыпылықтамай қарайтын сиқырлы тәсілді» қолданады. Ол Жабайы заттардың шексіз шалқып жатқан шайқасын көрсетеді және оқырманға жабайы табиғатта мәңгі өмір сүре алмайтынын түсіндіреді. Оның сөзімен айтқанда: «Бұл жабайылық туралы түсінік, біз жабайылықтан тойып, үйдің жайлылығына, қайта жаңарған күйде оралуға болатыны, тіпті оралуымыз керек екенін еске салады». New York Times газетінің киносыншысы Манола Даргис: «Жабайы жаратылыстарды Фрейдтік немесе колониалдық көзқараспен қарастырудың әртүрлі жолдары бар, сонымен қатар осы қиялымен босатылған жалғызбасты баланың нәзік әңгімесін бұзудың да көптеген жолдары бар» деп атап өтті. 2007 жылы онлайн сауалнама нәтижесі бойынша Ұлттық білім беру қауымдастығы кітапты «Балаларға арналған ең жақсы 100 кітаптың» бірі деп тізімдеді. Бес жылдан кейін School Library Journal журналы оқырмандар арасында сауалнама өткізіп, «Жабайы заттар қайда?» кітабын үздік сурет кітап деп таныды. The Horn Book Magazine журналының жазушысы Дебора Стивенсон кітаптың бір балаға тигізген әсері туралы айта келіп: «Ол кітапты оқыған сайын, қатты айқайлап, қуанбай, тек айқайлаған. Кейбір жас оқырмандар мен тыңдаушылар да қуанышқа, қызығушылыққа немесе жалықтыруға итермеленгендей, кітаптан қорқып қалғандары мүмкін» деді. Сендак сұхбатында осы сынға жауап ретінде: «Ол баласын жек көретін бе? Сондықтан оны осы кітаппен мазалап жатыр ма?» деп сұрады. Кітаптың танымалдығына қарамастан, Сендак жалғасын шығарудан бас тартты; 2012 жылы қайтыс болғанға дейін төрт ай бұрын ол комедиан Стивен Колбертке жалғастың «көрсетілетін ең жаман идея» болатынын айтты. «Жабайы заттар қайда?» кітабы New York Public Library кітапханасының «Барлық уақыттағы ең көп талданған кітаптар» тізімінде төртінші орынды иеленді.

Бейімделулер

1973 жылы Жин Дейч режиссерлік және анимациялық жұмыстарын жасаған, ал Прагадағы Krátký film студиясында Weston Woods үшін түсірілген қысқаметражды анимациялық бейімдеу жарық көрді. Онда Аллен Свифт баяндама жасаса, Дэйчтің өзі жазған musique concrète музыкасы қолданылды; 1988 жылы жаңа музыкалық саз және Питер Шикеледің баяндамасымен жаңартылған нұсқасы шықты. Бұл қайта қарастырылған нұсқа "Морис Сендак кітапханасы" атты Балалар шеңберінің бейнежазбасында көрсетілді. 1980 жылдары Сендак британ композиторы Оливер Кнуссенмен бірлесіп кітап негізінде балалар операсын жасады. 1983 жылы Walt Disney Productions Глен Кин мен Джон Лассетер жасаған компьютерлік графикалық бейнелерді сынақтан өткізді, олардың тақырыбы "Жабайы аңдар қайда" болды. 1999 жылы Исадар "Where the Wild Things Are" атты фортепианоға арналған музыкалық шығармасын жариялады, ол Сендак кітабынан шабыттанған "Active Imagination" альбомында орын алды. Бұл шығарма 2012 жылы қайта қаралып, Isadar-дың "Reconstructed" альбомында жаңадан жазылды, ал Grammy жүлдесінің иегері және Windham Hill Records негізін қалаушы Уильям Акерман продюсерлік жұмысын атқарды. 2005 жылғы "Симпсон" мультсериалының "Көп ұйықтамаған қыз" атты эпизодында "Жабайы аңдар қайда" атты туындының "Жабайы аңдар мекені" деген пародиасы көрсетілді. Кітаптың көркем фильмі 2009 жылдың 16 қазанында жарық көрді. Спайк Джонз режиссерлік етіп, Сендак продюсерлікке көмектескен фильмде Макс Рекордс Макс рөлінде, ал Кэтрин Киннер оның анасы рөлінде ойнады, Лорен Амброуз, Крис Купер, Пол Дано, Джеймс Гандольфини, Кэтрин О'Хара және Форест Уитакер негізгі Жабайы аңдардың дауыстарын берді. Саундтректі Карен О және Картер Бервелл жазды және өндірді. Сценарийді Джонз Дейв Эггерспен бірлесіп жазды, ол 2009 жылы "Жабайы аңдар" романы ретінде жарық көрді. 2012 жылы инди-рок тобы alt J кітаптан шабыттанған "Breezeblocks" әнін шығарды. Alt J тобының клавишшісі Гас Унгер Хамильтон осы әңгіме мен әннің жақындарынан айырылу туралы ұқсас идеяларды бөлісетінін айтты. "Breezeblocks" Австралияда ARIA Алтын сертификатын алды. 2016 жылы Алессиа Кара өзінің екінші синглын, "Wild Things" әнін шығарды, ол Billboard Hot 100 тізімінде елуінші орынға ие болды. ABC News радиосына берген сұхбатында Кара "Жабайы аңдар қайда" кітабынан шабыттанғанын айтып, "әрбір "аң" бір эмоцияны бейнелейді және осы әлемге қашып кетеді, мен де солай сезінгім келді" деді.