Кіріспе

Аргентинада жасалған қарсы көтеріліс шабуыл ұшағы.

FMA IA 58 Pucará – Аргентинаның Fábrica Militar de Aviones компаниясы жасаған жер шабуылы және қарсы көтеріліс (COIN) ұшағы. Бұл төмен қанатты, екі турбовинтолетті, толығымен металлдан жасалған моноплан, қажет болған жағдайда дайын емес жолақтардан да ұшып-қона алады және оның қону шассисі жиналады. Бұл тип Фолкленд соғысы мен Шри-Ланка азамат соғысында қолданылған.

Даму

1966 жылдың тамызында Аргентина мемлекеттік ұшақ зауыты Dirección Nacional de Fabricación e Investigación Aeronáutica (DINFIA) Аргентина әуе күштерінің талабына сәйкес AX 2 – қарсы көтеріліс (COIN) ұшағын жасауды бастады. Жобаны инженер Рикардо Олмедо ұсынды және инженер Анибал Дрейдимидің басшылығымен жүзеге асырылды, ол IA 52 Guaraní II және IA 63 Pampa жобаларын да жасаған. Ұшақтың құрылымы екі турбовинттік қозғалтқышпен жабдықталған, қанаттарында орналасқан және T-тұлғалы құйрығы бар моноплан болды. Ұсынылған құрылымды сынау үшін DINFIA алғашқыда 1967 жылдың 26 желтоқсанында алғашқы ұшысын жасаған толық көлемді, қозғалтқышсыз жоңышқаны (планер) құрастырды. Жоңышқаны сынау кезінде едәуір басқару қиындықтары байқалмады, ал 1968 жылдың қыркүйегінде FMA IA 58 Delfín деп аталған, бірақ кейін Pucará деп өзгертілген қозғалтқышты прототиптің құрылысы басталды, оны екі Garrett TPE331I/U 303 қозғалтқышымен жабдықтау жоспарланған. (DINFIA сол жылдың басында Fábrica Militar de Aviones (FMA) деп аталды). Алғашқы прототип кейіннен Astazou қозғалтқышымен жаңартылды, осы қозғалтқыш өндіріс үлгісі үшін таңдалды, ал 1973 жылы үшінші өндірістік прототип дайын болды. Бірінші өндіріс үлгісі 1974 жылдың 8 қарашасында ұшып, 1976 жылдың басында жеткізілімдер басталды. IA 58 әзірлемесімен байланысты кем дегенде үш жоба болды. Біріншісі – алты жолаушыға арналған герметикалық кабинасы бар, ұзартылған Pucará ұшағы, жеңіл тасымалдау және фотосуретке түсіру мақсатында Astafan турбовентиляторлық қозғалтқыштарымен жабдықталған. Екіншісі – Fairchild Republic A-10 сияқты конфигурациядағы барлау және түсіру ұшағы. Үшіншісі IA 60 деп аталды және ол екі Astafan қозғалтқышымен жабдықталған, Pucará ұшағының негізгі корпусын және кабинасын сақтайтын, жоғары қанаттары мен T-тұлғалы құйрығы бар озық оқу және жеңіл шабуыл платформасы болды. Жел тоннельдерінде сынақтар жүргізілді, бірақ IA 63 Pampa бағдарламасын іске асыру үшін одан әрі дамыту жүргізілмеді.

Дизайн

IA 58 Pucará – дәстүрлі, толығымен металлдан (негізінен дуралюминнен) жасалған конструкция. Бұрылмаған консольді қанаттары сыртқы панельдерінде 7 градус диэдраль бұрышына ие және соңындағы бөлігіне тесіктер салынған жапсырмалы қанаттармен жабдықталған. IA 58 шағын фюзеляжға ие, экипажы екі адамды құрайды, олар Martin Baker Mk 6AP6A нөлдік/нөлдік катапульдау орындықтарында орналасқан, жоғары қарай ашылатын «кламшелль» кабинасының астында отырады және екі басқару пультімен және кемінде бүйірлік және алдыңғы жақтарда жақсы көрінумен қамтамасыз етілген. Аэродинамикалық таза дизайн Pucará-ға салыстырмалы түрде жоғары жылдамдыққа жетуге мүмкіндік береді, бұл COIN ұшағының тағы бірі – америкалық OV 10 Bronco-дан жоғары. Дегенмен, IA 58 фюзеляжының ішінде американдық ұшақтар үшін қажет болған жүк бөлімі жоқ. Экипажды және қозғалтқыштарды жердегі атыстан қорғау үшін брондалған плиталар орнатылған. Бір алдыңғы тірек доңғалағы және қозғалтқыш бөлімдеріне жиырылатын екі негізгі доңғалақтан тұратын кері тартылатын үш доңғалақты қондыру шассисі, қиын жерде жұмыс істеуге ыңғайлы төмен қысымды шиналармен жабдықталған, ал шасси тіректері астындағы қару-жарақ жүктемелері үшін жеткілікті бос кеңістік қамтамасыз етеді. Фюзеляж астына үш JATO ракетасын орнатуға болады, бұл қысқа ұшуға қосымша мүмкіндік береді. Pucará-ның штаттағы қару-жарағы Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінің ұшақтарымен салыстыруға болады, тікелей неміс Bf 110 ұшағындағы орналасумен үйлеседі. Оған экипаж кабинасының астына орнатылған, әрқайсысы 270 оқтан тұратын екі Hispano 804 20 мм зеңбірек және фюзеляждың екі жағына орнатылған, әрқайсысы 900 оқтан тұратын төрт 7,62 мм Browning FN пулеметтері кіреді. Сыртқы жабдықтарды жеке немесе топтап орнату үшін үш бекіткіш нүкте бар (мысалы, фюзеляж астында алты бомбаға дейін немесе әр қанаттың астында екі ракета), сондай-ақ бомбалар, ракеталар немесе сыртқы жанар май бактерілері, олардың біреуі фюзеляж астында, ал қалған екеуі қанаттардың астында орналасқан. Сыртқы қару-жарақтың максималды жүктемесі: Борттағы қару-жарақ қарапайым рефлекторлық нысана көмегімен бағытталады.

Пайдалану тарихы

Алғашқы бірліктер 1975 жылдың мамыр айында Аргентина Әуе Күштеріне (lang es, FAA) жеткізілді, олар Санта-Фе провинциясының солтүстігіндегі Реконкистада орналасқан 3-ші Әуе Бригадасының (lang es) құрамындағы 2-ші Барлау және Шабуыл Эскадрильясын жабдықтармен қамтамасыз етті. Олардың операциялық дебюті 1975 жылдың соңында болды, онда бірнеше Pucará ұшақтары Оперативтік Тәуелсіздік аясында Тукуман провинциясындағы Коммунистік ERP партизандарына қарсы Кордобадан қарсы көтеріліс шабуылдарын жүргізді.

1982 жылғы Фолкленд соғысы

Фолкленд соғысына дейін шамамен 60 «Пукара» жеткізілді. Аргентиналық әскерде Фолкленд аралдарындағы кішкентай әуежайлардан операциялық түрде ұшуға қабілетті болған аз ұшақтардың бірі ретінде, Порт-Стэнли әуежайындағы ұшу-қону жолағы FAA Skyhawks және Mirages үшін жеткіліксіз болғандықтан, Фолкленд аралдарына бірнеше «Пукараны» орналастыруға шешім қабылданды. Олардың төртеуі 1982 жылдың 2 сәуірінде Порт-Стэнлиге, ал тағы сегізі 9 сәуірде келді. Құрлықта қалған «Пукаралардың» көпшілігі Аргентинаның оңтүстігіндегі Пуэрто-Санта-Круз немесе Комодоро-Ривадавияға көшірілді, олар қажет болған жағдайда күшейте беруге және жағалауды бақылауға жақын болды. Шабуыл кезінде қолданылған ұшақтардың көпшілігі басқармайтын бомбалармен, 2,75 дюймдік ракеталық снарядтармен немесе 7,62 мм пулеметтік снарядтармен жарақталды. «Пукаралар» Порт-Стэнли әуежайынан және Гуз-Грин мен Пеббл-Айлендтегі екі кішкентай шөпті импровизацияланған әуежайлардан жұмыс істеді. Олар барлау және жеңіл шабуыл міндеттерін орындады. 1982 жылдың 1 мамырында 800 NAS Sea Harriers ұшқындары тастаған шашыраңқы бомбалар салдарынан Гуз-Гринде үш «Пукара» жойылды, ал олардың бір ұшқышы қаза тапты. Тағы алты ұшақ 1982 жылдың 15 мамырында Пеббл-Айлендтегі SAS шабуылы кезінде жойылды. 21 мамырда бір «Пукара» D эскадрильясы SAS-ы атқан «Стингер» зениттік құрылғысына (жауынгерлік жағдайда қолданылған алғашқы «Стингер») және тағы бірі 30 мм пушкадан атылған оқтарға ұшырады. Командир Найджел Уорд 20 оқтан артық тигенін байқағандықтан, ұшақ таңғаларлықтай берік болды, содан кейін нысана жерге құлай бастады. Басқа «Пукараны» лейтенант Хуан Мишелуд басқарды, ол лейтенант-коммандер Аласдер Крейгтің Sea Harrier ұшағынан қуылғаннан кейін қашып үлкерді. Командир Уорд атып түсірген ұшақтың ұшқышы майор Карлос Томба катапульдаудан аман қалды және оны дос күштері құтқарып алды. HMS Arrow фрегатынан 28 мамырда Гуз-Грин әуежайына 161 дана 4,5 дюймдік (113 мм) снарядтар тиді. «Arrow» 2-ші парашют полкіне аймақты қайта басып алуға көмектесіп жатты. Бұл снарядтар әуежайда екі «Пукараны» жойды. 28 мамырда Гуз-Грин шайқасы кезінде екі «Пукара» 7,62 мм пулеметпен Корольдік теңіз жаяу әскерінің барлау тікұшағын атып түсірді. Бұл соғыста Аргентинаның әуедегі жеңісі болды. Осы «Пукаралардың» бірі Порт-Стэнлиге қайтып келе жатқанда Блю-Маунтинге құлап, жойылды. 1986 жылы ұшқыштың денесі (лейтенант Мигель Хименес) табылды, ол отбасының тілегімен Дарвин портында әскери салтанатпен жерленді. Олар соғыс аяқталғаннан бері Фолкленд аралдарына келген алғашқы аргентиналық туыстар болды. Сондай-ақ 28 мамырда 2-ші парашют полкі Гуз-Грин шайқасы кезінде британдық әскерлерге ракета шабуылы жасағаннан кейін «Пукараны» қолданыстағы қарумен атып түсірді (зардап шеккендер болған жоқ). Лейтенант Мигель Крузадо катапульданып, тұтқынға түсті.

Ұшып келген ұшақтардың

Аргентинаның капитуляциясынан кейін, он бір "Пукара" (олардың төртеуі ұшуға жарамды) британдық күштерге түсті, ал алтауы Ұлыбританияға әкелінді. Алты ұшақтың қазіргі орналасқан жері: A 515 (ZD485) – Royal Air Force Museum Cosford. A 517 – Жеке меншікте. 2018 жылы АҚШ-тың Солтүстік Каролина штатындағы Ашвилл қаласында "тек бөлшектерге сатылады" деп жарияланды. A 522 (8768M) – Солтүстік-Шығыс Ұшақ мұражайы (Fleet Air Arm мұражайынан, Еувильтоннан уақытша алынған). A 528 (8769M) – Норфолк және Суффолк авиация мұражайы (Армия ұшу мұражайынан, Орта Уоллоптан уақытша алынған). A 533 (ZD486) – Boscombe Down Aviation Collection, Уилтшир (тек кабина бөлігі). A 549 (ZD487) – Императорлық соғыс мұражайы, Даксфорд.

Шри-Ланканың азаматтық соғысы

Шри-Ланка Әуе күштері қарсы көтеріліс операциялары үшін ұшақ іздеп, дәстүрлі әскери жабдықтаушылары болған батыс елдерінен әскери көмек алудан бас тартқандықтан, Аргентина Әуе күштерінен екі "Пукара" ұшағын сатып алды. Олар Анурадхапурадағы №1 Ұшу оқу орталығына қосылды және SLAF тізімінде CA 601 және CA 602 болып тіркелді. Бастапқы оқудан кейін "Пукаралар" екі ұшқышпен жоғары деңгейдегі ұшқыштарды даярлауға, ал бір ұшқышпен – жауынгерлік тапсырмаларға қолданылды. 1993 жылы тағы екі ұшақ – CA 604 және CA 605 қосылды. "Пукаралар" Шри-Ланка Әуе күштері үшін өте тиімді болды, себебі олардың жоғары жүк көтергіштігі және жақыннан қолдау көрсету үшін қолайлы ұшу жылдамдығы болды. Көбінесе Анурадхапурадағы SLAF базасынан жұмыс істейтін "Пукаралар" кейде SLAF Палалидегі алдыңғы базаға жіберіліп, әсіресе "Ривиреса" операциясы кезінде Шри-Ланка армиясына жақыннан қолдау көрсетті. Шри-Ланка Әуе күштері "Пукараларды" теңіздік патрульдеуге де пайдаланды. CA 605 Килали лагунасының үстінде жерден атылып, бірақ SLAF Палалиге қонуға үлкерді; қазір ол Шри-Ланка Әуе күштері мұражайында қойылған. 1995 жылғы шілдеде "Алға қадам" операциясы барысында Солтүстік провинциядағы қаһарлы шайқастарда CA 601 ұшағы MPADS зымыранымен атылып түсірілді, оның ұшқышы – ұшу лейтенанты Дилхан Перера қаза тапты. CA 604 түнгі бомбалау миссиясы кезінде, көрініс бойынша, оқ-дәрінің ерте жарылуынан қирады; ұшқышы – лейтенант Р. А. У. П. Раджапакса қауіпсіз түрде катапульданып шықты. Осы оқиғадан кейін жалғыз қалған CA 602 ұшағы 1997 жылы қызметтен шығарылды, ал жақыннан қолдау көрсету міндетін Mil Mi-24 тікұшақтары, содан кейін Mikoyan MiG-27 ұшақтары иеленді. "Пукараның" оттегі жүйесінің жетіспеуі, оны төмен биіктікте ұшуға шектеді, сондай-ақ SAM-ға қарсы шаралардың болмауы оның басты кемшіліктеріне айналды.

Жаңартулар

1982 жылдың мамыр айында Фолкленд соғысының қақ ететін кезінде Аргентина Әуе күштері, Әскери-теңіз күштерімен бірлесіп, Mark 13 торпедаларын орнату үшін пилондармен жабдықталған AX 04 прототипін сынақтан өткізді. Мақсат – Аргентина Әуе күштерінің кемеге қарсы қабілетін арттыру үшін торпеда тасуға арналған бомбалаушы ұшақты өндіру болатын. Пуэрто-Мадрин және Гольфо-Нуэво аймақтарында бірнеше сынақтар жүргізілді, бірақ техникалық мамандар жобаның мүмкіндігін бағалауға үлкермей соғыс аяқталды. Тұтас флотты жаңартуға бірнеше әрекет жасалды, соның ішінде Pucará Charlie, Pucará 2000 және Pucará Bravo (FAA 40 бірлікті жаңартуға тапсырыс берді, бірақ кейіннен тоқтатылды; тек бір ғана бірлік өзгертілді). 1980-ші жылдардағы қаржы тапшылығы салдарынан бұл жобалар тоқтатылды. Уругвай Әуе күштері Litton LTN 211 және GPS omega навигациялық жүйелерін енгізу арқылы флотын жаңарта алды. Mk. 82 Snakeye бомбасын және 1000 литрлік қосымша жанармай багін тасу үшін ұшақтың құрылымына шағын өзгерістер енгізілді. Басқа да авиациялық құралдарға L3 Communications компаниясының WX 500 Stormscope және LED Sandel SN3500 артқы жарықтандырылған дисплейлі навигациялық жүйелері кірді. 2007 жылы Аргентина Әуе күштерінің IA 58 ұшағы соядан алынған биомайға жұмыс істейтін модификацияланған қозғалтқышпен жабдықталды. Аргентина үкіметінің (Secretaría de Ciencia Tecnología e Innovación Productiva de la Nación) қаржыландыруымен және басқаруымен жүзеге асырылған бұл жоба Аргентинаны биомаймен ұшақтың қозғалтқышын іске қосуда әлемдегі екінші ел етті. Жобаның мақсаты – FAA-ның минералды отынға тәуелділігін азайту болды. 2009 жылдан бастап FAA және FAdeA бірлесіп авиаэлектрониканы кеңейту және ұшақтардың негізгі жөндеу жұмыстарын жүргізіп, IA 58D Pucará Delta ұшағын жасады. Кокпиттегі авиаэлектроника FMA IA 63 Pampa II фазасына ең жақын мүмкіндікке ие. Жаңартылған құраушылардың арасында жаңа байланыс құралдары, DME, ELT, IFF, GPS, EADI, EHSI, RWR, HUD, DEFA 554 зеңбірегі және бастапқы Turbomeca Astazou қозғалтқышының орнына жаңа PT6A 62 950 ат күшінді қозғалтқыш бар. Бұл жөндеу арқылы Аргентиналық Pucará ұшақтарын 2045 жылға дейін қолдану жоспарлануда. Бюрократиялық және экономикалық қиындықтар флотты толық жаңарту процесіне кедергі келтірді. Уругвай Әуе күштері FAdeA ұсынған жаңа қозғалтқыштарды орнату және техникалық қызмет көрсету, жөндеу және күрделі жөндеу (MRO) бағдарламасына қызығушылық танытты. 2016 жылдың сәуір айынан бастап Fábrica Argentina de Aviones "Brigadier San Martin" S. A. (FAdeA), Fábrica Militar de Aviones-тің мұрагері, Аргентина Әуе күштерінің 20 Pucará ұшағын жаңарту процесін жүргізіп жатыр. Бірінші прототип 2015 жылдың қараша айында ұшты. 2019 жылы Аргентина Pucará ұшағын қарсы көтеріліс операцияларынан шығарып, оны Pucará Fénix шекаралық бақылау және патрульдік ұшағына айналдырды. Бұл ұшақ жаңа Pratt & Whitney Canada PT 6A 62 қозғалтқыштарымен, жаңа төрт пернелі винттерімен, Fixview электрооптикалық/инфрақызыл (EO/IR) сенсорлық мұнарасымен және деректерді жіберу желісімен жабдықталды. Жаңартуға 2021 жылдың желтоқсанында рұқсат берілді және Fénix ұшағы кем дегенде 15 жыл бойы пайдалануға дайын деп күтілуде.

Келіспеген келісімдер

1972 жылдың ортасында Перу әуе күштері 1974 жылы жеткізілуі үшін 25 IA 58A ұшағын сатып алуға үлкен қызығушылық танытқаны хабарланды. Бірінші шетелдік келісім 1978 жылғы ақпанда Мавританияның Ислам әуе күштерімен төрт IA 58A ұшағы және 10,8 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қолдау мен оқыту бойынша жасалды. Сонымен қатар, опция ретінде тағы сегіз бірлік туралы келіссөздер жүргізілді. Мавритания президенті Моктар Ульд Дадда төңкеріс салдарынан биліктен қуылғаннан кейін келісімшарт күшін жойды. No015-тен 018-ге дейінгі сериялық нөмірлері бар ұшақтар Мавританияның тіркеу нөмірлерімен жасалып, кемеге тиеуге дайын болды. Олар Аргентина әуе күштеріне A 515-тен A 518-ге дейін қосылды, құмдық бояуы мен конфигурациясы сақталды. 1983 жылғы наурызда Орталық Африка Республикасының әуе күштерімен екі Pucará ұшағы үшін келіссөздер жүргізілді, құны қолдау, оқыту және қосалқы бөлшектерді қоса 9,5 миллион АҚШ доллары болды. Келісімшарт күшін жойды. 1991 жылы Парагвай әуе күштері төрт IA 58A ұшағын 10,6 миллион АҚШ долларына сатып алу туралы келіссөздер жүргізді, бірақ кейіннен қабылданбады. 2019 жылдың қыркүйегінде қызметтен шығарылу жоспарланған. IA 58B Pucará Bravo: Екі орындылық қарсы көтеріліс ұшағы, 20 мм Hispano зеңбірегін екі 30 мм DEFA зеңбірегімен алмастыруға мүмкіндік беретін алдыңғы фюзеляжы кеңейтілген, сонымен қатар жаңартылған авиациялық құралдармен жабдықталған. IA 58A ұшағынан бір прототип 1979 жылғы 15 мамырда алғашқы ұшуын жасады. IA 58C Pucará Charlie: Фолкленд соғысынан алынған тәжірибелерді ескере отырып, кемеге қарсы және тікұшаққа қарсы миссиялардағы мүмкіндіктерін арттырған бір орындылық нұсқа. Алдыңғы кабинасы алынып тасталды, қолданыстағы қаруландыруға қосымша 30 мм DEFA зеңбіректері қосылды, сонымен қатар Matra R550 Magic әуеден әуеге зымырандарын және Martin Pescador әуеден жерге зымырандарын қанат астында тасымалдау мүмкіндігі болды. Қорғаныс қабаты күшейтілді, жаңартылған ЭЭЖ (электрондық қарсы шаралар) жүйесі орнатылды. Бір прототип 1985 жылғы 30 желтоқсанда ұшты, бірақ Аргентина әуе күштері үшін одан 15 ұшақты қайта жарақтандыру жоспары 1988 жылы қаржыландырудың жетіспеуіне байланысты тоқтатылды. IA 58D Pucará Delta: Қазіргі IA 58A ұшақтарын жаңғырту бағдарламасы, жаңа авиациялық жүйелермен және PT6A 62 Pratt & Whitney қозғалтқыштарымен жабдықталған. Сондай-ақ IA 58H деп те белгіленеді. Бағдарлама 2019 жылдың маусымында қайта басталды, сертификаттау 2019 жылдың шілдесінде жоспарланды. 2019 жылы Аргентина Pucará ұшағын қарсы көтеріліс операцияларынан шығарып, оны Pucará Fénix шекаралық бақылау және патрульдік ұшағына айналдырды. Корольдік әуе күштері (Фолкленд соғысынан кейін түскен Pucará ұшағы A&AEE Boscombe Down базасында бағаланды, содан кейін RAF мұражайына тапсырылды). Уругвай әуе күштері. 2017 жылы қызметтен шығарылды.

Аргентина

AX 01 прототипі, Аргентина, Морон қаласындағы Аргентина Ұлттық Әуе Құбылысы Мұражайында.

Шри-Ланка

CA 605, Шри-Ланка әуе күштері мұражайында.

Ұлыбритания

A 515 (ZD485) – Корольдік әуе күштері мұражайында, Косфорд; бұрын Корольдік әуе күштерімен сынақтан өткен. A 522 (8768M) – Солтүстік-Шығыс ұшақ мұражайында (Еувильтон, Fleet Air Arm мұражайынан қарызға алынған). A 528 (8769M) – Норфолк және Суффолк авиация мұражайында (Армия ұшу мұражайынан, Орта Уоллоптан қарызға алынған). A 533 (ZD486) – Боскомб Даун авиация жинағы, Уилтшир (тек пилот кабинасы бөлігі). A 549 (ZD487) – Императорлық соғыс мұражайы, Дуксфордта.