Кіріспе

Микоян и Гуревич МиГ 17 (НАТО-ның атауы: Fresco) – 1952 жылдан бастап КСРО-да өндірілген және халықаралық әуе күштерінде пайдаланылған жоғары дыбыс асты жылдамдықты истребитель ұшақтар отбасы. МиГ-17 Қытайда Шэньян J 5 және Польшада PZL Mielec Lim 6 ретінде лицензия бойынша құрастырылды. МиГ-17 әлі күнге дейін Солтүстік Корея әуе күштерінде қолданылуда және Таяу Шығыс және Азиядағы қақтығыстарда қатысқан. МиГ-17 – Корея соғысы кезінде КСРО-да жасалған МиГ-15 ұшағының жетілдірілген түрі. МиГ-17 өндірісі сол соғысқа қатысу үшін кеш болды және алғаш рет 1958 жылы Тайвань бұғазының екінші дағдарысында қолданылды. МиГ-17 негізінен баяу американдық бомбалаушыларды түсіру үшін жобаланған болса да, Вьетнам соғысында Солтүстік Вьетнам ұшқыштарының қолдануымен американдық истребительдермен және шабуылдаушы ұшақтармен күресте күтпеген табысқа жетті, тіпті жобаланғаннан кейін бір жарым он жыл өткен соң да. Бұл МиГ-17-нің американдық F-4 Phantom және F-105 Thunderchief ұшақтарына қарағанда маневрлілігі мен икемділігі жоғары болғандығына, ал F-4 Phantom-ның алғашқы үлгілерінде болмаған қару-жарақпен жабдықталғандығына байланысты болды.

Жобалау және әзірлеу

МиГ-15бис Кореядағы әуе шайқасына енгізілген кезде, Микоян-Гуревич конструкторлық бюросы 1949 жылы оның ізбасары – МиГ-15бис45 жұмысын бастады. Бұл, МиГ-15 шайқаста анықталған кемшіліктерді жою мақсатында жасалған болатын. Роллс-Ройс Нене қозғалтқышының советтік үлгісін сақтап қалған алғашқы нұсқалары, Климов ВК-1, бірдей итеру күшімен салыстырғанда ауыррақ болды. Кейінірек МиГ-17 ұшақтары кеңестік авиациядағы алғашқы ұшақтардың бірі болып, қозғалтқыштың құбыршасында қосымша отынды жағып, үлкен итеру күшін беруге мүмкіндік берді, бірақ бұл тиімділіктің төмендеуіне әкелді. МиГ-17 МиГ-15-ке өте ұқсас болғанымен, оның жаңа, жұқарақ және көбірек бұрылған қанаттары мен құйрық қосқанда, жылдамдығы 1 Махқа жуықтады. F-86 ұшағы дыбыс жылдамдығына жақын басқаруды жақсартатын "толық қозғалмалы" құйрық қосқанда, бұл мүмкіндік МиГ ұшақтарында толық үстіркіш МиГ-19 пайда болғанға дейін қолданылмады. Қанаттың бұрылу бұрышы фюзеляжға жақын жерде 45° (АҚШ-тың F-100 Super Sabre сияқты) және қанаттың сыртқы бөлігінде 42° болды. Қанаттың беріктігі жоғары жылдамдық пен жүктеме кезінде қанат ұштарының иілуіне және аэродинамикалық симметрияның күтпеген жоғалтуына қарсы тұрды. Сынақтар барысында, ұшқыш Иван Иващенко ұшағының құлап түсуіне байланысты қаза тапты, себебі оның ұшағы дірілдеп, көлденең құйрығы жыртылып, 17 наурызда апатқа ұшырады. Қанаттың жеткіліксіз беріктігі салдарынан рульдің кері бұрылуы да анықталды және түзетілді. 1951 жылы "SI-2" қосымша прототиптерінің және тәжірибелік сериялық ұшақтардың – "SI-02" және "SI-01" құрылысы мен сынақтары сәтті аяқталды. 1951 жылдың 1 қыркүйегінде ұшақ өндіріске қабылданды және бастапқы МиГ-15-тен көптеген өзгерістерден кейін ресми түрде МиГ-17 атауын алды. Егер қозғалтқыштары бірдей болса, МиГ-17-нің максималды жылдамдығы МиГ-15-ке қарағанда 40-50 км/сағ артық екені және ұшақтың биіктікте маневрлеу қабілеті жоғары екені есептелді. Екінші прототиптік нұсқасы, "SP-2" (НАТО "Fresco A" деп атаған), радармен жабдықталған жойғыш болды. Көп ұзамай МиГ-17П ("Fresco B") барлық ауа райындағы жойғыштар RP-1 Izumrud радарын және алдыңғы ауа қабылдағыштарының модификацияларын пайдаланып шығарылды. 1953 жылдың басында МиГ-17F күндізгі жойғышы өндіріске енгізілді. "F" әрпі, ұшақтың артқы бөлігінде жаңа конвергентті-дивергентті соплосы мен жанармай жүйесімен жабдықталған VK-1F қозғалтқышымен жабдықталғанын білдірді. МиГ-17F-ке арнайы модификацияланған алғашқы VK-1F қозғалтқыштары, сыртқы сопло корпусы мен статорлық қанаттарға арналған қорытпалардың жеткіліксіз жылу төзімділігіне байланысты ұзақ уақыт бойы қалыпты күйдіру кезінде мәселелер тудырды. Осы себепті, 1953-1955 жылдарғы ұшақтарда күйдіруге арналған 90% этанолмен толтырылған жеке резервуарды пайдаланатын арнайы күйдіру блогы болды, себебі оның жану температурасы төмен болды. Бұл қозғалтқыш нұсқасы VK-1F(A) деп белгіленді. Кейінірек шығарылған ұшақтарда бортындағы жанармаймен жұмыс істейтін жүйе қолданылды. Күйдіру көтерілу жылдамдығын екі есеге арттырып, тік маневрлерді жақсартты. Бірақ ұшақ үстін қозғалуға арналмаған болса да, тәжірибелі ұшқыштар көлбеу түсу кезінде үстін қозғалу жылдамдығына жете алатын, бірақ ұшақ көбінесе 1 Махтан сәл кем жылдамдыққа жететін. Бұл МиГ-17-нің ең танымал нұсқасы болды. Келесі жаппай өндірілген нұсқасы, МиГ-17ПФ ("Fresco D"), күштірек Izumrud RP-2 радарын қамтыды, бірақ олар әлі де мақсаттарды табу және бағыттау үшін Жерден басқару орталығына тәуелді болды. 1956 жылы шағын серия (47 ұшақ) төрт бірінші буын Калининград K-5 (НАТО есімдемесі AA-1 'Alkali') әуеден-әуеге зымырандарымен жабдықталған МиГ-17ПМ стандартына (сондай-ақ PFU деп те аталады) түрлендірілді. МиГ-17R барлау ұшақтарының шағын сериясы VK-1F қозғалтқышымен (алғашқыда VK-5F қозғалтқышымен сынақтан өткеннен кейін) жасалды. 1958 жылға дейін КСРО-да 5467 МиГ-17, 1685 МиГ-17Ф, 225 МиГ-17П және 668 МиГ-17ПФ ұшақтары жасалды. Польша мен Қытайда лицензия бойынша 2600-ден астам ұшақтар жасалды.

Лицензиялық өндіріс

1955 жылы Польша МиГ-17 өндірісіне лицензия алды. МиГ-17F ұшағы WSK Mielec зауытында Lim 5 (licencyjny myśliwiec – лицензиялық жауынгер) деген атаумен өндірілді. Алғашқы Lim 5 1956 жылғы 28 қарашада құрастырылды, ал 1960 жылға дейін 477 данасы салынды. Польшадан басқа, бірнеше МиГ-17F Булгарияға экспортталды. Белгісіз саны Lim 5R барлау ұшағы ретінде AFA 39 камерасымен жабдықталды. 1959–1960 жылдары 129 МиГ-17ПФ іске қосушысы Lim 5P ретінде өндірілді. WSK Mielec МиГ-17 негізінде бірнеше поляк шабуылдық нұсқаларын да жасады: 1960 жылдан бастап шығарылатын Lim 5M; 1963 жылдан бастап шығарылатын Lim 6bis (барлығы 170 ұшақ). Сонымен қатар, кейбір Lim 5P ұшақтары 1970 жылдары шабуылдық Lim 6M ұшақтарына айналдырылды, ал басқа Lim 5, Lim 6bis және Lim 5P ұшақтары барлау рөлі үшін Lim 6R, Lim 6bis R және Lim 6MR ретінде модификацияланды. Қытай Халық Республикасында (ҚХР) алғашқы МиГ-17F 1956 жылы бөлшектерден жиналды, ал 1957 жылы Шэньян қаласында лицензиялық өндіріс басталды. Қытайда жасалған нұсқасы Шэньян J 5 (ішкі пайдалану үшін) немесе F 5 (экспортқа) деп аталады. Сол сияқты МиГ-17ПФ J 5A (экспортқа F 5A) ретінде өндірілді. Барлығы осы бір орындық нұсқаларының 767 данасы құрастырылды.

Пайдалану тарихы

МиГ-17 ұшақтары басқа ұшақтармен әуедегі күреске емес, тік және тегіс ұшатын жау бомбалаушыларын тосқауылдау үшін жасалған. Бұл субсоникалық (Мах 0.93) истребитель баяу (Мах 0.6-0.8), ауыр жүктелген АҚШ истребитель-бомбардировщиктеріне, сондай-ақ МиГ-17 әзірленген кездегі негізгі американдық стратегиялық бомбалаушыларға қарсы тиімді болды (мысалы, Boeing B-50 Superfortress немесе Convair B-36 Peacemaker, екеуі де әлі поршеньді қозғалтқыштармен жұмыс істеді). Дегенмен, ол британдық реактивті бомбалаушылардың жаңа буынына, мысалы, Avro Vulcan және Handley Page Victor-ға қарсы тиімді болмады, олар екеуі де биікке көтеріле алатын. АҚШ Әскери-әуе күштері Convair B-58 Hustler және General Dynamics FB-111 сияқты үстірт жылдамдыққа қабілетті стратегиялық бомбалаушыларды енгізгеннен кейін, МиГ-17 алдыңғы қатардағы ПВО қызметінде ескірді және оларды МиГ-21 және МиГ-23 сияқты үстірт жылдамдықты ұшақтар алмастырды. МиГ-17 Корея соғысына қатыспады, бірақ Тайвань бұғазында алғаш рет 1958 жылы Қытай Халық Республикасының МиГ-17 ұшақтары мен Қытай Республикасының (Гоминдан) F-86 Sabre ұшақтары арасындағы қақтығыста соғысқа қатысты. МиГ-17 1958 жылы Арменияда C-130 әскери көлік ұшағын түсірді, нәтижесінде 17 адам қаза тапты.

Вьетнам соғысы

1960 жылы Солтүстік Вьетнамның шамамен 50 әуешісінен тұратын алғашқы топ МиГ-17 ұшағына оқу үшін ҚХР-ға жіберілді. Осы кезде Қытайда оқытылған МиГ-15 ұшқыштарының бірінші отряды Солтүстік Вьетнамға қайтып келді, ал 31 әуешінің тобы МиГ-17 ұшағына бейімделу үшін Вьетнам Халық Әуе Күштері (ВХӘК) базасының маңындағы Сон Донға орналастырылды. 1962 жылға қарай алғашқы Солтүстік Вьетнам ұшқыштары КСРО мен ҚХР-да МиГ-17 курстарын аяқтады және өз бөлімшелеріне оралды. Бұл оқиғаға орай кеңестік тарап 1964 жылдың ақпанында Ханойға 36 МиГ-17 және МиГ-15УТИ оқу-жаттығу ұшақтарын «сыйлық» ретінде жіберді. Бұл әуешілер Солтүстік Вьетнамның 921-ші реактивтік әуе полкін құрды. 1965 жылы МиГ ұшқыштарының тағы бір тобы КСРО-дағы Краснодар қаласынан және ҚХР-дан оқудан оралды. Бұл топ Солтүстік Вьетнамның екінші әуе жауынгерлік бөлімін, 923-ші әуе жауынгерлік полкін құрады. Жаңа құрылған 923-ші әуе полкі тек МиГ-17 ұшақтарын пайдаланды, ал бастапқыда олар қазіргі американдық жоғары жылдамдықты ұшақтарына қарсы тұру үшін қолданылатын жалғыз тип болды. Американдық шабуылдық бомбалаушылар 1961 жылдан бері ұрыс алаңында ұшып жүрді, ал АҚШ-та Корея соғысы мен Екінші дүниежүзілік соғыстан тәжірибелі ұшқыштар көп болды, мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыс ардагері Робин Олдс. Сынақтан өтпеген МиГ-тер мен ВХӘК ұшқыштары АҚШ Әуе Күштері мен Әскери-теңіз күштерінің ең тәжірибелі әуешілеріне қарсы күресті. 1965 жылдың 3 сәуірінде Ной Бай әуе базасынан алты МиГ ұшағы екі топқа бөлініп ұшты – біріншісі алдау үшін, екіншісі шабуыл үшін. Олардың нысаны – Тхань Хоа көпірін жоюға тырысқан АҚШ Әуе Күштерінің 80 ұшақтық тобын қолдаған АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшақтары болды. МиГ-17 жетекшісі лейтенант Фам Нгок Лан Ханкоктан шыққан VF-211 эскадрильясының Vought F-8 крестоносцы тобына шабуыл жасап, лейтенант-коммандер Спенс Томас басқаратын F-8E ұшағына зақым келтірді, ол Дананг әуе базасына қонуға мәжбүр болды. Оның қанаттас серігі Фан Ван Тук тағы бір F-8 ұшағын атып түсірді, бірақ бұл АҚШ Әскери-теңіз күштерінің жоғалту тізімінде расталмады. 1965 жылдың 4 сәуірінде АҚШ Әуе Күштері Тхань Хоа көпіріне 384 бомбамен қаруланған 355-ші тактикалық әуе жауынгерлік қанатының 48 Republic F-105 Thunderchief ұшағымен тағы бір шабуыл жасады. Thunderchief ұшақтарын 416-шы тактикалық әуе жауынгерлік эскадрильясының F-100 Super Sabre ұшақтары MIGCAP тобы сүйемелдеді. Жоғарыдан келген 921-ші әуе жауынгерлік полкінің төрт МиГ-17 ұшағы эскортты айналып өтіп, Thunderchief ұшақтарына шабуыл жасап, екеуін атып түсірді: жетекші Тран Хан майор Ф. Э. Беннет басқаратын F-105D BuNo. 59 1754 ұшағын, ал оның топ жетекшісі Ле Мин Хуан капитан Дж. А. Магнуссон басқаратын F-105D BuNo. 59 1764 ұшағын атып түсірді. Super Sabre ұшақтары қарсы шабуыл жасады; бір AIM 9 Sidewinder зымыраны атып өтті (немесе істен шықты), ал капитан Дональд Килгус басқаратын F-100D 20 мм-лік зениттік қарумен атып, мүмкін атып түсірді. Тран Ханның қанаттас серігі Фам Гиай құлап, қаза тапты. Басқа АҚШ әуешілері әуе шайқасы кезінде әуеде атып түсірілген ұшақтарды растамады; Тран Хан өзінің үш МиГ-17 ұшағының қарсылас ӘҚК ұшақтарымен атып түсірілгенін мәлімдеді. 921-ші әуе полкінің төрт шабуылдаушы МиГ ұшағын ұшқыш Тран Хан, Фам Гиай, Ле Мин Хуан және Тран Нгуен Нам басқарды. Ұшу жетекшісі Тран Хан әуе шайқасынан аман қалған жалғыз вьетнамдық болды және оның тобындағы басқалары «F-105 ұшақтарымен атып түсірілген» деп сенді. Есеп бойынша, АҚШ Әуе Күштерінің F-100 ұшақтары F-105 ұшақтарымен шатастырылған болуы мүмкін, ал үш МиГ-17 ұшағының жоғалуы Super Sabre ұшақтарына байланысты болды.

1965 жылы ВХӘК-та бар болғаны 36 МиГ-17 және осындай сандағы білікті ұшқыштар болды, бұл көрсеткіш 1968 жылға қарай 180 МиГ және 72 ұшқышқа дейін өсті. Америкалықтарда кем дегенде 200 АҚШ Әуе Күштерінің F-4 және 140 АҚШ Әуе Күштерінің F-105 ұшақтары, сондай-ақ кем дегенде 100 АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшақтары (F-8, A-4 және F-4) Тонкин шығанағындағы әуе кемелерінен жұмыс істеді, сонымен қатар көптеген басқа да қолдау ұшақтары болды. Америкалықтар сан жағынан айтарлықтай басымдыққа ие болды. МиГ-17 1965 жылы жаңадан құрылған ВХӘК-тың негізгі ұрыс ұшағы болды, ол олардың алғашқы әуе жеңістеріне жауапты болды және Вьетнам соғысы кезінде кеңінен қолданылды. Кейбір Солтүстік Вьетнам ұшқыштары МиГ-17 ұшағын МиГ-21 ұшағынан артық көреді, өйткені ол жылдам болмаса да, маневрлірек болды; соғыстағы 16 ВХӘК әуе ас ұшқыштарының (бес немесе одан да көп қарсыластың ұшағын атып түсірген) үшеуі МиГ-17 ұшағында болды. Олар: Нгуен Ван Бей (жеті жеңіс), Лю Хуй Чао және Ле Хай (екі еуі алты жеңіс). Қалғандары МиГ-21 ұшақтарында әуе ас ұшқыштары мәртебесіне ие болды.

Африка

Олардың кем дегенде 24-і Нигерия әуе күштерінде қызмет етті және 1967–70 жылдардағы Нигерия азамат соғысы кезінде Нигериялық және жалдамалы ұшқыштардың – Шығыс Германиядан, Кеңес Одағынан, Оңтүстік Африкадан, Ұлыбританиядан және Австралиядан құралған аралас топпен ұшырылды.

Азия

1971 жылы КСРО Шри-Ланкаға жедел түрде төрт ұшақ жеткізіп, олар қысқа мерзімді көтеріліс кезінде бомбалау және жерден шабуыл жасау үшін пайдаланылды.

Кеңес Одағы

1958 жылы АҚШ Әуе күштерінің Lockheed C-130 ұшағы Армениядағы Ереван қаласының жанындағы Кеңес Одағының әуе кеңістігіне кірген кезде төрт МиГ-17 истребителімен атып түсірілді, нәтижесінде барлық 17 экипаж мүшесі қаза тапты.

Америка Құрама Штаттары

Бірқатар АҚШ федералды агенттіктері Вьетнам соғысындағы күреске көмектесу үшін МиГ-17-ні бағалау бағдарламасын Грум-Лейк полигонында жүргізді, себебі Солтүстік Вьетнамның МиГ-17 және МиГ-21 истребительдерін жою қатынасы 2:1-ге тең болды. Бағдарламаның кодолық атауы HAVE DRILL (сондай-ақ, Have Doughnut) болды, ол Израиль сатып алып, ұсынған екі Сирия МиГ-17F Frescos истребитерін Грум-Лейк аспанында сынауды қамтыды. Бұл ұшақтарға АҚШ Әскери-әуе күштерінің белгілері мен жалған сериялық нөмірлер берілді, осылайша оларды Қорғаныс министрлігінің (DOD) стандартты ұшу тізімдерінде анықтауға болады. МиГ истребительдерінің әртүрлі үлгілерін АҚШ қызметіндегі барлық истребительдермен, сондай-ақ B-52 Stratofortress және B-58 Hustler бомбалаушыларына қарсы имитациялық шайқастарды өткізу арқылы бомбалаушылардың қарсы шаралар жүйелерінің тиімділігі тексерілді. Сонымен қатар, радарлық көріну қимасы және қозғалтқыш сынақтары жүргізілді, бұл Вьетнамдағы АҚШ әуе күштерінің тиімділігін арттыруға үлкен үлес қосты. Федералды авиация басқармасының мәліметінше, АҚШ-та 17 жеке меншік МиГ-17 ұшағы бар. Елге заңсыз әкелу мүмкіндігіне байланысты бірнеше МиГ-17 ұшағы тәркіленді.

Қазіргі операторлар

Солтүстік Корея Әуе күштерінде 106 Шенян F-5 және 135 Шенян FT-5 ұшағы қолданыста бар. Дегенмен, ұшақтардың нашар техникалық жағдайы туралы хабарлар, олардың жарамдылығының 50%-дан кем екенін көрсетеді.