Кіріспе

Жау ұшақтарын қорғаныспен ұстауға маманданған ұшақтар. Тосқауылдаушы ұшақ, немесе жай ғана тосқауылдаушы – бұл қарсылас ұшақтарға, әсіресе бомбалаушылар мен барлау ұшақтарына қарсы қорғаныспен ұстау рөліне арналған ұшақ түрі. "Стандартты" әуе үстемдігіне ие ұшақтар ретінде де, тосқауылдаушылар ретінде де қолданылатын ұшақтар кейде жауынгер-тосқауылдаушылар деп аталады. Тосқауылдаушылардың екі негізгі класы бар: қысқа қашықтықта жоғары өнімділікке арналған жеңіл ұшақтар; және даулы ауа кеңістігінде және қолайсыз метеорологиялық жағдайларда ұзақ қашықтықта жұмыс істеуге арналған ауыр ұшақтар. Екінші тип тарихи тұрғыдан арнайы түнгі жауынгерлер мен кез келген ауа райындағы тосқауылдаушылармен ұсынылған, бірақ 1960 жылдан бері ауада жанармай толықтыру, спутниктік навигация, бортындағы радар және көру қашықтығынан асып түсетін (BVR) зымыран жүйелерінің енгізілуі көптеген алдыңғы қатардағы жауынгерлерге арнайы түнгі/кез келген ауа райындағы жауынгерлерге бұрынғыдай рөлдерді орындауға мүмкіндік берді. Күндізгі операцияларда дәстүрлі жеңіл жауынгерлер әдетте тосқауылдаушы рөлін атқарады. Күндізгі тосқауылдаушылар Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері қорғаныс рөлінде қолданылып келеді және, әсіресе, Ұлыбритания шайқасы сияқты ірі шайқастарда танымал, онда Supermarine Spitfire және Hawker Hurricane сәтті қорғаныс стратегиясының бөлігі болды. Дегенмен, жердегі және әуедегі радардың күрт жақсаруы қазіргі жауынгерлерге үлкен икемділік берді және кейінірек көптеген жобалар арнайы күндізгі тосқауылдаушылар ретінде жасалмады. Ерекшелік ретінде Messerschmitt Me 163 Komet, яғни жауынгерлік қимылдарда қолданылған жалғыз ракеталық ұшақ саналады. Аз дәрежеде, Микоян-Гуревич МиГ-15, бомбаға қарсы миссияларға арналған ауыр қару-жарақпен жабдықталған, сонымен қатар күндізгі тосқауылдаушы да болды. Түнгі жауынгерлер мен бомбалаушыларды жоятын ұшақтар ауыр типтегі тосқауылдаушылар болып табылады, бірақ бастапқыда олар осылай аталатын емес. Салқын соғыс кезеңінің басында реактивтік бомбалаушылар мен ядролық қарулардың үйлесімі әуе күштеріне жоғары қабілетті тосқауылдаушыларға деген сұранысты тудырды; осы кезеңде бұл термин ең танымал және жиі қолданылады. Салқын соғыс кезеңінің тосқауылдаушылары әуе үстемдігіне ие жауынгерлерінен ерекшелене бастады, бұрынғылары көбінесе жылдамдық, биіктікке көтерілу жылдамдығы және ірі стратегиялық бомбалаушыларға шабуыл жасауға арналған қару-жарақ үшін қашықтық, төзімділік және маневрлеуді құрбан етті. Бұл дәуірдің классикалық тосқауылдаушыларының мысалдары: Convair F-106 Delta Dart, Сухой Су-15 және English Electric Lightning. 1960 және 1970 жылдардағы дизайнның жылдам жақсаруы Grumman F-14 Tomcat және McDonnell Douglas F-15 Eagle сияқты әуе үстемдігіне ие және көп мақсатты жауынгерлерге қорғаныс торабын тосқауылдау рөлін орындауға мүмкіндік берді, ал стратегиялық қауіп бомбалаушылардан континентаралық баллистикалық зымырандарға (ICBM) ауысты. Арнайы тосқауылдаушы конструкциялары азайып, 1960 жылдан кейін жасалған жалғыз кеңінен қолданылған үлгілер – Panavia Tornado ADV, Микоян МиГ-25, Микоян МиГ-31 және Shenyang J-8.

Тарих

Бірінші тұтқырлаушы эскадрильялар Бірінші дүниежүзілік соғыста Лондонды Цеппелиндер шабуылдарынан, кейіннен қанатты қашықтықтағы бомбалаушы ұшақтардан қорғау үшін құрылды. Алғашқы бөлімдер, әдетте, майдан шебінен шығарылған ұшақтарды, әсіресе Sopwith Pup-ты қолданды. Олар ат-Гвардия ғимаратындағы командалық орталықтан ұшып кетер алдында нысананың орналасқан жері туралы хабардар болды. Pup-тың жылдамдығы Gotha G.IV бомбалаушыларын оңай ұстап алуға жеткіліксіз болды, содан кейін Sopwith Camels оларды алмастырды. "Тұтқырлаушы" деген термин 1929 жылы қолданыста болды. 1930 жылдары бомбалаушы ұшақтардың жылдамдығы соншалықты артты, сондықтан дәстүрлі тұтқындау тактикасы мүмкін емес болып көрінді. Жерден көрінетін және естілетін сигналдар бірнеше шақырымға ғана жететін, яғни бомбалаушы ұшақтардың нысаналарына жетуіне дейін биіктікке көтерілуге жеткілікті уақыты болмас еді. Әуеде тұрақты патрульдеу мүмкін болды, бірақ тек үлкен шығынға. Сол кездегі қорытынды "бомбалаушы әрқашан өтіп кетеді" деген болатын. Радардың пайда болуы әуе кемесін ұзақ қашықтықтан, күндіз де, түнде де, кез келген ауа райында да байқауға мүмкіндік берді. Әдеттегі бомбалаушы ұшақтардың алғашқы радарлық жүйелердің анықталу аймағынан өтуіне жиырма минут кетеді, бұл мергендеуші ұшақтардың іске қосылуына, биіктікке көтерілуіне және бомбалаушы ұшақтарға қарсы шығуына жеткілікті уақыт. Жерден бақыланатын бақылау үшін ұшқыш пен жердің арасында тұрақты байланыс қажет болды, ол ұшқыштарға бомбалаушылар көрінетін болғанға дейін және бұл күш-жігерді үйлестіру үшін 1930 жылдардың соңында Dowding жүйесі сияқты бүкіл ел бойынша желілер құрылды. Ұшу жылдамдығы бір қадаммен көбейіп, ұшу биіктігі екі есеге артты. Радарлардың да жұмыс істеу қабілеті жақсарса да, шабуыл мен қорғаныс арасындағы алшақтық күрт қысқарды. Үлкен шабуылдар қорғаныстың ұшқыштармен байланыс жасау қабілетін шатастыра алады, сондықтан қолмен жерде бақыланатын тұтқындаудың классикалық әдісі жеткіліксіз болып көрінді. АҚШ-та бұл тапсырманы компьютерлеу үшін Жартылай Автоматты Жер Ортасын енгізуге әкелді, ал Ұлыбританияда бұл анықтау уақытын жақсарту үшін өте қуатты радарларға әкелді. 1950 жылдары әуеге қарсы зымыранның бірінші пайдалы жер бетінің енгізілуі жылдам реакция уақытын ұстап алушыларды болдырмады, өйткені зымыран бірден іске қосылуы мүмкін. Әуе күштері ұшақтарды қарсы алудың үлкен жобаларына айналды, олар ұзақ уақытқа төзімділік үшін жеткілікті отынмен, қорғаныс рөлін зымыранға қалдырды. Бұл Avro Arrow және Convair F 102 сияқты қысқа қашықтықтағы бірнеше жобалардан бас тартуға әкелді. 1950-1960 жылдары, "салқын соғыс" кезінде, қарсылас супердержавалар үшін күшті тұтқырлаушы күш өте маңызды болды, өйткені бұл стратегиялық бомбалаушылардың күтпеген ядролық шабуылына қарсы қорғанудың ең жақсы құралы болды. Сондықтан олар қысқа уақыт ішінде жылдамдық, қашықтық және биіктік жағынан тез дамыды. 1960 жылдардың соңында ядролық шабуыл атмосферадан тыс жерден жоғары жылдамдықпен жақындауға қабілетті баллистикалық зымырандар енгізілгеннен кейін тоқтатылмады. Өзара сенімді жойылу доктринасы қорғанысты күшейту үрдісін алмастырды, бұл тұтқырларды стратегиялық тұрғыдан логикалық тұрғыдан аз етті. Қаптаушылардың рөлі ауыр әуедегі басымдықты ұшақпен біріктірілгенде, олардың пайдалылығы азайды. Жауапкершіліктің міндеті, өз табиғаты бойынша, қиын. Бір мақсатты ұшақпен қорғауға тырысуды қарастырайық. Бомбалаушылардың артықшылығы - миссияның параметрлерін таңдай алуы: шабуыл векторы, жылдамдығы мен биіктігі. Нәтижесінде шабуылға болатын үлкен аумақ пайда болады. Бомбалаушылар бірінші анықталудан бастап нысанаға жетуіне дейінгі арақашықтықты өтеген уақытта, тосқауылдаушы ұшақ басталуы, ұшып кетуі, биіктікке көтерілуі, шабуыл жасау үшін маневр жасау және содан кейін бомбалаушыға шабуыл жасау керек. Арнайы тосқауыл жасаушы ұшақ әуедегі басымдықты ұшақ пен көп рөлді ұшақтың мүмкіндіктерін құрбан етеді (яғни, әуедегі ұрыс маневрлерінде жау ұшақтарына қарсы тұру), олардың өнімділігін тез көтерілу немесе жоғары жылдамдыққа көйлектеу арқылы. Нәтижесінде, тұтқындар қағаз жүзінде өте әсерлі көрінеді, әдетте баяу ұшақтардан асып түседі. Алайда, таза тұтқындар ұрыс-керіс кезінде "қажеттілігі төмен" конструкцияларға қарсы, әсіресе төменгі биіктікте және жылдамдықта шектеулі маневрлеу қабілетіне байланысты нашар әрекет етеді.

Қорғау нүктелерін ұстап алу құрылғылары

Әртүрлі ұшқыштар спектрінде, бір жобалау тәсілі, әсіресе таңдалған өнімділік саласында шешуші артықшылыққа жету үшін қажетті құрбандықтарды көрсетеді. "Нысанды қорғау ұшқышы" – жеңіл конструкциялы, уақытының көп бөлігін қорғалатын нысанда орналасқан жерде өткізуге арналған, және қажет болғанда ұшыруға, биіктікке көтерілуге, маневр жасауға және бомбалаушыға оның қаруларын қолдануға дейін өте қысқа уақыт ішінде шабуыл жасауға қабілетті. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында, Ұлыбритания мен АҚШ әуе күштері неміс нысаналарын күні-түні бомбалауда болғандықтан, Люфтваффе үшін ең маңызды талап – ұшқыштар болды. Бомбалау күшінің өсуімен, әсіресе 1944 жылдың басында, Люфтваффе ракеталық қозғалтқышты Messerschmitt Me 163 Komet ұшқышын өте қысқа қашықтықтағы ұшқыш ретінде енгізді. Қозғалтқыш шамамен 7 минуттық ұшуға мүмкіндік берді, бірақ ол соншалықты жоғары өнімділікке ие болды, олар қорғаныс ұшақтарының арасынан өтіп кете алды. Дегенмен, Me 163 әуе базасын қажет етті, ол көп ұзамай үнемі шабуылға ұшырады. Төтенше жағдайға арналған бағдарламадан кейін немістер Bachem Ba 349 Natter сияқты одан да ерекше жобаларды жасады, ол тік көтеріліп, әуе базасының қажеттілігін жойды. Жалпы алғанда, бұл бастапқы неміс жобаларының барлығын пайдалану қиын болды және көбінесе ұшқыштар үшін өлім тұзағына айналды. Жоғары биіктіктегі бомбалау операцияларының кең ауқымы SAM жетістіктерімен тоқтатылды, олардың орнына енушілер (кейінірек – қанатты зымырандар) "радардан төмен ұшу" деп аталатын техникалардың комбинациясын қолданды. Жер бетіне жақын, ландшафтты жасыратын ұшу профильдерін пайдалана отырып, жердегі радардың тиімді қашықтығы және реакция уақыты ең жақсы жағдайда радар көкжиегімен шектелді. Жердегі радар жүйелерінің жағдайында, радар көкжиегін кеңейту үшін радар жүйелерін таулардың басына орналастыруға немесе жоғары өнімді радарларды ұшқыштарға немесе нысанды қорғау ұшқыштарын бағыттауға арналған AWACS ұшақтарына орналастыруға болады.

Аймақ қорғанысы

Мүмкіндіктер жақсара берген сайын – әсіресе реактивті қозғалтқыштың кеңінен қолданылуы және жоғары жылдамдықты, төмен қабаттағы ұшу профильдерін қабылдау арқылы, анықтау мен ұстап алу арасындағы уақыт қысқарды. Ең жетілген нысананы жоюға арналған ұшақтар ұзақ қашықтықтағы радарлармен біріктіріліп, тиімді болу үшін реакция уақытын жеткілікті деңгейде ұстауға күш салды. Мәселен, ұшқыштың кабинаға кіруіне қажетті уақыт сияқты белгілі бір кезеңдер, миссияның жалпы уақытының үлесін арттырды, оны қысқартудың мүмкіндігі шектеулі болды. Суық соғыс кезінде шиеленіс күшейген кезде, жылдам әрекет етуге дайын (QRA) ұшақтары пилотталған, толық отынмен және қаруланған күйде ұшу-қону жолағында, қозғалтқыштары айналмалы режімде ұшуға дайын тұрды. Ұшақтар жер астындағы жанармай бактерілерінен шланг арқылы жанармаймен толықтырылып отыратын. Егер күдікті нысана анықталса, ұшақ сыртқы жанармай құбырлары ажыратылған соң бірден ұшып кетуге дайын болатын. Дегенмен, QRA ұшақтарын осы дайындық деңгейінде ұстау пилоттар үшін физикалық және психологиялық тұрғыдан қиын, сондай-ақ жанармай тұтыну жағынан да қымбатқа түсетін. Оның орнына, ұзақ қашықтыққа ұша алатын және ауада ұзақ уақыт қала алатын ұшақтар қарастырылды. Бұл аумақтық қорғаныс ұшақтары немесе аумақтық қорғаныс истребительдері, әдетте, үлкен конструкциялар болып, ұзақ мерзімді патрульдеуге және кең аумақты шабуылдан қорғауға арналған, олардың мүмкіндіктері ұшақтардың өзіндегі және AWACS жүйелерімен жұмыс істеудегі жоғары дәлдіктегі анықтау қабілетіне, жылдамдыққа емес, негізделген. Бұл тұжырымның көрнекті мысалы – Туполев Ту-28. Кейінірек Panavia Tornado ADV ұшағы тиімді қозғалтқыштардың арқасында кіші корпуспен ұзақ қашықтыққа ұшуға қол жеткізді. Жылдамдану мен биіктікке көтерілу жылдамдығына емес, ұшу қашықтығы мен зымыран тасымалдау қабілетіне басымдық берілді, бұл ұрысқа төзімділікті, жердегі кедергілерге қарсы жылдам қозғалатын нысаналарды анықтап, оларды қадағалауға қабілетті радарларды және осы нысаналарға қарсы әуе-әуе зымырандарын (AAM) басқару мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Жоғары жылдамдық пен жылдамдану ұшақтардың өзіне емес, қысқа қашықтықтағы түйісу үшін арналған AAM-дарға берілді. Олар барлық ауа райында жұмыс істеуге мүмкіндік беретін авиациялық құралдарды алғаш рет енгізді, түнде, жаңбыр, қар немесе тұман жағдайында да сәтті орындауды қамтамасыз етті. Стратегиялық тұрғыдан жүзіп жүретін флотқа тәуелді елдер, әсіресе АҚШ және Ұлыбритания, F-14 Tomcat сияқты флотты қорғауға арналған истребительдерді де қолдады.

Кеңес Одағы мен Ресей

Салқын соғыс кезінде, барлық әскери қызмет, әуе күштерінің бір бөлігі емес, тұтқындарды ұстау үшін арналды. Кеңес әуе қорғанысы күштерінің (ПВО С) ұшақтары, Кеңес әуе күштерінің (ВВС) ұшақтарынан өзгешелігі, олар ешқандай жағдайда кішкентай немесе қарапайым болған жоқ, керісінше, үлкен, күрделі радарлармен жабдықталған және жетілдірілген; олар шөптен ұшыра алмады, тек бетонды ұшу-қону жолақтарынан ғана көтеріле алды; оларды бөліп, теміржол вагонында техникалық қызмет көрсету орталығына қайтару мүмкін емес еді. Сондай-ақ, олардың ұшқыштарына ұрыс маневрлерінен гөрі, радиобағытталған ұрысқа көбірек оқыту берілді. Кеңес Одағының негізгі тұтқындар ұшағы бастапқыда Су-9 болды, одан кейін Су-15 және МиГ-25 "Фоксбат" ұшақтары келді. Аймақтық қашықтықтағы тұтқындар ұшағы – Ту-128, әлемдегі ең ауыр истребитель ұшағы болып есептеледі. Совет (қазіргі Ресей) әскери инвентаризациясындағы ең соңғы және ең жетілдірілген тұтқындар ұшағы – МиГ-31 "Фоксхаунд". МиГ-25-тің кейбір кемшіліктерін жойған МиГ-31, ішкі пушкамен қатар, төмен биіктікте және төмен жылдамдықта жақсырақ жұмыс істейді. Ресей, ПВО-ны ВВС-ке біріктіргеніне қарамастан, МиГ-31 тұтқындар ұшақтарының жекелеген паркін сақтап тұрады.

Америка Құрама Штаттары

1937 жылы USAAC лейтенанттары Гордон П. Савилл мен Бенджамин С. Келси АҚШ-та алғаш рет осындай тағайындама алған, ұстағыш ұшақтар үшін екі ұсыныс жасады. Бір ұсыныста бір қозғалтқышты, екіншісінде екі қозғалтқышты ұшақ қарастырылды. Екі ұшақтан да бомбалаушы шабуылдарына қарсы қорғаныс ретінде алты минут ішінде 20000 фут (6096 м) биіктікке көтерілуі талап етілді. Кейін Келси, ұстағыш тағайындамасын USAAC-тің ұшақтарды қаруландыруға қатысты қатаң саясатын айналып өту үшін қолданғанын айтты. Ол американдық ұшақтардың барлық қарсыластарға, оның ішінде басқа ұшақтарға қарсы шайқаста басымдыққа ие болуы үшін кем дегенде жеткілікті қарулануды қалады. Осы ұсыныстардың нәтижесінде бір қозғалтқышты Bell P-39 Airacobra және екі қозғалтқышты Lockheed P-38 Lightning ұшақтары жасалды. Екі ұшақ та Екінші дүниежүзілік соғыста стандартты жауынгерлік рөлдерде табысты болды, бірақ олар бомбалаушыларға қарсы қорғанысқа арнайы тағайындалмады. 1946 жылдан 1980 жылға дейін АҚШ әуе-ғарыш қорғаныс командованиесін ұстады, ол негізінен арнайы ұстағыштардан тұрды. Соғыстан кейінгі көптеген жобалар өнімділігі шектеулі болды, мысалы F-86D және F-89 Scorpion сияқты үлгілер. 1940 жылдардың соңында ADC 1954 жылғы ұстағыш жобасы аясында әлдеқайда жетілдірілген ұстағыш құру жобасын бастады, нәтижесінде ұзақ даму процесінен кейін F-106 Delta Dart пайда болды. 1960 жылдардағы NR-349 ұсынысы сияқты, жаңа моделдерді іздеу жұмыстары жүргізілді, бірақ КСРО стратегиялық күштерін қанатарлық зымырандармен күшейткеннен кейін бұл жобалар іске аспады. Осылайша, F-106 1980 жылдарға дейін АҚШ-тың негізгі ұстағышы ретінде қызмет етті. F-106 зейнеткерлікке шыққаннан кейін, ұстағыш миссиялары заманауи F-15 және F-16 жауынгерлеріне жүктелді. F-16 бастапқыда әуеде басымдық үшін жобаланған, бірақ одан кейін көп мақсатты жауынгерге айналды. F-15, 2,5 Мах ең жоғары жылдамдығының арқасында ең жылдам жау ұшағын (әсіресе МиГ-25 Foxbat) ұстауға қабілетті, бірақ Вьетнамнан алынған сабақтарға негізделген жақын тізбектегі шайқас үшін ерекше маневрлілігі бар, сондықтан ол таза ұстағыш емес; F-15E Strike Eagle нұсқасы басқа F-15-тің ұстағыш және әуеден-әуеге шабуыл мүмкіндіктерін сақтай отырып, әуеден тыйым салу мүмкіндігін қосады. Қазіргі уақытта F-22 АҚШ-тың соңғы жауынгерлік ұшағы болып табылады, ол суперкруиз мүмкіндіктерінің арқасында ұстағыш рөлін де атқарады, бірақ ол негізінен жасырын әуеде басымдық ұшағы ретінде жобаланған. 1950 жылдары АҚШ Әскери-теңіз күштері сәтті болмаған F6D Missileer жобасын бастады. Кейіннен олар үлкен F-111B флоттық әуе қорғаныс жауынгерін жасауды бастады, бірақ бұл жоба да тоқтатылды. Ақырында, бұл рөл AIM-54 Phoenix зымыраларын тасымалдайтын F-14 Tomcat-қа берілді. АҚШ Әуе күштерінің F-15-і сияқты, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің F-14-і де негізінен әуеде басымдық (жауынгерлік жауынгерлік ұрыс) үшін жобаланған және F-14 1990 жылдары жерге шабуыл үшін жаңартылғанша ұстағыш рөлін атқарды. 2006 жылы жауынгерлік ұшақ пен Phoenix зымыраны қызметтен шығарылды.

Ұлыбритания

Британдық Корольдік Әуе күштері Gloster Javelin-мен бірге күндізгі суперсоник ұшақ – English Electric Lightning-ды, субсоник түнгі/кез келген ауа-райы жағдайындағы рөлінде пайдаланды. Операциялық талап F.155 бойынша Javelin-ді суперсоник ұшақпен алмастыру әрекеттері нәтижесіз аяқталды. Ұлыбритания 1970 жылдардың ортасынан бастап McDonnell Douglas F-4 Phantom-ның өзгертілген нұсқасын негізгі ұшқыш-тұтқын ретінде қолданды, ал 1980 жылдары Panavia Tornado-ның әуе қорғанысы (ADV) нұсқасы енгізілді. "Торнадо" ұшағы ақырында көп мақсатты "Еврофайтер Тайфун" ұшағымен алмастырылды.

Қытай

Shenyang J 8 – қытай жасалған, бір орындықты, жоғары жылдамдықты, жоғары биіктіктегі ұшқыш. Бастапқыда 1960 жылдардың басында АҚШ-тың B 58 Hustler бомбалаушыларына, F 105 Thunderchief соғыс ұшақтарына және Lockheed U 2 барлау ұшақтарына қарсы әрекет ету үшін жобаланған. Ол әлі де Mach 2+ жылдамдықпен "шабуылдау" мүмкіндігін сақтайды, ал кейінгі үлгілері ұстау мақсатында орташа қашықтықтағы PL 12 / SD 10 MRAAM зымырандарын тасымалдай алады. PLAAF/PLANAF қазіргі таңдағыда әртүрлі конфигурациядағы шамамен 300-ге жуық J 8 ұшақтарын қолданыста ұстап тұр.

Басқа елдер

Басқа бірнеше елдер де ұстаушы ұшақтардың жобаларын енгізді, бірақ 1950-1960 жылдары жоспарланған бірнеше ұстаушылар іске аспады, себебі зымырандар бомбалаушыларды алмастырады деп күтілді. Аргентиналық FMA I. Ae. 37 – 1950 жылдары жасалған прототиптік реактивтік истребитель. Ол ешқашан ұшпады және 1960 жылы жобасы тоқтатылды. Канадалық субсоник Avro Canada CF 100 Canuck 1950-ші жылдар бойында көптеп пайдаланылды. Оның үстінен, CF 105 Arrow ("Avro Arrow") 1959 жылы даулы түрде тоқтатылды. Швед Saab 35 Draken, егер Кеңес Одағы мен НАТО арасында соғыс болған жағдайда, швед әуе кеңістігінен жоғары биіктікте өтетін ұшақтарды ұстау үшін арнайы жасалған. Төмен қанатымен ұшатын қанатты зымырандар мен жоғары биіктіктегі зениттік зымырандардың пайда болуымен ұшу профилі өзгерді, бірақ соңғы нұсқасы J 35J арқылы ұстаушы ұшақ ролін қайта алды.