Кіріспе

Бір спорт түрінде бірнеше түрлі позицияда ойнайтын спортшы. Спорттағы «әмбебап ойыншы» – бірнеше позицияны жетік ойнай алатын спортшы. Бұл термин көбінесе футбол, баскетбол, американдық футбол, бейсбол, регби одағы, регби лигасы, софтбол, мұз үстіндегі хоккей және су полосы сияқты спорт түрлерінде қолданылады. Термин фантастикалық лигаларда қолданылу арқылы барлық спорт түрлерінде кеңінен танымал болды, бірақ регби одағы мен регби лигасында комментаторлар ойыншының жан-жақтылығын атап көрсету үшін оны жиі пайдаланады. Алайда, бұл терминді қолдану кейде кері мақтау ретінде қабылдануы мүмкін, себебі ол ойыншының бір позицияда шебер деп есептелмейтінін білдіреді.

Қауымдастық футболы

Футболда, басқа спорт түрлері сияқты, әмбебап ойыншы алаңда бірнеше позицияда ойнай алады. Ең көп кездесетін екі рөл – орталық қорғаушының сол немесе оң қаптал қорғаушы позициясында ойнауы. Мұндай жағдай көбінесе негізгі қаптал қорғаушылардың жарақат алуына байланысты туындайды. Орталық қорғаушылар әдетте биік бойлы, жылдамдығы төмен және допты беру мен шабуылдау әрекеттерінде нашар дағдыланғандықтан, мұндай ойыншының позициясын өзгерту жиі тактикалық өзгеріспен бірге жүреді, бұл ойыншының тұрақты қаптал қорғаушыға қарағанда қорғанысқа басымдық беруін қамтамасыз етеді. Тағы бір кең таралған екі рөл – жылдам шабуылшыларды шабуылшы және қанат ретінде пайдалану немесе екі рөлді біріктіріп, "қанат шабуылшысы" деп аталатын кең шабуылшы жасау. Мысал ретінде, "Реал Мадрид" ойыншысы Начо Фернандес, орталық қорғаушы, сондай-ақ оң және сол қаптал қорғаушы ретінде ойнайтын әмбебап ойыншы, 2016 жылдан 2018 жылға дейін Зинедин Зиданның "Реал Мадридтегі" табысты кезеңінде маңызды рөл атқарды. "Барселонаның" Серхи Роберто 2016 және 2018 жылдар аралығында жеті түрлі позицияда ойнады, оның ішінде оң және сол қаптал қорғаушы, орталық қорғаушы, жартылай қорғаушы және қанат. "Манчестер Юнайтед" ойыншысы Фил Джонс оң және орталық қорғаушы ретінде, сондай-ақ қорғаныс және шабуылдық жартылай қорғаушы рөлінде де ойнады. Даниялық орталық қорғаушы Бьёрн Паульсен орталық жартылай қорғаушы ретінде де жақсы ойнайды және командасы жеңіліп жатқанда шабуылшы рөлін де сәтті атқарады. Бұрынғы болгарлық футболшы және "Спортинг Лиссабон" клубының ойыншысы Ивайло Йорданов үш алаң позициясының барлығында ойнады. Бұрынғы шотландтық футболшы және "Рейнджерс" капитаны Ли МакКаллок клубтың барлық алаң позицияларында ойнады. Голландияның бұрынғы футболшысы және "Фейеноорд", "ПСВ Эйндховен" және "Милан" клубтарының ойыншысы Рууд Гуллит қорғаушы, жартылай қорғаушы және шабуылшы ретінде ойнады, тіпті бір ойын ішінде де позициясын ауыстырып, ойыншылардың ауысуынан туындаған бос орындарды толтырды. "Ливерпульдің" бұрынғы ойыншысы Джеймс Милнер орталық жартылай қорғаушы, кең жартылай қорғаушы, оң және сол қаптал қорғаушы, қанат және шабуылшы сияқты көптеген алаң позицияларында ойнады. Бұл термин кеңінен қолданылмай тұрып, ертедегі мысал ретінде 1966 жылғы Англияның әлем чемпионатының жеңімпазы Мартин Петерсті атауға болады, ол сол финалда гол соқты. Ол "Уэст Хэм Юнайтед" клубында барлық позицияларда, тіпті қысқа ғана уақытқа қақпашы ретінде де ойнады. Тағы бір мысал – Кристал Данн, ол өзінің "Портленд Торнс" клубы үшін шабуылшы позициясында, ал ұлттық құрама үшін қанатты қорғаушы ретінде ойнайды. Данн орталық алаңда да ойнай біледі. Кейбір алаң ойыншылары да білікті резервтік қақпашылар болып табылады, мысалы Фил Джагиелка, Ян Коллер (бастапқыда қақпашы ретінде оқыған, кейін шабуылшыға айналған) және Космин Моти. Бірақ қақпашылардың алаң ойыншысы ретінде ойнауы өте сирек кездеседі, мысалы, 2005 жылы "Манчестер Ситидің" "Миддлсброға" қарсы ойынындағы Дэвид Джеймс. Кейбіреулері бос соққылар мен пенальтилерді орындауда шебер болуы мүмкін (Рожерио Сени, Хосе Луис Чилаверт және Хорхе Кампос), бірақ олар алаңда рөл атқармайды. Джон О'Ши, "Манчестер Юнайтедтің" бұрынғы ойыншысы, "Юнайтедтегі" карьерасы барысында барлық позицияларда ойнаған атақты ойыншы. Билл Лейси, соғысқа дейінгі және соғыс аралық кезеңде "Эвертон" және "Ливерпуль" клубтарында жоғары деңгейде ойнаған, өзінің карьерасы барысында барлық он бір дәстүрлі позицияда (10 алаң және қақпашы) ойнады.

Бейсбол

Бейсболда универсалды ойыншы – бірнеше түрлі позицияда ойнай алатын ойыншы. Жалпы, әрбір Басты Лига бейсбол командасының кем дегенде бір ойыншысы бар, оны универсалды ойыншы деп сипаттауға болады. Кәсіби командалардың көбісінде екі түрлі универсалды ойыншы болады. "Ішкі алаңдағы универсалдар", олар әдетте ішкі алаңның барлық позициясын (сондай-ақ кейде қақпашыны) ойнайды. Универсалды аутфилдер немесе "төртінші аутфилдер" әр түрлі уақытта барлық үш аутфилд позициясын ойнауға бейім. Кейде екі рөлді біріктіріп орындайтын ойыншылар да кездеседі. Универсалды ойыншылар көбінесе қосалқы құрамнан алаңға түсетін ойыншылар, бірақ бұл міндетті емес. Көбінесе, Басты Лига жұлдызы болуға үміті аз ойыншылар қосымша позицияларды үйренеді, соның арқасында Басты Лига клубтарына резервтік ойыншы ретінде тартымдырақ көрінеді. Үшінші типті универсалды ойыншыны жастар бейсболында жиі, ал кейде колледж бейсболында да кездестіруге болады – питчер және позициялық ойыншы ретінде екі рөлде де ойнай алатын дарынды ойыншы. Мұндай ойыншыны сипаттау үшін "универсалды ойыншы" термині көбінесе қолданылмайды, оның орнына "екіжақты ойыншы" термині қолданылады. Өте сирек жағдайларда, бір ойыншы жоғары кәсіби деңгейде екі рөлді де ойнай алады. Бейб Рут мансабын питчер ретінде бастады, бірақ ол өте күшті соққышы екенін дәлелдеді, толық уақытты позициялық ойыншы болғанға дейін қысқа мерзімге екі рөлді де ауыстырды. Қазіргі мысал – Шохеи Охтани, ол 2016 жылы Жапонияның Тынық мұхиты лигасының үздік тоғызына питчер және соққышы ретінде енді, және бұрын Лос-Анджелес Энджелс үшін ойнаған, қазіргі уақытта Лос-Анджелес Доджерс үшін ойнайтын белгіленген соққышы / бастаушы питчер.

Баскетбол

"Қосымша ойыншы" термині баскетболда, фантазиялық баскетбол лигаларынан басқа, көбінесе қолданылмайды. Оның орнына, баскетболда екі немесе үш түрлі позицияда ойнай алатын ойыншыны белгілеу үшін "твинер" және "свингмен" терминдері қолданылады, ал одан да нақтырақ атаулар – "комбо-қорғаушы", "жетекші шабуылшы", "алға-орталық" және "созылған төртінші".

Американдық футбол

Американдық футболда универсалды ойыншы көбінесе бірнеше позицияда ойнай алады, және жиі шабуыл мен қорғаныс екеуін де ойнайды. Бұл концепция футболдың алғашқы күндері көп кездесетін, ол кезде командалар өздерінің ең жақсы спортшыларын мүмкіндігінше көптеген жолдармен пайдаланған, ал ауыстырулар шектеулі болғандықтан, ойыншылар шабуыл, қорғаныс және "арнайы командалар" үшін алаңда қалуға мәжбүр болған. Бұл "бір взводтық жүйе" деп аталды. Жүгіре алатын, пас бере алатын және соққы бере алатын "үш қабілетті" ойыншы, футболдың алғашқы күндері, алғашқы пас ойлап табылған кезден бастап Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде ерекше танымал болды (мысалы, Брэдбери Робинсон, Томми Хьюитт, Сэмми Бо, және колледж жылдары Джонни Юнитас). Футболдың көптеген деңгейлерінде 1940 жылдардың соңында, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ауыстыру шектеулерін алып тастады, "платонингпен" (әр түрлі шабуылдық және қорғаныс бөлімдерін пайдалану) басталып, ақырында толық еркін ауыстыруға көшті. Орталық және қанат қорғаушы Чак Беднарик, 1962 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін NFL-де толыққанды екі жақты ойыншы болды. Осыған қарамастан, 1960 жылдардағы Американдық футбол лигасы жиі бірнеше позициядағы ойыншыларды, әсіресе кикерлер мен пантерлерді пайдаланды (мысалы, Джордж Бланда, Пол Магуайр, Куки Гилкрист, Джино Каппеллетти және қазіргі заманғы кәсіби футболдағы алғашқы қара түсті плацекикер болған жүгіруші Джин Минго және т.б.). AFL-NFL бірігуінен кейін жарақат алу қаупінің артуына байланысты, мұндай ойыншылардың саны азайып, нағыз универсалды ойыншылар көбінесе бір позицияда маманданған (мысалы, Лэйн Джонсон колледжде квотербек, тығыз аяқ, қорғаныс аяғы және шабуылдаушы tackle ойнады, бірақ NFL-ге қабылданған кезде шабуылдаушы tackle ретінде таңбаланды, ал Лоренцо Александр, көп позицияда ойнау қабілеті үшін "бір адамдық команда" ретінде танымал болды, мансабының көп бөлігін NFL-де қанат қорғаушы ретінде өткізді). Ұзақ уақыт бойы бірнеше позицияда ойнағандар көбінесе резервтік (мысалы, Гвидо Меркенс және Брэд Смит) немесе мансаптық екінші лига ойыншылары (мысалы, Дон Джонас, Эрик Крауч және Чарльз Пулери) болды. Кіші мектептерде үздік ойыншылардың екі немесе тіпті үш жақты (шабуыл, қорғаныс және арнайы командалар) бірнеше позицияда ойнағаны жиі кездеседі, бірақ колледж және кәсіби футболда, тізімдер үлкен және таланттар қоры элиталық болғандықтан, жарақат алу қаупі әлеуетті пайдадан асып түседі. Ұлттық футбол лигасының бұрынғы жаттықтырушысы Билл Беличик, "Нью-Ингленд Патриотс" командасы универсалды ойыншыларды жиі пайдаланады. Беличик желілік қорғаушыларын, Брайан Кокс пен Майк Врабельді шабуылда H арқасында пайдаланды, ал кең қабылдаушыларын (мысалы, Трой Браун мен Рэнди Мосс) бұрыш және қауіпсіздік ретінде екі еселендірді. Бұрынғы "Аризона Кардиналс" және "Хьюстон Тексанс" командаларының қорғаныс аяғы J.J. Уатт та бірнеше позицияда пайдаланылды. Уатт 2014 жылы арнайы гол сызығы пакеттерінде тығыз аяққа орналасты, үш тачдаун ұстады. 6'5" бойы бар Уатт орта мектепте және колледждің бірінші жылында тығыз аяқ ретінде ойнады, содан кейін толық уақытты қорғаныс ойыншысы болды. Сол сияқты, "Буффало Биллс" командасының қорғаныс таклы Кайл Уильямс мансабының соңғы екі жылында фулбэк ретінде аздап ойнады, пас ұстады, тачдаунға жүгірді және тағы бірін бұзды. "Чикаго Беарс" командасының қорғаныс таклы Уильям "Тоңазытқыш" Перри, Супер Боул XX-де тачдаун соғу үшін фулбэк ретінде ойнады. Tackle eligible – универсалды ойыншының ерекше түрі. Бұл ойынды қолданғандардың мысалдары: Джейсон Петерс, Уоррен Сапп, Джамбо Эллиотт, Митч Фреротт, Энтони Муньос, Джо Стейли және Дональд Пенн. Мұндай жағдайда, шабуылдаушы tackle позициясында тұрған ойыншы алға берілген пасқа қол жеткізуге құқылы. Универсалды ойыншының тағы бір түрі – жартылай қорғаушы опциясы, онда жүгіруші квотербектің пас беру міндеттерін орындайды. Уолтер Пейтон, ЛаДэйниан Томлинсон және соңғы кезде Деррик Генри бұл ойынды бірнеше рет қолданды, және бұл ойын түрі бүкіл шабуыл схемасын тудырды. Әдетте, бір тұрақты позицияда ойнаған және арнайы командада ойнаған ойыншы универсалды ойыншы болып саналмайды, сондай-ақ Реджи Буш сияқты гибридті жүгіруші/кең қабылдаушылар да емес; тек екі түрлі шабуылдық және/немесе қорғаныс позициясында ойнағандар ғана, сондай-ақ шабуылдық немесе қорғаныс позициясында ойнаған және сонымен қатар соққы беретін немесе соққы алатын ойыншылар ғана осыған жатады. "Шабуыл/шабуылдық қару" (OW деп те аталады) – бірнеше шабуылдық позицияларды ойнай алатын шабуылдық ойыншы. OW ролі квотербек, жүгіруші, тығыз аяқ және кең қабылдаушыны қосады, бірақ олармен шектелмейді. Корделл Стюарт 1990 жылдары алғаш рет осы рольде пайдаланылды, бірақ ол 2010 жылдардың басында танымал болды. Стюарт осы рольде ойнаған кезде ол "Слэш" ролі деп белгіленді. "Джексонвилл Жэгуарс" командасының OW ойыншысы Денард Робинсон ресми түрде OW болып тағайындалды. OW позициясының соңғы мысалдары – бұрынғы "Нью-Йорк Джайентс" квотербегі Джо Уэбб, "Атланта Фэлконс" жүгірушісі Кордарелл Паттерсон және "Нью-Орлеанс Сэйнтс" квотербегі Тейсом Хилл. Уэбб мансабы бойы кең қабылдаушы ретінде де ойнады, ал Хилл шабуылдық ойыншының барлық позицияларында тұрды, шабуылдаушы линиясынан басқа. Хилл сонымен қатар арнайы командада қанат және қайтарушы ретінде де ойнайды. Арена футбол лигасы көп жылдар бойы өз ойыншыларының барлығын, әр тараптан екі ойыншыдан басқа (әдетте квотербек, кикер (квотербек пен кикер бір уақытта алаңда болмайды) және әдетте кең қабылдаушы және екі қорғанысшы), алаңның екі жағында ойнатуға мәжбүрледі; бұл "темір адам" деп белгіленді. "Темір адам" концепциясы 2007 жылы тоқтатылды. Қазіргі кезде жойылған NFL Europe-дан басқа, Еуропалық американдық футбол лигасының барлық командаларында шабуыл, қорғаныс және арнайы командада ойнайтын ойыншылар бар. Әсіресе "американдық" ойыншылардың саны шектеулі болғанда, олар шабуылда да, қорғаныста да мүмкіндігінше көп уақыт алаңда болады.

Мұз үстіндегі хоккей

Мұз хоккеінде орталық және қанат шегіндегі ойыншылардың белгілі бір жағдайларда екі позицияда ойнауы жиі кездеседі. Қажеттілікке қарай, командада орталық позициясындағы ойыншы көп болса, оны қанатқа қоюы мүмкін, ал керісінше, сол позицияда жеткілікті ойыншы болмаса, қанат шегіндегі ойыншыны орталыққа ойнатуға тура келеді. Форвардтардың екі позицияда ойнауы жиі болғандықтан, «әмбебап ойыншы» термині көбінесе бірнеше форвардтық позицияда ойнайтын ойыншыны емес, қорғаныс және шабуылды бірдей ойнай алатын ойыншыны білдіреді. Командалар түрлі себептермен қорғаушыны шабуылшы ретінде немесе керісінше пайдалана алады. Кейде қорғаныс жағынан нашар ойнайтын, бірақ шабуылда күшті қасиеттері бар қорғаушыны қанатқа қоюы мүмкін. Мысалы, Марк-Андре Бержерон мен Куртис Фостер өз аймағын қорғауда қиындыққа тап болған, бірақ шабуылда жақсы өнер көрсететін қорғаушылар болып табылады. Сондықтан, олар шабуылшы ретінде ойынға түсіріліп, командалары күшті шабуыл кезінде стандартты алты қорғаушыны пайдалана отырып, шабуылдық қабілеттерін қолдануға мүмкіндік алады. Сонымен қатар, шұғыл жағдай туғанда, команданың шабуылшылары көп жарақат алғанда және фермалық командадан ойыншы шақыруға уақыты болмағанда, қосымша қорғаушыны шабуылға қоюға тура келеді. Күшті шабуыл кезінде «нүктеде» шабуылшыны пайдалану командалар үшін жиі кездесетін жағдай. Шабуылшы осы жағдайларда қорғанысқа қатысса да, оны міндетті түрде әмбебап ойыншы деп санамайды. Бержерон мен Фостерден басқа, мансабының бір кезеңінде шабуылшы ретінде ойнаған танымал қорғаушылардың арасында Фил Хаусли, Брент Бернс, Марк Стрейт, Кристоф Шуберт, Ян Уайт және Крис Камполи бар. Ал қорғаныста ойнаған танымал шабуылшыларға Сергей Федоров, Матье Дандано, Брукс Лайх және Сами Капанен жатады. Кейде ойыншы бір позициядан екіншісіне толық көшіп, сәттілікке жетеді. Хоккей даңқына енген Ред Келли мансабының бірінші жартысын «Детройт Ред Уингс» командасының шабуылдаушы қорғаушысы ретінде өткізіп, содан кейін «Торонто Мейпл Лифс» командасының екі жақты орталық ойыншысы ретінде мансабын аяқтады. Вендел Кларк жастар чемпионатында жұлдызды қорғаушы болған, кейін сол қанатқа ауысып, 15 маусымда 300-ден астам гол мен 500 ұпай жинады. (Кейбір жас хоккей командалары өздерінің ең жақсы шабуылдаушы ойыншыларын форвард ретінде емес, қорғаныс ретінде қоюға бейім, өйткені қорғаушылар әдетте мұзда көбірек уақыт өткізеді.) Дастин Бюфлиен – қазіргі кезде шабуылшыдан қорғаушыға толық көшкен ойыншының мысалы. «Детройт Ред Уингс» командасының ойыншысы Джонатан Эриксон да шабуылшыдан қорғаушыға ауысқан ойыншының тағы бір мысалы. Қақпашылардан басқа кез келген позицияда ойнау өте сирек кездеседі, сондай-ақ, қақпашы емес ойыншының қақпаға тұруы да сирек, себебі бұл позицияға қажетті дағдылар мен жабдықтар едәуір өзгеше.

Регби лигасы

Регби лигасындағы ойыншының жан-жақтылығы кеңірек мүмкіндіктер береді, себебі ойыншы тек қана қақпашы (немесе алдыңғы қатар) позициясында ғана емес, кейбіреулері алдыңғы және артқы қатарда ұқсас рөлдермен (мысалы, жартылай қорғаушы/буып жіберуші) ойнай алады, тіпті жарақат алған жағдайда көптеген позицияларды алмастыруға дайын болады. Ланс Хохая осыған жарқын мысал – ол NRL карьерасында алты түрлі позицияда ойнаған.

Регби одағы

Пайдалы ойыншы – көбінесе Жаңа Зеландияда қолданылатын термин. Регбиде ол көбінесе универсалды қорғаушы түрінде кездеседі. Бұл, ең алдымен, кем дегенде екі позицияны толыққанды ойнай алатын қорғаушы. Жаңа Зеландиядағы көрнекті мысалдар – Дэниел Боуден, Люк МакАлистер және Кори Джейн, ал Австралияда Адам Эшли Купер, Куртли Бил, Мэтт Гито және Джеймс О’Коннор сияқты көптеген универсалды қорғаушылар бар. Оңтүстік Африкадан Франсуа Штейн мен Йохан Гузенді атауға болады. Англиядан Остин Хили, ол Англия құрамасы үшін скрам-хав, флай-хав, қанат және фуллбек ретінде ойнаған, және Майк Кэтт, ол флай-хав, центр және фуллбек ретінде ойнаған – пайдалы қорғаушылардың мысалы. Француз ойыншылары Томас Рамос, Жереми Синзель және Дамьен Трайль де өте әмбебаптылығымен танымал. Дегенмен, бірнеше позицияны ойнай алатын алдыңғы қатардағы ойыншылар да бар. Скрамның артқы қатарындағы (флангерлер мен сегізінші нөмірлер) көптеген ойыншылар екі позиция арасында жиі ауысады, мысалы Грегори Оллдритт, Дэвид Покок немесе Киран Рид. Ағылшын регбиінің танымал ойыншылары артқы қатардан артқы сапқа көшкен, себебі олардың дағдылары ауыстырылатын және әдетте команданың ең жылдам және қозғалмалы ойыншылары болып табылады. Көбінесе ойыншы лок пен артқы қатардағы позицияны да ойнай алады, Себастьен Шабал, Маро Итоже, Кортни Лоуес, Стивен Луатуа және Камерон Воки сияқты заманауи ойыншылардың барлығы екі қатарда да халықаралық матчтарда ойнаған. Алайда, бұл сипаттама алдыңғы қатардың екі шетінде де (яғни 1 және 3 нөмірлер) ойнай алатын реквизиттерге қолданылмайды, егер ойыншы бұзау ретінде де ойнай алатын болса (мысалы, Джон Афоа, бұзау ретінде де ойнай алатын реквизит, немесе Джон Смит, негізінен бұзау, бірақ екі реквизит позициясында да халықаралық деңгейде ойнаған).

Фантазиялық спорт түрлері

Фантазиялық бейсбол мен баскетболда универсалды ойыншы – белгілі бір позицияға бекітілмей-ақ статистика жинақтайтын ойыншы (әсіресе бейсболдағы соққышы). Ойыншы кез келген позицияда ойнай алады; ол міндетті түрде универсалды ойыншы болуы керек емес (мысалы, егер фантазиялық менеджерде екі бірінші базалық ойыншы болса, ол біреуін бірінші базалық позицияға, екіншісін универсалды слотқа тағайындай алады). Сол сияқты, фантазиялық баскетболда универсалды слотқа тағайындалған ойыншының «tweener» немесе «swingman» болуы міндетті емес.