Кіріспе

Канададағы алғашқы халықтар басшысы (1830–1890)

Кроуфут (шамамен 1830 – 25 сәуір 1890) немесе Исапо Муксика (силлабика: ᖱᕋᑲᒉᖽᐧᖿᖷ) – сиксика тайпасының басшысы. Оның әкесі (Қанын пышақтап алушы), ал анасы (Үйге шабуыл жасаушы) – қайынайлықтар еді. Кроу тайпасына жасалған шабуылда әкесі қаза болғанда ол бес жаста болған, ал бір жылдан кейін анасы сиксика халқының (Көп атты) мүшесіне қайтадан үйленді, және ол солардың арасында өсті. Кроуфут он тоғыз шайқаста соғысып, көптеген жарақат алған батыр болған, бірақ ол соғыс емес, бейбітшілікке ұмтылды. Кроуфут жетінші келісімге қатысқанымен және халқы үшін көптеген келіссөздер жүргізгенімен белгілі. Көптеген адамдар бас Кроуфуттың Солтүстік-Батыс көтерілісіне қатыспағанын айтса да, шындығында оның ұлының қақтығысқа қатысы болғандықтан, ол да белгілі бір деңгейде қатысқан. Кроуфут 1890 жылдың 25 сәуірінде Блэкфут Кроссингте туберкулезден қайтыс болды. Оның қаназасына 800-ге жуық тайпаласы мен үкіметтік шенеуніктер қатысты. 2008 жылы бас Кроуфут Солтүстік Америка теміржолдарының Даңқ залына енгізілді, онда ол теміржол саласына қосқан үлесі үшін танылды. Кроуфут Блэкфут ұлтына қосқан үлесімен танымал және оның жетістіктерін бейнелейтін көптеген ескерткіштер бар. Кроуфут 1830 жылы қайынай тайпасында дүниеге келген, саудагерлер мен қоныс аударушылар оларды "Қандылар" деп білген, ол Блэкфут конфедерациясының тайпаларының бірі. Оның әкесі – (Қанын пышақтап алушы), ал анасы – (Үйге шабуыл жасаушы) еді. Алғашқыда ол "Жақыннан атушы" деп аталған. Кейін бала кезінде оған "Аю рухы" есімі берілді, содан кейін әкесі қаза болғаннан кейін Кроу тайпасының мүшелері оны өлтіргеннен кейін әкесінің есімі – Қанын пышақтап алушы есімін алды. Оның өмірінің әртүрлі кезеңдерінде осы есімдер берілді, өйткені ол шебер Блэкфут жауынгері және кейіннен басшы екенін дәлелдеді. Әкесі қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң, анасы Сиксика тайпасының мүшесі (Көп атты) мүшесіне қайтадан үйленді, ол ақырында жаңа әйелін тайпасына қайтарды. Кроуфут жаңа әкесі мен анасының ізімен Сиксикаға бірнеше сағат жаяу ілесіп, соңында олардың жолын кері бұрып, жас Кроуфутты және оның атасы Скабби Булды бірге Блэкфут тайпасына әкелді. Осы тайпада Кроуфут өзін жауынгер және көшбасшы ретінде танытты.

Сиксика халқының басшылығы

Кроуфуттың батылдығы мен табандылығы оны қарааяқтардың құрметіне бөленді, бірақ ол бейбітшілік пен ақыл-ойының дауысы ретінде қарааяқтардың көшбасшыларының біріне айналғанда Канаданың ең құрметті тумасы тұрғындарының біріне айналды. Оны «халық әкесі» деп атады, себебі ол руының мүшелеріне қамқорлықпен қарады. Ол руының мұқтаж адамдарын азық-түлікпен қамтамасыз етуімен белгілі болды. Кроуфут қарааяқтар мен олардың жеріне келген әртүрлі ұйымдардың өкілдерімен, мысалы, Гудзон шығанағы компаниясымен (Hudson’s Bay Company) және Солтүстік-Батыс қадағалау полициясымен (North West Mounted Police - NWMP) қарым-қатынас орнату үшін көп еңбек етті. Кроуфуттың бұл әрекеттері кейде оның тайпасының басқа мүшелерімен қақтығысқа әкелді, мысалы, ол Гудзон шығанағының керуенін шабудан тоқтатып, қарааяқ жауынгерлерінің тобын ұстады. 1866 жылдың соңында ол бірнеше қарааяқ жауынгерлерінің Гудзон шығанағы компаниясының шарабадарын тонауына және оның метис жүргізушілерін өлтіруіне жол бермеді. Содан кейін ол бірнеше жауынгер басшыларына қарсы шығып, метистерді Эдмонтон бекінісіне қауіпсіз жеткізді. Ол сондай-ақ Рокки Маунтин Хаусты басқарған HBC саудагері Ричард Чарльз Хардистимен жақын дос болды. Кроуфут тағы бір белгілі басшы, Отырған Бұқамен де байланыс жасады. Бұл байланыс қарааяқтардың азайып бара жатқан бизон үйірлерін қуа оңтүстікке қарай жылжу кезінде болды. Қарааяқтар Сиу территориясына келгенде, Отырған Бұқа Кроуфутты күштерін біріктіріп, АҚШ пен NWMP-ге қарсы күресуге шақырды. Кроуфут бұл ұсыныстан бас тартты, өйткені оның халқы мен сиукстердің Америка Құрама Штаттарының әскері мен Канада үкіметінің күшіне қарсы ұзаққа шыдамайтынын түсінді. Ақырында, Кроуфут қарааяқтарды Канада аумағына қайтарды, Отырған Бұқамен жаман қарым-қатынаста қалды. Сиукстер американдық әскерлерден қашып Канадаға келгенде, Кроуфут Отырған Бұқамен және оның тайпасымен бейбітшілік орнатты.

Отбасы

Кроуфут өмір бойы 10 әйелге ие болды, бірақ бір уақытта төрттен аспады. Оның алғашқы әйелі Қыршық әйел деп аталды, және ол басқа әйелдерге қарағанда артық құрмет көрді. Кроуфут әйелдерінен көп балалары болды, бірақ олардың төртеуі ғана ересекке дейін жетті: бір ұлы, ол соқыр болды, және үш қызы. Бір кезде Кроуфуттың ұлы жауынгер және басшы болатын потенциалы бар еді, бірақ ол жасөспірім кезінде Крилерге қарсы шайқаста қаза болды. Кроуфут ұлының өлімінен кек алуға ант берді және жақын жердегі Кри лагеріне шабуыл жасап, Кри тайпасының бір адамын өлтірді. Шабуыл барысында Қара аяқтар Кридің қайтыс болған ұлына ұқсайтын жас жігітті тұтқынға алды. Кроуфут сол жігітті асырап алды. Кейіннен бұл Кри халқына оралып, Фунт жасаушы басшысы болды.

Солтүстік-Батыс көтерілісі

1885 жылы Луи Риль бірнеше жыл АҚШ-та сүргінде болғаннан кейін Канадаға оралды. Қазіргі Саскачеван жерінде ол Батыс пен Оттава арасындағы шиеленістердің күшеюінен кейін метистердің уақытша үкіметін құрды. Осы уақытша үкіметтің құрылуы және метистердің жер талап етуі Солтүстік-Батыс көтерілісіне әкелді. Көтеріліс негізінен метистердің жақтастарынан тұрды, бірақ жергілікті тайпалар да қолдау көрсетті. Олар қоныс аударушылардың өз жерлеріне басып кіруіне ашуланып, өз халқының шығыстан келген адамдардың көптігінен жоғалып қалуынан қорқыды. Бұл бүлікшілер қоныс аударушыларды және алдағы Канада милициясын жеңу үшін күшті Блэкфут тайпасының қолдауын алуға үміттенеді. Солтүстік-Батыс көтерілісі кезінде Кроуфут өзін және өз халқын мүмкіндігінше ұзақ уақыт бойы соғыстан алшақ ұстады. Ол бүлікшілердің жеңіліске ұшырағанын білді, бірақ оның асырап алған ұлы Паундмейкер қақтығысқа терең араласқан еді. Кроуфут сонымен қатар, қазіргі үкіметпен соғысып жатқан метистердің Блэкфут тайпасына жақсы қарамағанын да білді. Көтеріліс кезінде екі тараптың өкілдері Блэкфут тайпасының қолдауын алуға тырысты. Блэкфут жауынгерлерінің Кроуфутке деген құрметінің арқасында олар оның соғысқа араласпау туралы нұсқауларын орындады. Бірақ, көп талқылардан кейін Кроуфут патшалыққа қолдау көрсетуге бел буды, бірақ мүмкіндігінше алыс болуын жалғастырды. Патшалықпен келісімге қарамастан, ол көтеріліс кезінде кри босқындарын лагеріне қабылдады. Кроуфуттың көтеріліске қатысуға құлшынбауынан Блэкфут тайпасының адалдығы күмәнданды. Кроуфуттың көтеріліс кезіндегі әрекеттерінің барлығы Блэкфут тайпасына деген адалдығына негізделген.

Көтерілістен кейін

Көтеріліс аяқталғанда Паундмейкер түрмеде болды және Регинада сотталуға дайындалып жатты. Кроуфут лейтенант-губернатор Эдгар Дьюдниге хат жолдап, Паундмейкерге кешірім беруді сұрады. Кроуфуттың өтініші қабылданбады, Паундмейкер кінәлі деп танылып, үш жылға қамауға кесілді. Бірақ ол тек алты ай ғана жазасын өтеді және Дьюднидің өтінішімен босатылды. Босатылғаннан кейін Паундмейкер Кроуфутты аралап, асырап алған әкесімен қайта байланысты. Осы сапарда ол түрмедегі жағдайынан денсаулығы нашарлап қайтыс болды. Бұл Кроуфутты қатты күйретіп жіберді, өйткені оның жалғыз сау ұлы көз жұмды. Кроуфуттың көтеріліске көмек көрсетуден бас тартуы Канада үкіметінің оны Блэкфут және басқа да бірінші ұлттармен шарттар жасасу үшін пайдалы одақтас деп қарауына себеп болды. Кроуфут пен Блэкфут үшін ең маңызды шарт – 7-шарт деп аталды.

Келісімнен кейін

Уақыт өте келе, Бірінші Ұлт мүшелері мен Канада үкіметінің өкілдері арасында келісім шарттарына байланысты даулар туды. 1881 жылдың күзінде, қара аяқты тайпаны азық-түлікпен қамтамасыз етуге жауапты И.Г. Бейкер компаниясының қызметкерлері рациондарды азайта бастады. Екі мәрте ұн мен еті таусылып, аштыққа ұшырады. Азық-түлік жеткілікті болған жағдайларда да, ол халықтың аштығын толыққанды қанағаттандыра алмады, бұл наразылық пен шағымдарға әкелді. Күз қысқа айнала бастағанда, бұл сезімдер ашуға және наразылыққа ұласты. Халықтың ауыр жағдайын сезінген Кроуфут екі делегацияны ферма инструкторына жіберіп, рациондарды кеңейтуді сұрады. Олардың өтініштері қабылданбады, сондықтан олар қорқыту тактикасын қолданды, үкімет қызметкерлерін қорқытып, рациондық қоймаға қарай оқ атты. 1882 жылдың қаңтарында Кроуфут тағы бір рет И.Г. Бейкерден өзі төлеген бұқа басын ұрлаған деген айыппен әділетсіз тұтқындалған Буль-Элк атты екінші дәрежелі басшыны қорғауға араласты. Осы сәтте Кроуфут үкімет қызметкерлерін қара аяқты тайпасына жасаған жамандықтары үшін айыптады. Ол Буль-Элк әділ сотқа өткен жағдайда ғана ұстап беретінін мәлімдеді. И.Г. Бейкердің қызметкерлері келісуге мәжбүр болды. Бірақ Буль-Элк екінші рет негізсіз тұтқындалды, бұл қара аяқты жауынгерлерін ашуландырды. Кроуфут та ашуға булықты және осы ерлерді аймақтың басқарушы офицері, Лейф Ньюри Фицрой Крозиермен бетпе-бет кездесуге алып келді. Кроуфут өзінің адамдарын сандық артықшылыққа ие канадалықтарға қарсы жіберуге құмарлық танытпады. Ол өш алудың уақытша қанағаттандыратынын, бірақ көп ұзамай үмітсіздікке ұшырататынын білді, өйткені канадалықтар Луи Риель басшылығымен метистерге жасағандай, қан төгуге ниетпен көп санда қайтып келеді. Ол жігіттерді үйлеріне қайтарды, ал Буль-Элк ұрлық жасағаны үшін сотталып, кінәсіз деп танылды. Кроуфуттың шайқастан бас тарту шешімі сәтті болды, өйткені бұл оқиға Дьюдниді өзгерістер жасауға итермеледі. Ол қара аяқты тайпаның шыдамдылығының шегі бар екенін және егер өзгерістер жасалмаса, қантөгіс болатынын түсінді. Ол 7-ші келісім тайпаларын басқаратын агент Норман Маклоудтың отставкасын қадағалады және оны Форт Уолшта орналасқан NWMP офицері Сесил Деннимен ауыстырды. Кроуфут Деннимен таныс еді және оны жақсы адам ретінде білді, оның тағайындалуын қуана қарсы алды. Ақпан айында Денни Кроуфут пен басқа қара аяқты басшылармен кездесіп, қара аяқты тайпасына қандай көмек көрсетілетінін қайта қарады. Ол азық-түлікпен қамтамасыз етуді қамтамасыз етті, малдың мүшелерін және етін сатуға тыйым салды, сондай-ақ көктем келгенде ауыл шаруашылығы құралдарын жеткізіп, егістіктерді өңдеуді тапсырды. Алайда, Канада үкіметінің бұл бастамасы күтілген нәтижелерге қол жеткізе алмады, өйткені жауапты мемлекеттік органдар жергілікті қауымдарға өздерін дұрыс тамақтандыру үшін қажетті құралдар мен жабдықтармен қолдау көрсетпеді. Бұл бағдарламаның сәтсіздігі жазық далалардағы жергілікті қауымдар үшін апатқа ұласты, өйткені ашаршылық пен аурулар салдарынан халық саны азайды. Кроуфут үшін бұл бағдарламаның сәтсіздігі оның көптеген балаларының өліміне әкелді.

Басшы Кроуфут мұрасы

Канаданың барлық аймақтарында Head Smashed In Buffalo Jump және Blackfoot Crossing тарихи паркі сияқты, Blackfoot халқы мен әсіресе басшы Кроуфутты еске алатын мұражайлар мен тарихи орындар бар. Кроуфуттың өмірі мен еңбектеріне арналған жекелеген ескерткіштер де бар. 2014 жылы Blackfoot тарихи өткелдер паркіндегі жоба арқылы басшы Кроуфутқа тиесілі бірнеше заттар, оның ішінде бұғы терісінен тігілген жең, садақ-жебе және құрылыс қайтарылды. Бұл заттар Англиядағы Эксетер қаласындағы Король Альберт ескерткіш мұражайында сақталып тұрған және Кроуфут көрмесін толықтыру үшін Калгариге әкелінді. 2020 жылы Кроуфут Канаданың 5 долларлық полимерлік банкноталарына іліну үшін күрескен сегіз финалисттің бірі болды.

"Кроуфут" баладасы

1968 жылы Уилли Данн режиссерлік еткен "Кроуфут балладасы" атты он минуттық Канада Ұлттық кино басқармасының деректі фильмі түсірілді. Фильм Солтүстік Америкадағы халықтардың жағдайын Кроуфуттың өмірі арқылы зерттейді, онда архивтік фотосуреттер, гравюралар мен газет кесінділерінен құралған монтаж, сондай-ақ Микмак әншісі және ән авторы Даннның балладасы қолданылған. "Үнді кинотобы" бағдарламасы аясында жасалған бұл фильм, NFB-ның жергілікті режиссердің алғашқы туындысы болды және 1969 жылғы Чикаго халықаралық кинофестивалінде "үздік қысқаметражды фильм" үшін Алтын Хьюго сыйлығын қоса алғанда, бірнеше марапатқа ие болды. "Кроуфут балладасы" кейде Канаданың алғашқы танымал музыкалық видеосы деп есептеледі.