Кіріспе

1493 жылғы Папа Александр VI шығарған паптық бұйрық Inter caetera ("Басқа [істер] арасында") – Папа Александр VI 1493 жылғы 4 мамырда шығарған паптық бұйрық, ол католик монархтары Арагон патшасы Фердинанд II мен Кастилия королевасы Изабелла I-ге Азор аралдары мен Кабо-Верде аралдарының батысы мен оңтүстігінен 100 лига қашықтықтағы, полюстен полюске дейінгі сызықтың "батыс және оңтүстік" жағындағы барлық жерлерді берді. Папаның егемендікті "сыйлау", немесе инфудация, немесе инвеститура мақсатында шығарғаны әлі анық емес. Бұйрық шығарылғаннан бері түрлі түсіндірмелер айтылып келеді, кейбіреулері оның мақсаты жерді иеленуді және пайдалануды заңды егемендікке айналдыру ғана екенін алға тартады. Басқалары, соның ішінде испан тәжі және конкистадорлары, оны ең кең мағынасында түсіндіріп, Испанияға толыққанды саяси егемендік бергенін тұжырымдады. Inter caetera және оның толықтыруы Dudum siquidem (1493 жылғы қыркүйек) – екі сыйлық бұйрығы. Бұл бұйрықтар Испания мен Португалия арасындағы дауларды реттеуге бағытталған, бірақ протестанттық реформациядан кейін маңызды мәселеге айналған басқа елдердің зерттеу және отарлау амбицияларын ескермеді.

Өмірбаян

Кристофер Колумб өзінің сапарына Испания патшасы Фердинанд пен королева Изабелладан қолдау алғанға дейін Португалия королі Жоан II-ге жүгінген. Патшаның ғалымдары мен теңізшілері Колумбтың құжаттарын қарап шығып, оның есептеулері Жердің диаметрін және сапардың ұзақтығын қате бағалағанын анықтады және экспедицияны қаржыландырудан бас тартуды ұсынды. Колумб Америкаға алғашқы сапарынан оралғаннан кейін, ол алғаш рет португалдық Азор аралдарына қонды; кейіннен болған дауыл кемесін 1493 жылдың 4 наурызында Лиссабонға жеткізді. Колумбтың жаңалықтарын естіген португал королі оған бұл сапардың 1479 жылғы Алкачовас шартының бұзылуы екенін мәлімдеді. Шарты 1481 жылғы папаның Aeterni regis бұйрығымен бекітілді, ол 1452 жылғы (Dum diversas), 1455 жылғы (Romanus Pontifex) және 1456 жылғы (Inter caetera) бұйрықтарын растады. Колумбтың 1492 жылы Атлант мұхитының батысындағы Азия жерлеріне келгені Португалия мен Испания арасындағы тұрақсыз қарым-қатынасқа қауіп төндірді. Португалия королі Жоан батысқа флот дайындап жатыр деген хабарға Испания патшасы мен королевасы жаңадан ашылған жерлерді иелену және басқару құқығы үшін дипломатиялық келіссөздер бастады. 1493 жылдың сәуірінен қарашасына дейін испан және португалдық өкілдер келіссөздер жүргізді, бірақ келісімге келмеді. Колумб Испания монархтарына жетістігі туралы есеп жібергенде, ол әлі де Лиссабонда болды. 11 сәуірде испан елшісі испан және Валенсияның бұрынғы әкімшісі Папа Александр VI-ға жаңалықты жеткізді және оны Испанияға пайдалы жаңа бұйрық шығаруға шақырды. Сол кезде Папа Александр, Папалық мемлекеттердің билеушісі ретінде, Фердинандтың туысы, Неаполь королі Фердинанд I-мен аумақтық дауға қатысқандықтан, Изабелла мен Фердинандтың кез келген өтінішіне жақсы қатысты, тіпті олар Колумбқа қажет деп тапса, бұйрықтардың біреуін өзгерте алатындарын жазды. Олар Барселонада болды және Риммен тығыз байланыста болды. Камера апостолика Испания сотының бір бөлігіне айналды, бұл португалдық талаптарды жоюға бағытталған бұйрықтардың жылдам шығуына мүмкіндік берді. Рим папасы 1493 жылдың 3 және 4 мамырында жарлықтар шығарды. Үшінші жарлық алғашқы екеуінің орнын басты. Соңғы жарлық, 26 қыркүйек 1493 жылғы Dudum siquidem, Inter caetera бұйрығын толықтырды. Үшінші бұйрық, сондай-ақ Inter caetera деп аталады, 4 мамыр күні Испания монархтарын Азор және Кабо-Верде аралдарынан батысқа және оңтүстіске қарай жүз лигалық қашықтықтағы сызықтан батысқа сенімді таратуға шақырды. Диффи бұл өзгеріс португал елшісінің ықпалымен жасалған болуы мүмкін екенін атап өтеді. Бұл демаркациялық сызық тек Атлант мұхитының аймақтарын бөліп тұрды. Қазіргі уақытта мәселе шешілмей қалды.

Тиімділігі мен салдары

Бұл пап билігі мен Тордесильяс келісімінің маңызды, бірақ күтпеген салдары – Тынық мұхитының көп бөлігі мен Солтүстік Американың батыс жағалауы Испанияға берілді. Король Жоау II Римде нәтижесіз бәсекеге түсуден бас тарды және бұл бұйрықтарды елемеді, осылайша олардың құқықтық күшін мойындамады, сонымен бірге Шіркеуге де қарсылық көрсетпеді. Оскар Спате айтуынша, Рим Фердинандтың ықпалында болса, испан сарайының жоғары лауазымды тұлғалары король Жоаудың ықпалында болды және оны оның қадамдары туралы толық хабардар етіп отырды. 1512 жылы Португалия Дәмдеуіш аралдарын ашқаннан кейін, 1518 жылы испандықтар Папа Александр әлемді екіге бөлген деген идеяны ұсынды. Алайда, сол кезде Еуропаның басқа елдері Папаның Жаңа дүние сияқты зор аймақтардың билігін беруге құқығы бар деген пікірді толығымен қабылдамады. Испанияның өзінде де Франсиско де Витория сияқты беделді тұлғалар Inter caetera бұйрығының заңдылығын сынады. Испания пап билігіне негізделген өзінің талаптарынан ешқашан бас тартпаса да, Испания коронасы Атлант мұхитындағы шекара сызығы бойынша паптың санкциясын іздемеді. Оның орнына, Испания Португалиямен тікелей келіссөздер жүргізді. Ол Америкада қалдырған тағы екі монах 1499 жылы Испанияға қайтып келді.

Мұра және реакция

Бұл діни рұқсат, христиан емес халықтардың жерлерін иеленуге, АҚШ-тың Бас судьясы Джон Маршалл 300 жылдан кейін халықаралық құқықтағы "ашылу доктринасын" (discovery doctrine) қалыптастырғанда сілтеме ретінде келтірді. XXI ғасырда шоуни, ленапе, тайно және канака маоли сияқты топтар Inter caetera папалық бұйрығын жою мақсатында наразылықтар ұйымдастырып, петициялар жинады, сондай-ақ католик басшыларына Америкадағы жаулау, аурулар мен құлдық тарихын еске салды. Олар мұның кейде христиан дінінің атынан ақталуын, қазіргі таңда өз мәдениеттеріне қатты зиян келтіріп отыр деп санайды.