Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Князьдық (немесе кейде князьдық) – князь және/немесе княгиня титулымен билік ететін, немесе «князь» терминінің жалпы мағынасына жататын басқа титулы бар монарх басқаратын монархиялық феодалдық иелік немесе тәуелсіз мемлекет болуы мүмкін.
Monarchical state ruled by a prince
A principality (or sometimes princedom) can either be a monarchical feudatory or a sovereign state, ruled or reigned over by a regnant monarch with the title of prince and/or princess, or by a monarch with another title considered to fall under the generic meaning of the term prince.
Терминология
Бұл мемлекеттердің көпшілігі тарихи түрде мемлекет болды, бірақ кейде олар князьдік атақ иеленген аумақтар болды. Князьдың мүлкі мен байлығы негізінен немесе толығымен княздіктің географиялық шекарасынан тыс жерде орналасуы мүмкін. Әдетте мойындалған егемендікке ие княздықтар – Лихтенштейн, Монако және Андорраның ортақ княздығы. Принциптер деп аталатын қазіргі патшалық мұрагерліктеріне Астурия (Испания) кіреді. Уэльс княздығы 13-16 ғасырлар аралығында Уэльстің солтүстік және батыс аймақтарында болды; 1535 жылғы Уэльс заңдары актісі Уэльсті Англия құрамына заңды түрде енгізіп, осы аймақтар мен Уэльс маркасы арасындағы айырмашылықты жойды. Каталония княздығы – 12-шы ғасырдың соңы мен 18-шы ғасырдың басында Иберия түбегінің солтүстік-шығыс бөлігінде және Францияның оңтүстігінде орналасқан мемлекет болды. Бұл мемлекет Каталония соттары (парламент) арқылы басқарылып, Арагон тажының біріккен монархиясының құрамына кірді, Испания мұрагерлік соғысында (1701-1714) Габсбургтер жеңілгенге дейін, Габсбургтердің талапкерін қолдағандықтан Бурбондармен жойылды. "Астурия княздығы" – Астурияның автономиялық қауымдастығының ресми атауы, алайда "Каталония княздығы" немесе жай ғана "Княздық" термині Каталонияның автономиялық қауымдастығын атау үшін кең таралған және бейресми контексттерде қолданылады. "Княздық" термині кейде кез келген кіші монархия үшін, әсіресе корольден төмен дәрежедегі монарх басқаратын кіші егемен мемлекеттер үшін, мысалы, Лихтенштейндегідей фюрст (әдетте ағылшын тілінен "принц" деп аударылады) немесе ұлы герцог сияқты қолданылады. Қазіргі уақытта егемендікке ие герцогтік жоқ, бірақ Люксембург – егемендікке ие ұлы герцогтіктің сақталған мысалы. Тарихи тұрғыдан алғанда, графтық, маркграфтық және тіпті иелік сияқты әртүрлі билеуші стильдері бар егемендік княздықтар болған, әсіресе Киелі Рим империясы шегінде. Бұл алдыңғы анықтама князьдік мемлекетке толық сәйкес келсе де, еуропалық тарихи дәстүр бұл сөзді отаршылдық елдердегі жергілікті монархиялар үшін сақтап, "княздық" терминін еуропалық монархияларға қолдануды қалайды.
Most of these states have historically been a polity, but in some occasions were rather territories in respect of which a princely title is held. The prince's estate and wealth may be located mainly or wholly outside the geographical confines of the principality. Generally recognised surviving sovereign principalities are Liechtenstein, Monaco, and the co principality of Andorra. Extant royal primogenitures styled as principalities include Asturias (Spain). The Principality of Wales existed in the northern and western areas of Wales between the 13th and 16th centuries; the Laws in Wales Act 1535 which legally incorporated Wales within England removed the distinction between those areas and the March of Wales. The Principality of Catalonia was a state located in the north eastern area of the Iberian Peninsula and southern France between the late 12th and early 18th centuries, as the term for the political entity ruled by the Catalan Courts (the parliament) as a member of the composite monarchy of the Crown of Aragon, until the defeat of the Habsburgs in the War of the Spanish Succession (1701 1714), when these institutions were abolished by the Bourbons due to their support for the Habsburg pretender. "Principality of Asturias" is the official name of autonomous community of Asturias, however, the term "Principality of Catalonia" or simply "Principality" remains in popular and informal contexts to refer to the autonomous community of Catalonia. The term "principality" is also sometimes used generically for any small monarchy, especially for small sovereign states ruled by a monarch of a lesser rank than a king, such as a Fürst (usually translated in English as "prince"), as in Liechtenstein, or a Grand Duke. No sovereign duchy currently exists, but Luxembourg is a surviving example of a sovereign grand duchy. Historically there have been sovereign principalities with many styles of ruler, such as Countship, Margraviate and even Lordship, especially within the Holy Roman Empire. While the preceding definition would seem to fit a princely state perfectly, the European historical tradition is to reserve that word for native monarchies in colonial countries, and to apply "principality" to the European monarchies.
Даму
Ежелгі дәуірде, тіпті Рим империясының өркендеу кезеңінен бұрын да княздықтар болғанмен, бүгінгі таңда белгілі княздық орта ғасырларда, 750 мен 1450 жылдар аралығында, феодализм Еуропаның көп бөлігінде басты экономикалық және әлеуметтік жүйе болған кезде қалыптасты. Феодализм патшаның жеріндегі жергілікті князьдардың билігін арттырды. Князьдардың билігі уақыт өте келе артып, көптеген жерлерде патшаның билігі әлсіреп қалды. Бұл патшаның жерлері князьдар мен герцогтар басқаратын шағын мемлекеттерге бөлінуіне және олардың өз кішкентай аумақтарында абсолютті билік жүргізуіне алып келді, бұл саяси фрагментацияға ұласты. Бұл құбылыс Еуропада, әсіресе Киелі Рим империясының князьдарында кеңінен таралды. 1200-1500 жылдар аралығындағы соңғы орта ғасырларда княздықтар жиі бір-бірімен соғысқа түсті, патшалық үйлер кіші княздықтарға басымдық орнатуға тырысты. Бұл соғыстар зор тұрақсыздыққа және экономиканың құлдырауына әкелді. Бубондық обаның таралуы да княздықтардың тәуелсіздікпен өмір сүру мүмкіндігін төмендетті. Бірақ, ақырында ауыл шаруашылығының жетістіктері мен жаңа тауарлар мен қызметтердің дамуы княздықтар арасындағы сауданы жандандырды. Көптеген мемлекеттер байып, аумақтарын кеңейтіп, азаматтарына көрсетілетін қызметтерді жақсартты. Князьдар мен герцогтар жерлерін дамытып, жаңа порттар салып, өркендеген ірі қалалар құрды. Кейбіреулері осы жаңа байлықты қазіргі тәуелсіз мемлекеттермен байланысты сарайлар мен басқа да институттарды салуға жұмсады.
Though principalities existed in antiquity, even before the height of the Roman Empire, the principality as it is known today developed in the Middle Ages between 750 and 1450 when feudalism was the primary economic and social system in much of Europe. Feudalism increased the power of local princes within a king's lands. As princes continued to gain more power over time, the authority of the king was diminished in many places. This led to political fragmentation as the king's lands were broken into mini states ruled by princes and dukes who wielded absolute power over their small territories. This was especially prevalent in Europe, and particularly with the Princes of the Holy Roman Empire. During the Late Middle Ages from 1200 to 1500, principalities were often at war with each other as royal houses asserted sovereignty over smaller principalities. These wars caused a great deal of instability and economies were destroyed. Episodes of bubonic plague also reduced the power of principalities to survive independently. Eventually, agricultural progress and development of new trade goods and services boosted commerce between principalities. Many of these states became wealthy, expanded their territories and improved the services provided to their citizens. Princes and dukes developed their lands, established new ports and chartered large thriving cities. Some used their new found wealth to build palaces and other institutions now associated with sovereign states.
Консолидациялау
Кейбір княздықтар өз тәуелсіздігінде гүлденсе, жетіспей қалған мемлекеттер күшті патшалық үйлерге қабысылды. Еуропа шағын княздықтардың ірі патшалықтар мен империяларға бірігуін көрді. Бұл оқиға бірінші мыңжылдықта Англияда болған, ал осы тенденция Франция, Португалия және Испания сияқты мемлекеттердің құрылуына әкелді. Италиядағы Ренессанс кезеңінде Медичи әулеті консолидацияның тағы бір түрін ұйымдастырды. Флоренциялық банкирлер әулеті Медичи Италияның түрлі аймақтарындағы үкіметтерді бақылауға алып, тіпті папалық лауазымды да өз мойнына жүктеді. Олар отбасы мүшелерін князьдер етіп тағайындап, олардың қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Пруссия да кейіннен көптеген мемлекеттердің территорияларын қосып алып, кеңейді. Дегенмен, 17-19 ғасырларда, әсіресе Киелі Рим империясында, кері процесс те орын алды: түрлі себептермен жерлер ауысуы нәтижесінде көптеген жаңа, шағын тәуелсіз мемлекеттер пайда болды. Германия мен Италияның әртүрлі аймақтарында 20 ғасырдың басына дейін маңызды княздықтар сақталды.
While some principalities prospered in their independence, less successful states were swallowed by stronger royal houses. Europe saw consolidation of small principalities into larger kingdoms and empires. This had already happened in England in the first millennium, and this trend subsequently led to the creation of such states as France, Portugal, and Spain. Another form of consolidation was orchestrated in Italy during the Renaissance by the Medici family. A banking family from Florence, the Medici took control of governments in various Italian regions and even assumed the papacy. They then appointed family members as princes and assured their protection. Prussia also later expanded by acquiring the territories of many other states. However, in the 17th to 19th centuries, especially within the Holy Roman Empire, the reverse was also occurring: many new small sovereign states arose as a result of transfers of land for various reasons. Notable principalities existed until the early 20th century in various regions of Germany and Italy.
Ұлтшылдық
Ұлтшылдық, яғни ұлттық мемлекеттің халықтың армандары мен ұмтылыстарын іске асырудың ең тиімді жолы деген сенім 19 ғасырдың соңында кеңінен таралды. Ұлтшылдықтың ерекшелігі – ортақ тіл мен мәдениетке ие аймақ сияқты, үлкен аумақпен бірлік сезімі. Осының нәтижесінде, княздықтар маңызын жоғалтты. Келісімге келгендей, көптеген княздықтар көршілес аймақтармен бірігіп, конституциялық үкімет нысандарын қабылдады, онда монарх тек қана номиналды басшы болып қалып, басқару сайланған парламенттерге жүктелді. 19 және 20 ғасырлардағы бағыт – монархияның түрлі формаларын жою және халық сайлаған президенттер басқаратын республикалық үкіметтер құру болды.
Nationalism, the belief that the nation state is the best vehicle to realise the aspirations of a people, became popular in the late 19th century. A characteristic of nationalism is an identity with a larger region such as an area sharing a common language and culture. With this development, principalities fell out of favour. As a compromise, many principalities united with neighbouring regions and adopted constitutional forms of government, with the monarch acting as a mere figurehead while administration was left in the hands of elected parliaments. The trend in the 19th and 20th centuries was the abolition of various forms of monarchy and the creation of republican governments led by popularly elected presidents.
Діндік әмірліктер
Рим-католик шіркеуінде әулеттік мұраның діни лауазым бойынша мұрагерлікпен алмастырылған бірнеше княздықтар болған, олардың әрқайсысы феодалдық мемлекеттен (көбінесе кең мағынада бұрынғы зайырлы княздық) тұрды. Бұл лауазым шіркеу князінің өзімен байланысты болды – мұрагерлікке ең жақын теңдес, князь-епископ, князь-аббат немесе, әсіресе крест жорығы мемлекеті ретінде, ұлы магистр сияқты дәрежесіне сәйкес аталатын. Олардың кейбіреуі тек діни лауазымдар болды, ешқандай аумаққа билік етпеді, ал Зальцбург және Дурхам сияқтылары зайырлы княздердің кейбір ерекшеліктерін бөлісті.
Several principalities where genealogical inheritance is replaced by succession in a religious office have existed in the Roman Catholic Church, in each case consisting of a feudal polity (often a former secular principality in the broad sense) held ex officio — the closest possible equivalent to hereditary succession — by a prince of the church, styled more precisely according to his ecclesiastical rank, such as prince bishop, prince abbot or, especially as a form of crusader state, grand master. Some of these instances were merely religious offices without sovereign power over any territory, while others, such as Salzburg and Durham, shared some of the characteristics of secular princes.
Азия
Еуропалық отарлаушылыққа дейін Оңтүстік Азия мен Оңтүстік-Шығыс Азия Индосфераның ықпалында болды, онда Таиландта, Индонезияда, Малайзияда, Сингапурда, Филиппинде, Камбоджада және Вьетнамда көптеген ғасырлар бойы сан алуан үндік княздықтар мен империялар гүлденді. Бұл аймақтардағы үнді мәдениетінің ықпалына «үнділендіру» термині берілді. Джордж Коэдес оны үндістандық патшалық, индуизм және буддизм негізінде қалыптасқан, санскрит тілімен байланысты ұйымдасқан мәдениеттің таралуы деп анықтады. Бұл индуизм мен буддизмнің таралуында көрінеді. Үнділік құрмет атаулары малай, тай, филиппин және индонезиялық құрмет атауларына да әсер етті. Отаршылдық кезеңде «княздық мемлекеттер» термині, әсіресе еуропалық отарлаушы державалардың ықпалына түскендері үшін қолданылды: мысалы, британдық Үндістан және көршілес немесе байланысты (мысалы, араб) княздық мемлекеттерді британдықтар «принцтер» деп атаған монархтар басқарды, бұл жергілікті атауларға қарамастан, олардың мәртебесі сол аймақтардың мәдениетінде патшалық немесе тіпті императорлық дәрежеге тең болуы мүмкін.
Prior to the European colonialism, South Asia and South East Asia were under the influence of the Indosphere, where numerous Indianized principalities and empires flourished for several centuries in Thailand, Indonesia, Malaysia, Singapore, Philippines, Cambodia and Vietnam. The influence of Indian culture into these areas was given the term indianization. George Coedes defined it as the expansion of an organized culture that was framed upon Indian originations of royalty, Hinduism and Buddhism and the Sanskrit dialect. This can be seen in the spread of Hinduism and Buddhism. Indian honorifics also influenced the Malay, Thai, Filipino and Indonesian honorifics. In the colonial context, the term princely states was used, especially for those that came under the sway of a European colonising power: for example the British Indian and neighbouring or associated (e. g., Arabian) princely states were ruled by monarchs called Princes by the British, regardless of the native styles, which could be equivalent to royal or even imperial rank in the Indigenous cultures.
Басқа
Княжеліктер Африканың ежелгі және қазіргі заманғы өркениеттерінде, Колумбтан бұрынғы Америкада және Океанияда да кездескен.
Principalities have also existed in ancient and modern civilizations of Africa, Pre Columbian America and Oceania.
Микроұлттық княздіктер
Бірнеше микроұлттар, іс жүзінде егемен мемлекеттерге тән сипаттамалары аз және олар осылай танылмайтын, егемен княздықтар мәртебесіне көбінесе немесе аз-кем талап қояды. Мысалдарға Солтүстік теңіздегі бұрынғы әскери бекініс – Селанд, халықаралық тұрғыдан Италиядағы шағын қала саналатын Себорга, сондай-ақ Австралияда орналасқан деп есептелетін Мосмандағы Хатт өзені мен Уай княздығы жатады.
Several micronations, which de facto have few characteristics of sovereign states and are not recognized as such, more or less seriously claim the status of sovereign principalities. Examples are Sealand, a former military fort in the North Sea; Seborga, internationally considered a small town in Italy; and Hutt River and Principality of Wy in Mosman, internationally considered to be in Australia.