Кіріспе

Князьдық (немесе кейде князьдық) – князь және/немесе княгиня титулымен билік ететін, немесе «князь» терминінің жалпы мағынасына жататын басқа титулы бар монарх басқаратын монархиялық феодалдық иелік немесе тәуелсіз мемлекет болуы мүмкін.

Терминология

Бұл мемлекеттердің көпшілігі тарихи түрде мемлекет болды, бірақ кейде олар князьдік атақ иеленген аумақтар болды. Князьдың мүлкі мен байлығы негізінен немесе толығымен княздіктің географиялық шекарасынан тыс жерде орналасуы мүмкін. Әдетте мойындалған егемендікке ие княздықтар – Лихтенштейн, Монако және Андорраның ортақ княздығы. Принциптер деп аталатын қазіргі патшалық мұрагерліктеріне Астурия (Испания) кіреді. Уэльс княздығы 13-16 ғасырлар аралығында Уэльстің солтүстік және батыс аймақтарында болды; 1535 жылғы Уэльс заңдары актісі Уэльсті Англия құрамына заңды түрде енгізіп, осы аймақтар мен Уэльс маркасы арасындағы айырмашылықты жойды. Каталония княздығы – 12-шы ғасырдың соңы мен 18-шы ғасырдың басында Иберия түбегінің солтүстік-шығыс бөлігінде және Францияның оңтүстігінде орналасқан мемлекет болды. Бұл мемлекет Каталония соттары (парламент) арқылы басқарылып, Арагон тажының біріккен монархиясының құрамына кірді, Испания мұрагерлік соғысында (1701-1714) Габсбургтер жеңілгенге дейін, Габсбургтердің талапкерін қолдағандықтан Бурбондармен жойылды. "Астурия княздығы" – Астурияның автономиялық қауымдастығының ресми атауы, алайда "Каталония княздығы" немесе жай ғана "Княздық" термині Каталонияның автономиялық қауымдастығын атау үшін кең таралған және бейресми контексттерде қолданылады. "Княздық" термині кейде кез келген кіші монархия үшін, әсіресе корольден төмен дәрежедегі монарх басқаратын кіші егемен мемлекеттер үшін, мысалы, Лихтенштейндегідей фюрст (әдетте ағылшын тілінен "принц" деп аударылады) немесе ұлы герцог сияқты қолданылады. Қазіргі уақытта егемендікке ие герцогтік жоқ, бірақ Люксембург – егемендікке ие ұлы герцогтіктің сақталған мысалы. Тарихи тұрғыдан алғанда, графтық, маркграфтық және тіпті иелік сияқты әртүрлі билеуші стильдері бар егемендік княздықтар болған, әсіресе Киелі Рим империясы шегінде. Бұл алдыңғы анықтама князьдік мемлекетке толық сәйкес келсе де, еуропалық тарихи дәстүр бұл сөзді отаршылдық елдердегі жергілікті монархиялар үшін сақтап, "княздық" терминін еуропалық монархияларға қолдануды қалайды.

Даму

Ежелгі дәуірде, тіпті Рим империясының өркендеу кезеңінен бұрын да княздықтар болғанмен, бүгінгі таңда белгілі княздық орта ғасырларда, 750 мен 1450 жылдар аралығында, феодализм Еуропаның көп бөлігінде басты экономикалық және әлеуметтік жүйе болған кезде қалыптасты. Феодализм патшаның жеріндегі жергілікті князьдардың билігін арттырды. Князьдардың билігі уақыт өте келе артып, көптеген жерлерде патшаның билігі әлсіреп қалды. Бұл патшаның жерлері князьдар мен герцогтар басқаратын шағын мемлекеттерге бөлінуіне және олардың өз кішкентай аумақтарында абсолютті билік жүргізуіне алып келді, бұл саяси фрагментацияға ұласты. Бұл құбылыс Еуропада, әсіресе Киелі Рим империясының князьдарында кеңінен таралды. 1200-1500 жылдар аралығындағы соңғы орта ғасырларда княздықтар жиі бір-бірімен соғысқа түсті, патшалық үйлер кіші княздықтарға басымдық орнатуға тырысты. Бұл соғыстар зор тұрақсыздыққа және экономиканың құлдырауына әкелді. Бубондық обаның таралуы да княздықтардың тәуелсіздікпен өмір сүру мүмкіндігін төмендетті. Бірақ, ақырында ауыл шаруашылығының жетістіктері мен жаңа тауарлар мен қызметтердің дамуы княздықтар арасындағы сауданы жандандырды. Көптеген мемлекеттер байып, аумақтарын кеңейтіп, азаматтарына көрсетілетін қызметтерді жақсартты. Князьдар мен герцогтар жерлерін дамытып, жаңа порттар салып, өркендеген ірі қалалар құрды. Кейбіреулері осы жаңа байлықты қазіргі тәуелсіз мемлекеттермен байланысты сарайлар мен басқа да институттарды салуға жұмсады.

Консолидациялау

Кейбір княздықтар өз тәуелсіздігінде гүлденсе, жетіспей қалған мемлекеттер күшті патшалық үйлерге қабысылды. Еуропа шағын княздықтардың ірі патшалықтар мен империяларға бірігуін көрді. Бұл оқиға бірінші мыңжылдықта Англияда болған, ал осы тенденция Франция, Португалия және Испания сияқты мемлекеттердің құрылуына әкелді. Италиядағы Ренессанс кезеңінде Медичи әулеті консолидацияның тағы бір түрін ұйымдастырды. Флоренциялық банкирлер әулеті Медичи Италияның түрлі аймақтарындағы үкіметтерді бақылауға алып, тіпті папалық лауазымды да өз мойнына жүктеді. Олар отбасы мүшелерін князьдер етіп тағайындап, олардың қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Пруссия да кейіннен көптеген мемлекеттердің территорияларын қосып алып, кеңейді. Дегенмен, 17-19 ғасырларда, әсіресе Киелі Рим империясында, кері процесс те орын алды: түрлі себептермен жерлер ауысуы нәтижесінде көптеген жаңа, шағын тәуелсіз мемлекеттер пайда болды. Германия мен Италияның әртүрлі аймақтарында 20 ғасырдың басына дейін маңызды княздықтар сақталды.

Ұлтшылдық

Ұлтшылдық, яғни ұлттық мемлекеттің халықтың армандары мен ұмтылыстарын іске асырудың ең тиімді жолы деген сенім 19 ғасырдың соңында кеңінен таралды. Ұлтшылдықтың ерекшелігі – ортақ тіл мен мәдениетке ие аймақ сияқты, үлкен аумақпен бірлік сезімі. Осының нәтижесінде, княздықтар маңызын жоғалтты. Келісімге келгендей, көптеген княздықтар көршілес аймақтармен бірігіп, конституциялық үкімет нысандарын қабылдады, онда монарх тек қана номиналды басшы болып қалып, басқару сайланған парламенттерге жүктелді. 19 және 20 ғасырлардағы бағыт – монархияның түрлі формаларын жою және халық сайлаған президенттер басқаратын республикалық үкіметтер құру болды.

Діндік әмірліктер

Рим-католик шіркеуінде әулеттік мұраның діни лауазым бойынша мұрагерлікпен алмастырылған бірнеше княздықтар болған, олардың әрқайсысы феодалдық мемлекеттен (көбінесе кең мағынада бұрынғы зайырлы княздық) тұрды. Бұл лауазым шіркеу князінің өзімен байланысты болды – мұрагерлікке ең жақын теңдес, князь-епископ, князь-аббат немесе, әсіресе крест жорығы мемлекеті ретінде, ұлы магистр сияқты дәрежесіне сәйкес аталатын. Олардың кейбіреуі тек діни лауазымдар болды, ешқандай аумаққа билік етпеді, ал Зальцбург және Дурхам сияқтылары зайырлы княздердің кейбір ерекшеліктерін бөлісті.

Азия

Еуропалық отарлаушылыққа дейін Оңтүстік Азия мен Оңтүстік-Шығыс Азия Индосфераның ықпалында болды, онда Таиландта, Индонезияда, Малайзияда, Сингапурда, Филиппинде, Камбоджада және Вьетнамда көптеген ғасырлар бойы сан алуан үндік княздықтар мен империялар гүлденді. Бұл аймақтардағы үнді мәдениетінің ықпалына «үнділендіру» термині берілді. Джордж Коэдес оны үндістандық патшалық, индуизм және буддизм негізінде қалыптасқан, санскрит тілімен байланысты ұйымдасқан мәдениеттің таралуы деп анықтады. Бұл индуизм мен буддизмнің таралуында көрінеді. Үнділік құрмет атаулары малай, тай, филиппин және индонезиялық құрмет атауларына да әсер етті. Отаршылдық кезеңде «княздық мемлекеттер» термині, әсіресе еуропалық отарлаушы державалардың ықпалына түскендері үшін қолданылды: мысалы, британдық Үндістан және көршілес немесе байланысты (мысалы, араб) княздық мемлекеттерді британдықтар «принцтер» деп атаған монархтар басқарды, бұл жергілікті атауларға қарамастан, олардың мәртебесі сол аймақтардың мәдениетінде патшалық немесе тіпті императорлық дәрежеге тең болуы мүмкін.

Басқа

Княжеліктер Африканың ежелгі және қазіргі заманғы өркениеттерінде, Колумбтан бұрынғы Америкада және Океанияда да кездескен.

Микроұлттық княздіктер

Бірнеше микроұлттар, іс жүзінде егемен мемлекеттерге тән сипаттамалары аз және олар осылай танылмайтын, егемен княздықтар мәртебесіне көбінесе немесе аз-кем талап қояды. Мысалдарға Солтүстік теңіздегі бұрынғы әскери бекініс – Селанд, халықаралық тұрғыдан Италиядағы шағын қала саналатын Себорга, сондай-ақ Австралияда орналасқан деп есептелетін Мосмандағы Хатт өзені мен Уай княздығы жатады.