Кіріспе

Испанияның сыртқы қатынастары испандық коронаның сыртқы қатынастары негізінде қалыптасуы мүмкін. Кастилия мен Арагонның жеке одағы, католик монархтарының бірлескен билігімен байланысты, Гранада және Наварра корольдіктерін қосып алуға әкелді. 1492 жылы Колумбтың Жаңа дүниеге келгеннен кейін, корона Америкада кең аумақты отарлық империя құрды. Испан Габсбургтары Габсбург монархиясының мұрагерлік иеліктерінен және Италия түбегіндегі Арагон иеліктерінен туындаған Еуропа құрлығында кең аумақтарға ие болды. Габсбург әулеті континентте протестанттық реформацияға қарсы күресті және 1580 жылдан кейін Португалия монархтары ретінде таққа отыру арқылы Пиреней түбегіндегі мемлекеттердің династиялық бірігуіне қол жеткізді. Америкалық колониялар алтын-күміс экспорттады, бірақ ресурстар Италияда және басқа жерлерде Францияға қарсы соғыстарға, сондай-ақ Осман империясымен, Англиямен қақтығыстарға немесе Испанияның Нидерланды, Португалияда (1640 жылдан кейін жоғалған) және Каталониядағы көтерілістерін басуға жұмсалды. Испанияның материктік бөлігі 1701–1714 жылдардағы Испания мұрагерлік соғысының негізгі аренасы болды, содан кейін Бурбон әулеті билікті консолидациялады, Италия мен Нидерландыдағы иеліктерін тапсырды. Бурбон отбасылық келісімдерінің тізбесі 18 ғасырда Франция Корольдігімен тығыз серіктестікті қамтамасыз етті. Наполеон соғыстары кезінде Испания француз империясымен оккупацияланды (ол марионеттік үкімет орнатты) және 1808 жылғы көтерілістен кейін Пиреней соғысының негізгі аренасына айналды. 19 ғасырдың басында оның барлық колониялары дерлік тәуелсіздік үшін күресті және жеңіске жетті. Одан кейін Куба, Пуэрто-Рико және Филиппинді сақтап қалды, бірақ 1898 жылғы Испания-Америка соғысынан кейін олар да жоғалды. Басқа еуропалық державалардың кең ауқымды күш-жігеріне сәйкес, Испания Африка құрлығында, әсіресе Батыс Сахара және Экваториальдық Гвинеяда отарлық үстемдік құруды бастады. Франциямен бірге Нгуен Вьетнамының ішкі істеріне араласты және қысқа мерзімге испандық бақылауға оралған бұрынғы колония Санто-Домингоның мәселелеріне қатысты. Солтүстік Мароккода испан протекторатын құрғаннан кейін, 20 ғасырдың басында Рифтің отарлыққа қарсы қарсылығына қарсы қақтығыстар болды. Испания Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде бейтараптық саясатын ұстанды. 1936–1939 жылдардағы Испания азаматтық соғысы Германия мен Италия сияқты Оксіс державалары мен Кеңес Одағы арасындағы прокси-соғысқа айналды (Кеңес Одағы жеңіліске ұшырады). Соғыс Франсиско Франконың 1975 жылға дейін жалғанған диктатурасын орнатумен аяқталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Франконың Испаниясынан бөлек, қазіргі Батыс Еуропаны құрайтын көпжақты келісімдер мен институттар жасалды. 1953 жылғы АҚШ-пен жасалған әскери келісімдер испандық аумақта (бейбіт уақытта) шетелдік державаның әскери базасын орналастыруға қатысты бұрын-соңды болмаған шарттарды қабылдауға әкелді. Испания 1955 жылы БҰҰ-ға, ал 1958 жылы ХВҚ-ға қосылды. Диктатордың соңғы жылдарында Испания Сахарасының деколонизациясы 1975 жылы Марокконың аумаққа басып кіруімен және Марокко мен Мавритания арасында оның бөлінуімен аяқталды. Бұл Сахараның ұлттық азаттық қозғалысы Полисарио майданының Мароккоға және (қайта) Мавританияға қарсы ұзаққа созылған қақтығысына әкелді. Испания 1982 жылы НАТО-ға, ал 1986 жылы Еуропалық қауымдастыққа қосылды. Көптеген мәселелер бойынша Испания өз күш-жігерін Еуропалық саяси ынтымақтастық тетіктері арқылы Еуропалық Одақтас әріптестерімен үйлестіруді қалайды. Еуропалық Одаққа мүше болудан басқа, Испания G20 саммиттерінің барлық отырыстарына тұрақты түрде шақырылады.

Тарих

218 ж.б.д. римдіктер Иберия түбегіне шапқындады, ол кейіннен Рим провинциясы – Испанияға айналды. Римдіктер қазіргі испан және итальян тілдерінің атасы – латын тілін әкелді. Иберия түбегі 600 жылдан астам уақыт бойы Рим үкімшілігінде болды, Батыс Рим империясы құлағанға дейін. Жаңа заман кезеңінде, 18 ғасырға дейін, Оңтүстік және аралдық Италия Испанияның билігіне көшті, одан бұрын Арагон тажының иелігінде болған еді.

Карл V

Карл V (1500–1558) Батыс Еуропа мен Америкадағы кең аумақтарды мұра етіп алды және оларды үздіксіз соғыстар арқылы кеңейтті. Ол 1516 жылдан Испания королі, ал 1519 жылдан – Киелі Рим императоры және Австрия эрцгерцогы болды. 16 ғасырдың бірінші жартысында өркендеген Габсбургтер әулетінің басшысы ретінде, оның Еуропадағы иеліктері Германиядан Солтүстік Италияға дейін созылды, сонымен қатар Аустрияның мұрагерлік жерлері мен Бургундияның Төмен Жерлерінде тікелей билік құрды, ал Испания біртұтас мемлекет болып, Неаполь, Сицилия және Сардиния сияқты Оңтүстік Италия патшалықтарын қамтыды. Оның құрлықтағы басты қарсыласы Франция болса, Жерорта теңізінде – Осман империясы, олар кейде Франциямен одақтас болды. Англия мен Папалық кейде оған қарсы коалицияға қосылды. Оның көп назары Италиядағы соғыстарға шоғырланды. Аугсбург диетасында (1547) Нидерланды Габсбургтердің иелігіне жататыны мойындалды. Алайда Карл терең католик болды, ал Солтүстік Нидерланды протестанттық дінге өткен еді. Ол және оның испан мұрагерлері бір ғасыр бойы голландтардың тәуелсіздігі үшін күресті, бірақ қымбат бағамен сәтсіздікке ұшырады.

Филип III, 15981621 жыл

Филип III ішкі және сыртқы саясатта жаман беделге ие. Ол әкесінен екі маңызды қақтығысты мұра еткен. Олардың біріншісі, ұзаққа созылған Голланд көтерілісі, Испания империясының өте маңызды бөлігіндегі протестанттық Біріккен провинциялардан испандық билікке күдікті сына болды. Екіншісі, ағылшын-испан соғысы – протестанттық Англиямен салыстырмалы түрде жаңа және аз маңызды қақтығыс болды, ол испандықтардың зор әскери күштерін кішігірім ағылшын әскеріне қарсы тиімді қолдана алмауымен ерекшеленді. Филиптің сыртқы саясатын үш кезеңге бөлуге болады. Оның билік басындағы алғашқы тоғыз жылында ол "үлкен жеңіске" жетіп, өте агрессивті саясат ұстанды. Ол өзінің ең маңызды кеңесшісі герцог Лермаға Нидерландыдағы көтерілісшілерге қарсы "қан мен темір" соғысын жүргізуді бұйырды. 1609 жылдан кейін Испания қаржылық тұрғыдан құлдырағаны және Филип голландтармен бітімге келуді көздегені анық болған соң, саясатты шектеу кезеңі басталды. Алайда, шиеленіс күшейе берді және 1618 жылға қарай Филиптің "проконсулдарының" саясаты Мадридтегі де Лерманың саясатына қарама-қайшы келе бастады.

Испания мұрагерлік соғысы және 1701 жылдан кейін

Испанияның мұрагерлік соғысы (1701–1714) Испанияны үш бәсекелес тараптың қайсысы патша болатынын анықтау үшін күрескен көптеген еуропалық державалардың алдында көбінесе әлсіз қалды. Әуел басында соғыстың көп бөлігі Испаниядан тыс жерлерде болды. Алайда, 1704 жылы Испанияға немістер (ресми түрде Киелі Рим империясы, соның ішінде Габсбург Австриясы және Пруссия, сондай-ақ басқа да шағын неміс мемлекеттері), Ұлыбритания, Голландия Республикасы, Савой герцогтығы және Португалия шабуыл жасады. Басқыншылар Францияның күшті патшасы Людовик XIV-нің немересі және Бурбон әулетінің үміткері Филипп V орнына Габсбургтердің кандидатын патша етуді көздеді. Испанияда нақты әскер болмады, бірақ оның қорғалуы Людовик XIV үшін маңызды міндет болды, ол француз әскерлерін жіберіп, қиратушы азамат соғысынан кейін басқыншыларды Испаниядан ығыстырды. Ұзақ жылдар бойы соғыс пен одақтастықтардың өзгеруінен кейін, соңғы нәтижеде Филипп V патша болып қалды. Іс жүзінде оның әйелі Елизавета Фарнезе 1714 жылдан 1746 жылға дейін Испанияны басқарды және Испанияға қарағанда Италияға көбірек қызығушылық танытты. Испанияны бейбіт келісімдерге (Утрехт бейбітшілігі) шақырмады; олар француз және испан тәждерін біріктірудің болашақ мүмкіндігін тоқтатуға тырысты. Ұлыбритания ең ірі жеңімпаз болды, Францияның тым күшті болуына бөгет қойды. Ұлыбритания Испаниядан Минорка және Гибралтарды сатып алды, сондай-ақ Испанияның колонияларына құлдар сату құқығын иеленді. Бұдан бөлек, Ұлыбритания Франциядан Ньюфаундленд пен Нова-Шотияны алды. Испания өз американдық колонияларын сақтап қалды, бірақ Италиядағы және Испаниялық Нидерландыдағы (қазіргі Бельгия) еуропалық иеліктерін жоғалтты, көбінесе Австрияға. 1718 жылы британдықтар оның флотын батырғанға дейін Испания қысқа мерзімге кейбір итальяндық иеліктерін қайта иеленді. Елизавета Фарнезе Неаполь мен Сицилияны қайтарып алуға жетті. Ол өз ұлын сол жерде таққа отырғызды. Ол 1759 жылы Испания королі Карл III ретінде Мадридке оралу үшін тақтан бас тартты.

Америка революциялық соғысы: 17751783

Жеті жылдық соғыстағы жеңілісі үшін британдықтардан кек алуға құштар Франция, Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде Ұлыбританиядан тәуелсіздік алуға тырысқан американдық отаршылдарға қолдау көрсетті және 1778 жылы олардың жағына қатысты. Олар Испанияны да осылай істеуге шақырды, біріккен күштері Ұлыбритания Корольдік теңіз флотын жеңіп, Англияға шабуыл жасауға жеткілікті болады деп үміттенді. 1779 жылы Испания соғысқа қосылды, бұл әлсіреген Ұлыбританиядан пайда табуға ниеттенді. Республикаларға сенімсіздікпен қараған Испания, жаңа Америка Құрама Штаттарын ресми түрде мойындамады. Испания Луизианасынан Бернардо де Гальвес басқаратын жақсы ұйымдастырылған күштер Кариб теңізі мен Мексика шығанағындағы британдық колонияларына қайта-қайта шабуылдар жасады. Олар әлсіз британдық гарнизондарына қарсы оңай жеңіске жетті және 1783 жылы бейбітшілік жарияланғанда Ямайкаға қарсы жорықты жоспарлап отырды. Испанияның басты мақсаты – Ұлы Гибралтар қоршауы арқылы Гибралтарды Ұлыбританиядан қайтарып алу болды. Ұзақ қоршауға қарамастан, британдық гарнизон көмек келгенге дейін тұрып берді және Париж шартынан кейін британдықтардың қолында қалды. Француз одақтастарынан айырмашылығы (соғыс қаржылық және әскери тұрғыдан апатқа ұшырады) испандықтар Флорида мен Менорканы қайтарып алып, бірнеше аумақтық жемістерге қол жеткізді.

20 ғасыр

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде бейтарап болған Испания, халықаралық істердегі салыстырмалы түрде төменгі рөліне байланысты 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясына шақырылмады. Дегенмен, ол Ұлттар Лигасына тұрақты емес мүше ретінде қабылданып, 1919 жылдың 14 тамызында ресми түрде оған қосылды.

Дипломатиялық қатынастардың дамуы

Испания Латын Америкасы елдерімен екіжақты және Еуроодақ аясында экономикалық және техникалық ынтымақтастық бағдарламаларын, сондай-ақ мәдени алмасуларды жүзеге асырып келеді. Хосе Мария Азнар үкіметі кезінде Испанияның Мексика, Венесуэла және Куба сияқты елдермен қарым-қатынасы нашарласа, Колумбия, Доминикан Республикасы және бірқатар Орталық Америка республикаларымен өте жақсы болды. 2004 жылғы жалпы сайлауда Хосе Луис Родригес Сапатероның жеңісі бұл ахуалды өзгертіп жіберді. Латын Америкасының көп бөлігімен ұзақ жылдар бойы тығыз тілдік, экономикалық және мәдени байланыстар сақталғанына қарамастан, осы кезеңде Испанияның сыртқы саясатының кейбір шаралары, мысалы, Ирак соғысын қолдауы, кең қолдау таппады.

Сахарадан оңтүстікке қарай Африка

Испания Сахара аймағынан оңтүстікке қарай орналасқан Африка елдерімен байланыстарын біртіндеп кеңейте бастады. Оның ерекше назарында бұрынғы колониясы – Экваториалдық Гвинея, онда ол ірі көмек бағдарламасын жүзеге асырып келеді. Жақында ғана, Испания Канар аралдарына тікелей емес, заңсыз көші-қон мәселесін шешу мақсатында Сенегал, Мавритания, Мали және басқа да елдермен жақынырақ қарым-қатынас орнатуға ұмтылуда.

Таяу Шығыс

Таяу Шығыста Испания – мемлекеттер арасындағы делдал ретінде танымал. Араб әлемімен қарым-қатынаста Испания Таяу Шығыс мәселелері бойынша араб тарапының ұстанымдарын көбінесе қолдайды. Мұнай мен газ импортының және бірнеше араб мемлекеттерінің Испаниядағы маңызды инвестицияларының болуына байланысты Араб елдері Испания үшін маңызды басымдыққа ие.

Еуропа

Испания Франция, Андорра және Португалия – үш көршілес еуропалық мемлекетімен қарым-қатынасын табысты басқарып келеді. 1986 жылы Испания мен Португалияның Еуроодаққа (ЕО) қосылуы, олардың арасындағы мерзімік сауда дауларын Еуроодақ аясында қарастыру арқылы жеңілдетуге көмектесті. 1960 жылдан бері Франко-испандық екіжақты ынтымақтастық, басқ сепаратистік ұйым ETA-ның қайта-қайта зорлық-зомбылық әрекеттеріне қарсы бірлескен күш-жігер арқылы нығайтылды. Ұлыбританиямен қарым-қатынас көбінесе жақсы, алайда Гибралтар мәселесі, әсіресе Ұлыбританияның Brexit жөніндегі референдумынан кейін, әлі де өте сезімтал болып қала береді.

Азия

Бүгінде Испания Шығыс Азия елдерімен әлі де тығыз емес қарым-қатынасын кеңейтуге тырысуда, аймақтағы басты назарында Қытай, Жапония және Оңтүстік Корея тұр. Таиланд пен Индонезия Испанияның АСЕАН аймағындағы маңызды серіктестері болып табылады, олармен көптеген келісімдерге қол қойылып, өте жақсы қарым-қатынас орнатылған. Соңғы жылдары Испания Азияның басқа елдерімен де байланысын, қарым-қатынасын және инвестициясын күшейтуде, ең бастысы Вьетнам мен Малайзияда. Филиппиндермен қарым-қатынас, өте ұзақ колониалды тарихына қарамастан, аймақтағы басқа елдермен салыстырғанда айтарлықтай нашар, көбінесе мәдени мәселелермен және гуманитарлық көмек бағдарламаларымен шектеледі.

Аумақтық даулар

Ұлыбританиямен Гибралтардағы дау Испанияның ең белгілі аумақтық дауы болып табылады, бірақ елдің Португалия және Мароккомен де даулары бар.

Ұлыбританиямен

1704 жылы Испания мұрагерлік соғысы кезінде англо-голландиялық әскерлер басып алғаннан бері Гибралтар Ұлыбритания мен Испания арасындағы даудың нысаны болып келеді. Иберия түбегінің оңтүстік ұшында орналасқан, Атлант мұхиты мен Жерорта теңізін байланыстыратын Гибралтар бұғазын бақылайтын бұл аумақ зор стратегиялық маңызға ие. Бүгінде Гибралтар – Ұлыбританияның теңіз арты аумағы және Ұлыбритания Қарулы күштерінің маңызды базасы. Бұрын испандық қала болған ол, испандық мұрагерлік соғысы кезінде испандық тәждің мұрагері, эрцгерцог Карл атынан басып алынды. Гибралтарға қатысты құқықтық мәселе 1713 жылғы Утрехт шартымен шешілді, онда Испания бұл аумақты британдық тәжге мәңгілікке өткізді, егер британдықтар бұл бекеттен бас тартса, ол алдымен Испанияға ұсынылатынын айтты. 1940 жылдан бері Испания Гибралтарды қайтаруды талап етіп келеді. Гибралтар тұрғындарының басым көпшілігі осы талапқа және кез келген ортақ билік ұсынысына қарсы. БҰҰ резолюциялары Ұлыбритания мен Испанияны Гибралтардың мәртебесі туралы келісімге келуге шақырады. Испанияның талабы, бір жағынан, Гибралтарды (Жартасты) испан құрлығымен байланыстыратын тас жолға, екінші жағынан, Жартас пен Гибралтар қаласына қатысты. Утрехт шарты бойынша Жартас пен қала берілгенімен, Испания "тас жолды басып алу заңсыз және халықаралық құқық принциптеріне қайшы" деп мәлімдейді. Ұлыбритания тас жолға қатысты иеліктің фактілік аргументтеріне, дәлірек айтқанда, "тас жолды ұзақ жылдар бойы үздірілмей иеленуге" сүйенеді.

Мароккомен

Гибралтар бұғазының стратегиялық орны бірқатар егемендік дауларын қалдырды. Оларға Марокконың жағалауындағы "бес егемендік орны" (plazas de soberanía) кіреді: Марокко таласқан Сеута және Мелильяның жағалау анклавтары, сондай-ақ Пеньон де Альхусемас, Пеньон де Велез де ла Гомера және Чафаринас аралдары. Испания Сеута, Мелилья, Пеньон де Велес де ла Гомера, Альхусемас және Чафаринас аралдарының (Испанияның христиандық қайта басып алуынан кейін алынған) егемендігін тарихи негіздерге, қауіпсіздік себептеріне және БҰҰ-ның аумақтық тұтастығы қағидатына сүйене отырып сақтайды. Испанияның пікірінше, тұрғындардың көп бөлігі испандықтар. Марокко бұл аумақтарды БҰҰ-ның отарсыздандыру, аумақтық тұтастық қағидаттары негізінде талап етеді, сондай-ақ Испанияның Гибралтарды қайтару жөніндегі аргументтері Марокконың талабын нығайтады деп санайды. Испания Гибралтар бұғазының оңтүстік жағалауында орналасқан, кішкентай, адам тұрмайтын тасты Перехиль аралына егемендік құқығын талап етеді. Арал Марокконың жағалауына, Сеутадан және Испанияның құрлық бөлігінен жақын орналасқан. Оның егемендігі Испания мен Марокко арасында даулы. 2002 жылы екі ел арасында қарулы жанжал болды. Жанжал екі елдің аралды Марокко басып алғанға дейін сақталған жағдайға қайтаруға келісуімен аяқталды. Қазіргі уақытта арал құмға толып, егемендік белгілері жоқ.

Португалиямен

Оливенца (испанша) немесе Оливенса (португалша) – Португалия мен Испания арасындағы шекараның даулы бөлігінде орналасқан қала және муниципалитеттің орталығы. Бұл аймақты екі ел де заңды түрде талап етеді және ол іс жүзінде Испанияның Эстремадура автономды аймағының құрамында басқарылады. Халықтың 80 пайызы этникалық португалдықтар, ал 30 пайызы португал тілінде сөйлейді. Оливенса/Оливенса 1297 жылдан бастап үздірілмей португал егемендігінде болды, бірақ 1801 жылы испандықтар басып алды және сол жылдың соңында Бадахоз шарты арқылы Португалия оны ресми түрде Испанияға өткізді. Испания Бадахоз шарты әлі де күшінде және күшін жоймағандықтан, Оливенса/Оливенсаға қатысты заңды (de jure) егемендікке ие екенін мәлімдейді. Осыған байланысты, екі елдің арасындағы шекара Оливенса/Оливенса аймағында осы шартта белгіленгендей болуы керек. Португалия Бадахоз шартының өзіндегі шарттарына сәйкес күшін жойғанын (оның кез келген бабының бұзылуы оны жоюға әкеледі) негізге ала отырып, Оливенса/Оливенсаға қатысты заңды егемендікке ие екенін талап етеді. Испания 1807 жылғы Пиреней соғысында Португалияға шабуыл жасаған кезде шарт бұзылғандықтан, Бадахоз шартының күші жойылды деп санайды. Португалия өз позициясын 1815 жылғы Вена шартының 105-бабымен де негіздейді, оған Испания 1817 жылы қол қойды. Бұл бапта жеңімпаз елдер «Оливенса/Оливенсаны португал билігіне қайтару үшін барлық мүмкіндіктерді пайдаланып, татуласуға тырысуға» міндетті екені айтылған. Осыған сәйкес, екі елдің арасындағы шекара Оливенса/Оливенса аймағында 1297 жылғы Альканиздер шартында белгіленгендей болуы керек. Испания 105-бапты Испаниядан Оливенсаны Португалияға қайтаруды талап етуге міндеттейтін емес, сондықтан Бадахоз шартын күштен шығармайды деп түсіндіреді. Португалия Вена шартынан кейін бұл аумаққа ресми талап қоймаған, бірақ Испанияның Оливенса/Оливенсадағы егемендігін тікелей мойындаған жоқ. Португалия Оливенсаны талап етуді жалғастырып, 1815 жылғы Вена шартына сәйкес Испания португалдық талаптарды «заңды» деп мойындады деп мәлімдейді. Тағы бір дау Савадж аралдарына қатысты, оны Испания Португалияның бөлігі деп мойындайды. Алайда Испания олар аралдар емес, жартастар деп мәлімдейді, сондықтан Испания аралдар арқылы құрылған Португалияның Эксклюзивті экономикалық аймағын (200 теңіз милясы) қабылдамайды, бірақ Selvagens-тің аумақтық суларына (12 теңіз милясы) ие екенін мойындайды. 2013 жылғы 5 шілдеде Испания БҰҰ-ға осы пікірін білдіретін хат жіберді.