Испан тілі: «español» және «castellano» терминдерінің айырмашылықтары

Кіріспе

испан тілінде жеке есімдер жоқ. Испан тілінде екі атау бар: español және castellano. Әртүрлі елдерден немесе аймақтардан шыққан испан тілінде сөйлейтін адамдар бір терминге басымдық бере алады немесе оларды ешқандай айырма жасамай қолданады, бірақ саяси мәселелер немесе жалпы қолданыс сөйлейтіндерді бір терминді екіншісінен артық ұнатуға итермелеуі мүмкін. Осы мақалада осы терминдердің арасындағы айырмашылықтар, бірін немесе екіншісін артық көретін елдер немесе аймақтар және испан тілінде сөйлейтін адам үшін сөздерді таңдаудың қандай салдары болуы мүмкін екендігі қарастырылады. Формальды түрде, Испанияның мемлекеттік тілі, ресми испан тілі – кастиль тілі (Испанияның галисиан, каталан, астурлеон және баск тілдерінен өзгеше). Осылайша, español және castellano атауларының екеуі де нақтылық үшін кейбір жағдайларда қажет болатын ерекше және тәуелсіз мағыналары бар. Бірақ, жалпы алғанда, екі термин де (мемлекеттік) испан тілінің толықтығын білдіру үшін қолданылуы мүмкін, ал бірін екіншісінен артық ұнату контекстке немесе сөйлеушінің тегіне байланысты. Castellano (сондай-ақ, ағылшын тіліндегі Castilian сияқты) тағы бір, шектеулі мағынаға ие, ол орта ғасырларда Кастилия Корольдігінде сөйленген ежелгі роман тіліне, қазіргі испан тілінің алға құрмет көрсетушісіне немесе қазіргі уақытта Испанияның орталық бөлігіндегі Кастилия тарихи аймағында сөйленетін испан тілінің нұсқасына қатысты.

Терминдердің тарихы

Бастапқыда кастиль тілі (castellano) Кастилия Корольдігінің тілін білдірді, ол 8-15 ғасырлар аралығында Иберия түбегінде орта ғасырлар бойы таралған бірнеше солтүстік корольдіктердің бірі болатын. Дәстүр бойынша, жазбаша кастиль тілінің алғашқы мысалдары – он бірінші ғасырдағы «Glosas Emilianenses» саналады, олар латын мәтініне оқырманға көмектесу үшін қосылған жекелеген сөздер еді. Одан көп ұзамай, «Cantar de Mio Cid» сияқты кастиль тіліндегі мазмұнды мәтіндер пайда бола бастады. Бұл ерте роман тілі латын тілінен туындап, қазіргі испан тіліне айналды. Дегенмен, «испан» (español) термині – бұл салыстырмалы түрде жаңа термин, ол бастапқыда Испания мемлекетін, содан кейін осы мемлекетте кеңінен қолданылатын тілді білдірді. Испания нағыз біртұтас мемлекет ретінде Кастилия Корольдігі мен кастиль тілінен кейін ғана пайда болды; шын мәнінде, Кастилия мен Арагон тажтарының бірігуі Испанияны тек 15 ғасырдың соңында біріктірді. Заңды бірігу күні туралы пікірлер әртүрлі, бірақ көпшілік оның 18 ғасырдың басында, Испан мұрагерлік соғысының соңында болғанына келіседі. Содан ғана кастиль тілін жиі испан тілі деп атауға бастады. 1492 жылы Христофор Колумбтың кастильдік қаржымен ұйымдастырылған экспедициясы Американы испандықтардың отарлауына жол ашты. Осы процестің нәтижесінде Оңтүстік Американың көптеген елдері қазір Кастилия тілімен бірдей тілде сөйлейді. 18 ғасырға дейін Испания емес, Кастилия Корольдігі отарлаушы күш болды және қолданылған тіл кастелано деп аталды. Сондықтан, бұрын испандық үкімділік астында болған Латын Америкасының кейбір елдері оны кастелано деп атау дәстүрін сақтап қалды, ал басқалары ақырында оны español деп атауға көшті, соңғы таңдауға әртүрлі факторлар әсер етті. Ағылшын тілінде «испан» термині тіл мен ұлтқа қатысты. Испаниядан келген адамды «испанец» (Spaniard) дейді, ал көпше түрі – «испандықтар» (the Spanish). «Кастиль» термині ағылшын тілінде сөйлейтіндер арасында «испан» терминінен гөрі әлдеқайда аз таралған.

Originally Castilian (castellano) referred to the language of the Kingdom of Castile, one of several northern kingdoms that spread across the Iberian Peninsula through the Middle Ages, from about the 8th to the 15th centuries. Traditionally the first recorded examples of written Castilian/Spanish are considered to be the Glosas Emilianenses, a number of isolated words added to a Latin text as an aid to the reader, dated to the eleventh century. Soon after that there begin to appear discursive texts in Castilian, such as the Cantar de Mio Cid. This early Romance language was derived from Latin and evolved into modern Spanish. However, the term Spanish (español) is a more recent term that first referred to Spain as a country, and then to the predominant language spoken in that country. Spain as a truly unified nation appeared centuries later than the language and the Kingdom of Castile; in fact, it was only in the late 15th century that the personal union between the Crowns of Castile and Aragon unified Spain. The actual legal unification date is disputed, but commonly agreed to have occurred not earlier than the eighteenth century at the end of the War of the Spanish Succession. Only then did the Castilian language begin to be commonly called Spanish. In 1492, the arrival of Christopher Columbus on a Castilian paid expedition paved the way for the Spanish colonization of the Americas. As a result of this process, most countries in South America now speak the same language as Castile. Until about the eighteenth century, the Kingdom of Castile, and not Spain as a whole, was the colonizing power, and the language used was called castellano. Thus, some Latin American countries formerly under Spanish rule have retained the custom of calling it castellano, while others eventually switched to calling it español, with many different factors influencing the final choice. In English, the term Spanish relates both to the language and to the nation. The noun used for a person from Spain is Spaniard, with the collective noun the Spanish. The term Castilian is much less widespread amongst English speakers than the term Spanish.

Испан тілі

Еспан тілі сөзінің шығу тегі туралы екі негізгі гипотеза ұсынылған: біреуі ежелгі испан тіліндегі эспаньон (презумпциялық вульгарлық латын *hispaniōne) сөзіне, екіншісі – презумпциялық вульгарлық латын *hispaniolus сөзінен туындаған окситан терминіне негізделген. Латын тіліндегі ата-баба сөздерінің екеуі де Испания жерінің атына байланысты (оның дыбыстық өзгерістері нәтижесінде Испанияға айналды); екеуі де тікелей куәландырылмаған, олар реконструкцияланғанын көрсету үшін жұлдызшамен белгіленген. Рамон Менендес Пидаль ұсынған диссимиляция гипотезасы бойынша, латынша Испания сөзі оне жұрнағымен (бретон, боргоньон, сажон, лапон сияқты басқа этнонимдерде сақталған) ұзартылған. Ежелгі испан тіліндегі эспаньон түрі 13-14 ғасырлардағы еңбектерде кездеседі. Бұл дыбыстық өзгеріс басқа сөздерде де байқалады: Менендес Пидал Барселонаны (Барсинонеден) және делантеді (de in ante-ден) мысалға келтіреді; Латтроп ингле (инг[уи]неден) және кангераны (санг[уи]неден) қосады. Рафаэль Лапеса ұсынған окситандық сценарий бойынша, испандықтар өздеріне окситан тіліндегі атауды қабылдады, ол Испания атауымен және латын olus сөзінен алынған кішіртпелі жұрнақ – ol-мен біріктірілген. Окситан тілінің ықпалының себебі – кастиль тілінде осы латын жұрнағы эспаньол емес, *эспанюэло сөзін тудырған болар еді. Лапеса диссимиляция гипотезасына қарсы, диссимиляция болмаған ñón жұрнағы бар сөздерді келтіреді: cañón, borgoñón, riñón және т.б. (Дегенмен, бұл жұрнақ аналогты түрде қалпына келтірілген болуы мүмкін, немесе олар диссимиляциядан кейін пайда болған). Пенни француз және окситан тілдерінен алынған сөздерді талқылағанда, бұл "барлық қарыздардың ең таңғажайып мысалы, эспан тілі 'испан тілі', жергілікті эспаньонды ығыстырды" дейді. Римдіктер Иберия түбегін басып алғаннан кейін оны Испания деп атады. Бұл атаудың бір теориясы бойынша, оның шығуы қанаандықтан шыққан אי שפנים (ʾî šəpānîm), яғни 'гиракстар аралы', оны қанаан тілінде сөйлейтін финикиялықтар Испаниядағы көптеген қоянды гиракстар деп жаңылысқан. Атаудың шығу тегі туралы басқа да бірнеше теориялар бар (Хиспания қараңыз). Римдіктер Испания тұрғындарын hispani (бірлік: hispanus) деп атады, ал сәйкес есімдік hispanicus болды. Егер осы терминдер кастиль тіліндегі қалыпты дыбыстық өзгерістерге ұшыраған болса, Испания, *эспанос (бірлік: *эспано) және *эспанего немесе *эспанго сөздері пайда болған болар еді, бірақ шындығында қазіргі кастиль тілінде тек бірінші термин ғана бар. Ежелгі латын тілінің тармақтары жеке роман тілдеріне айнала бастағанда, эспан тіліне айналатын термин осы туынды тілдерді атау үшін қолданыла бастады (әсіресе Иберияның мавр және еврей тұрғындарының араб және еврей тілдерінен ерекшеленді). Бастапқыда бұл аймақта сөйленетін иберия роман тілінің әртүрлі диалекттерін, соның ішінде қазіргі португал, галисия, кастиль және каталон тілдерінің алдыңғы формаларын қамтитын жалпы термин болды. Алайда, Кастилияның күшке енуімен және оның барлық айналасындағы аймақтарды үнемі өсіп келе жатқан империяға сіңіруімен, ақыр соңында Жаңа әлемге тараған Испания термині Таж билеген аралдық территориялармен теңестірілді. Осылайша, Римдіктермен байланысты Испания ұғымынан толық үзіліс болды және термин қазіргі мағынасын алды – «Португалия мен Андоррадан басқа барлық Иберия». Сол сияқты, эспан тілі осы жаңа елдің ортақ тіліне – кастиль тіліне сілтеме жасау үшін қолданыла бастады. Испания және эспан тілі терминдері басқа тілдерге тарады. Ағылшын тіліндегі Spain атауы француз тіліндегі Espagne сөзінен шыққан. Испан тілі – Испания және ағылшын тіліндегі -ish жұрнағы. Термин басқа тілдерде осы сөздерді Испанияға өз атауын беру үшін бейімдеуге байланысты дамуда. Мысалы, жапон тілінде スペイン語 (Supein go) – «испан тілі» және スペイン人 (Supein jin) – «испандық» сөздері Испания үшін жапон сөзі スペイン (Supein) сөзінен шыққан, ол өз кезегінде ағылшын тіліндегі Spain сөзінен алынған. Қытай тілінде сөз ағылшын тілінен емес, тікелей испан тілінен (немесе тіпті латын тілінен) алынған: 西班牙 (Pinyin фонетикалық символдары: xībānyá) – Испания және 西班牙语 (Pinyin: xībānyá yǔ) немесе қысқартылған 西語 (Pinyin: xī yǔ) – испан тілі. Араб тіліндегі إسبانية (isbāniya) сөзі тікелей Hispania сөзінен алынған (араб әліпбиінде «p» әрпінің болмауы оны «b» деп жазуға себеп болады).

Two main hypotheses have been proposed for the origin of the word español: one based on dissimilation in Old Spanish españón (from a presumed Vulgar Latin *hispaniōne), and the other on an Occitan term derived from a presumed Vulgar Latin *hispaniolus. Both Latin ancestor words are based on the place name Hispania (which evolved into España by regular sound changes); and both are marked with an asterisk to indicate that they are reconstructed, not directly attested. The dissimilation hypothesis, advanced by Ramón Menéndez Pidal, presumes that Latin Hispania was lengthened by the derivational suffix ōne (which survives in other ethnonyms such as bretón, borgoñón, sajón, and lapón). The Old Spanish form españon is documented in works of the 13th and 14th centuries. It is suggested that the final /n/ of this form changed to /l/ by dissimilation from the previous nasal consonant, ñ. This sporadic sound change is observed in some other words: Menéndez Pidal cites Barcelona (from Barcinone) and delante (from de in ante); Lathrop adds ingle (from ing[ui]ne) and sangre (from sang[ui]ne). According to the Occitan scenario, advanced by Rafael Lapesa, the Spanish borrowed the Occitan name for themselves, which was the name España plus the diminutive suffix ol, from the Latin olus. The Occitan influence is inferred because in Castilian the same Latin suffix would have produced *españuelo rather than español. Lapesa counters the dissimilation hypothesis by citing other words with ñón in which dissimilation did not take place: cañón, borgoñón, riñón, etc. (However, the suffix could have been restored analogically in these, or they were formed after the dissimilation took place.) Penny, in discussing loans from French and Occitan, calls this "the most remarkable loan of all, español 'Spanish', replacing native españón." The name Hispania was applied to the Iberian Peninsula by the Romans when they discovered and later subjugated it. One theory about this name is that it comes from Canaanite אי שפנים (ʾî šəpānîm), meaning 'island of hyraxes', named by Canaanite speaking Phoenicians who mistook Spain's large rabbit population for hyraxes. Several other theories about the name have been advanced as well (see Hispania). The Romans called the inhabitants of Hispania hispani (singular: hispanus), and the relevant adjective was hispanicus. These terms, had they undergone regular sound change into Castilian, would have developed into España, *espanos (singular: *espano) and *espánego or *espango—but in reality, only the first term exists in modern Castilian. As the branches of Vulgar Latin began to evolve into separate Romance languages, the term that would evolve into español began to be used to refer to these derivative languages (especially as opposed to the Arabic and Hebrew of the Moorish and Jewish inhabitants of Iberia). It was at first a general term that embraced the various dialects of Iberian Romance spoken in the area, including the forebears of modern Portuguese, Galician, Castilian and Catalan. However, with the rise of Castile as a power, and its absorption of all surrounding regions into an ever growing empire that eventually spread to the New World, the term España was eventually equated with the peninsular territories ruled by the Crown. With this, the break with the Roman concept of Hispania was complete, and the term acquired its modern meaning of 'all of Iberia except for Portugal and Andorra'. Similarly, español came to be used to refer to the common language of this new country: Castilian. The terms España and español spread to other languages. The English name Spain is from the French Espagne. Spanish is Spain plus the English suffix ish. The term continues evolving as other languages adapt these words to form their own name for Spain—for example, Japanese スペイン語 (Supein go), 'Spanish language', and スペイン人 (Supein jin), 'Spaniard', derive from the Japanese word for Spain, スペイン (Supein), which, in turn, derives from English Spain. In Chinese, the word is taken directly from Spanish (or perhaps even Latin) rather than English: 西班牙 (Pinyin phonetic symbols: xībānyá) for Spain and 西班牙语 (Pinyin: xībānyá yǔ), or the abbreviation 西語 (Pinyin: xī yǔ) for the Spanish language. The Arabic إسبانية (isbāniya) for Spain derives directly from the word Hispania (noting that the absence of "p" in the Arabic alphabet makes it a "b").

"Кристиано"

Испанияда маврлар билігі болған кезде, испан тілі кейде араб және еврей тілдерінен ажырату үшін "cristiano" ("христиан") деп аталатын. Бірақ, ислам үкімшілігіндегі христиандар мосараб тілінде сөйлеген (ал арагон тілі – оған ең жақын қазіргі тіл). Бұл термин кейде әлі де тіл туралы әзілдеу ниетімен қолданылады. "Háblame en cristiano" ("Маған христианша сөйле") деген тіркес, испан тілінде сөйлейтін болмаған адамдарға айтылады, бұл Испанияның басқа тілдеріне (каталон, галисиан, баск, сондай-ақ астурия және арагон сияқты тілдерге) қарсы қолданылады, бұл осы тілдердің сөйлеушілерін ренжітеді. Бұл тіркес Америкада қолданылмайды. "Háblame en cristiano" сөйлесуде тақырып нақты айтылмағанда немесе бірінің ойын екіншісі толық түсінбегенде, түсіндіру сұрау үшін де қолданылады.

"Сервантес тілі"

Испан тіліне эпитет ретінде "lengua de Miguel de Cervantes" термині 19 ғасырдың басында қолданыла бастады. Мариано Хосе де Ларра бұл тіркесті 1823 жылы алғаш рет жарияланған "Литература" атты очергінде пайдаланады. 1829 жылы Мануэль Сивеланың "Una cuestión de derecho" еңбегінде де кездеседі. Содан кейін бұл мақала "Gaceta de Madrid" газетінде жарияланды. Ақын Никасио Камило Жовер "Мигель де Сервантес" поэмасында тікелей айтады: "Y la lengua del pueblo castellano / Hoy se llama la lengua de Cervantes". 1830 жылы жарық көрген бір кітапта испан тілі "el idioma de Cervantes" деп аталады, ал 1838 жылы жарық көрген тағы бір кітапта да осылай айтылады. Кейде бұл термин Сервантестің шығармаларына ғана емес, жалпы испан Алтын ғасырының әдебиетіне қатысты қолданылады. "Сервантес тілі" термині ағылшын тілінде испан тілін білдіретін ретінде 1840 жылдары қолданыла бастады. Мысалдар Жанин (1841 ж.) және Кэмпбелл (1849 ж.) еңбектерінде кездеседі. Сервантестің шығармаларынан цитаталар мен сөз тіркестері әлі де қолданыста болғанымен, Сервантес қолданған тіл мен жазу ережелері қазіргі оқырмандарға көнекей болып көрінуі мүмкін. Қазіргі басылымдар оны заманауи аудиторияға ұнату үшін жаңартады.

"Роман paladino"

XIII ғасырда өмір сүрген ақын Гонзало де Берсео «роман паладино» деген сөз тіркесін қарапайым, түсінікті тіл, халықтың күнделікті сөйлейтін тілі, латын тілінен өзгеше мағынада қолданған. Берсео өзінің «Санто-Доминго-де-Силос өмірі» атты танымал үзіндісінде былай дейді: «Quiero fer una prosa en roman paladino, / en cual suele el pueblo fablar con so vezino; / ca non so tan letrado por fer otro latino. / Bien valdra, como creo, un vaso de bon vino» ("Мен халықтың көршілерімен сөйлейтіндей ашық тілде өлең жазуды қалаймын; себебі мен латын тілінде басқасын жасай алмаймын. Менің ойымша, бұл жақсы шараптың бір стаканына тұрарлық"). «Роман» және одан жиі «романс» (кейінірек «романс») ортағасырлық испан тілінде «кастельяно» синонимі ретінде қолданылған, яғни қазіргі кезде ескі испан тілі деп аталады. Ал «паладино» сөзі Берсео заманында да, бүгінде де «ашық, айқын, түсінікті» деген мағынаны білдіреді. (Ескі испан тіліндегі «паладино» сөзі оның білімді түбірі «палатиномен» қатар болған, ол көбінесе Римнің Палатин төбесін білдірген. Екі сөз де түпкілікті латынша «palatīnum» – «сарайға қатысты» және латынша «palam» – «ашық» сөздерінен шыққан). Бүгінде «роман паладино» – ашық, түсінікті испан тіліне берілетін жоғары бағалы эпитет. Жақында Испания Премьер-Министрі Мариано Рахой оны қоғамдық сөздерінде жиі қолданып, «Мен анық айтамын» дегенге теңестірді.

Корольдік испан академиясы

Испанияда Корольдік испан академиясы – тілдің орфографиясы мен жалпы қолданыс ережелерін реттейтін нормативтік орган. Академия 18 ғасырдан бері «кастелано» терминін қолданды, бірақ 1923 жылдан бастап оның сөздігі мен грамматикасы «de la lengua española» («испан тілінің») деп аталады. Академияның бір терминді қолдануы екіншісін міндетті түрде жоққа шығара бермейді. Көптеген басқа академиялар (Испания тілі академияларының қауымдастығы құрамындағы) ресми нормативтік мойындалуымен немесе мойындалмауымен, бірақ «Diccionario panhispánico de dudas» (түзелген қателер мен күмәндер жинағы) құруға ынтымақтасады. 22 испан тілі академиясы келісіммен жасаған сөздікте былай делінген: «Испанияның және Американың көптеген елдерінің ортақ тілін, сондай-ақ әлемнің басқа аймақтарында да өз тілі ретінде қолданылатын тілді атау үшін «кастелано» және «испан» терминдерінің екеуі де қолданылуға лайықты. Осы екі атаудың қайсысы қолайлырақ деген пікірталас қазіргі уақытта шешілді. [ ] «Испан» тілінің синонимі болғанымен, «кастелано» терминін орта ғасырларда Кастилия Корольдігінде пайда болған роман тіліне немесе қазіргі уақытта сол аймақта сөйленетін испан тілінің диалектісіне қатысты қолдану ұсынылады. Испанияның және Американың көптеген елдерінің ортақ тілін атағанда, ол әлемнің басқа бөліктерінде де ана тілі ретінде сөйленеді, «кастиль» және «испан» терминдерінің екеуі де жарамды. Осы атаулардың қайсысы орындырақ деген пікірталастар қазіргі уақытта шешілді. [ ] Бұл испан тілінің синонимі болғанымен, «кастильский» термині орта ғасырларда Кастилия Корольдігінде пайда болған роман тіліне немесе қазіргі уақытта сол аймақта сөйленетін испан тілінің диалектісіне қатысты қолданылуы тиімді. Дегенмен, терминдерді таңдаудағы халықтың пікірі соншалықты анық емес, оған әдет-ғұрыптар немесе географиялық орналасу сияқты факторлар да әсер етеді.

In Spain, the Royal Spanish Academy is a normative body that rules on the orthography and general usage rules of the language. The Academy has used castellano since the 18th century, but since 1923, its dictionary and grammar are de la lengua española ("of the Spanish language"). The Academy's usage of one term is not necessarily a condemnation of the other. There are many other academies (grouped under the Association of Spanish Language Academies) that may or may not have an official normative recognition but nevertheless cooperate in the creation of the Diccionario panhispánico de dudas (a compendium of corrected typical mistakes and doubts). The dictionary, whose production was agreed upon by the 22 different Spanish Language Academies, says:

Para designar la lengua común de España y de muchas naciones de América, y que también se habla como propia en otras partes del mundo, son válidos los términos castellano y español. La polémica sobre cuál de estas denominaciones resulta más apropiada está hoy superada. [ ] Aun siendo sinónimo de español, resulta preferible reservar el término castellano para referirse al dialecto románico nacido en el Reino de Castilla durante la Edad Media, o al dialecto del español que se habla actualmente en esa región. When naming the common language of Spain and of many nations of America, which is also spoken as a first language in other parts of the world, the terms Castilian and Spanish are [both] valid. The debate over which of these designations is more appropriate is presently settled. [ ] Although it is a synonym of Spanish, it is preferable to reserve the term Castilian to refer to the Romance language arising in the Kingdom of Castile during the Middle Ages, or to the dialect of Spanish currently spoken in that region.|Diccionario Panhispánico de Dudas, 2005

Thus, even if both terms are allowed in Spanish, the use of español is recommended for the language as a whole. However, popular choice of terms is not so clear, with other factors, such as customs or geographical location, being factors.

Испаниядағы қолданысы

Испандар тілді әдетте español (испан) деп атайды, оны басқа мемлекеттердің тілдерімен, мысалы, француз (francés), неміс (alemán) сияқты тілдермен салыстыру үшін. Ал кастеллано (кастиль) тілі, керісінше, Испанияның басқа аймақтық тілдерімен – баск, каталан және галисия сияқты ресми тілдермен, немесе арагон, астурия, экстремадуран және леон сияқты ресми емес тілдермен салыстырғанда жиі қолданылады. 1978 жылғы испан Конституциясы бүкіл мемлекеттің ресми тілін анықтау үшін "el castellano" терминін пайдаланады, ол "las demás lenguas españolas" (басқа испан тілдері) тілінен өзгеше. 3-баптың бір бөлігі былай делінеді:

"El castellano es la lengua española oficial del Estado. Todos los españoles tienen el deber de conocerla y el derecho a usarla. Las demás lenguas españolas serán también oficiales en las respectivas Comunidades Autónomas."

Кастиль тілі – мемлекеттің ресми испан тілі. Барлық испандықтар оны білуге міндетті және оны пайдалануға құқылы. Басқа испан тілдері де тиісінше автономды аймақтарда ресми тіл болады. 1978 жылғы испан Конституциясы.

Дегенмен, сөздерді таңдау көптеген факторларға, соның ішінде сөйлеушінің тегіне немесе саяси нюанстарға байланысты өзгереді.

Испанияның екі және көп тілді аймақтары

Өңірлік тілдерде сөйлейтін аймақтарда ұлттық тіл мен өңірлік тілдің арасындағы айырмашылықты күнделікті көрсету қажеттігі туындайды, сондықтан ұлттық тіл көбінесе кастиль тілі деп аталады, әсіресе өңірлік тілдердің өзінде (мысалы, каталон тілінде «іспан» деген сөз тілді атау үшін дерлік қолданылмайды, оның орнына «castellà» қолданылады; баск тілінде тілдің атауы «gaztelania» немесе «gaztelera» болып келеді, «espainiera» емес; ал галисиан тілінде «español» емес, ең көп қолданылатын термин – «castelán»). Бұл, көбінесе Испаниядағы тілдік жағдайды сипаттау үшін білімді ағылшын тілінде сөйлейтіндер де осылай жасайды. Кейбір адамдар үшін «castellano» терминін қолдану – бұл испан тілі тек Кастилияның тілі, мүмкін Кастилия жаулап алған кейбір аймақтардың тілі ғана екенін, ал олардың өңірінің тілі емес екенін көрсететін саяси немесе мәдени ұстаным. Олар өңірлік тілді – каталон, баск, галисиан сияқтыларды ғана заңды тіл деп санайды. Бұл көзқарас өңіршілдік ортада кең таралған. Керісінше, кейбір ұлтшылдар «español» терминін қалайды, себебі олар өз этникалық қауымдастығын Испаниядан ерекше деп санайды және Испанияның тілі «испан» деп аталуына қарсы емес. Баск тілінде сөйлейтін аймақтарда, олардың тілі роман тілдері тобына жатпайды (көптеген ғалымдар баск тілін оқшауланған тіл деп санайды), кейбір баск тілінде сөйлейтіндер испан тілі үшін «erdara» немесе «erdera» (шетелдік) терминін қолданады, себебі олар үшін бұл ең көп таралған шетел тілі, дәл француз Баск аймағында «erdara» сөзі «француз тілі» деген мағынаны білдіреді; шындығында, «erdara» – баск тілінен өзгеше бір тіл.

Испанияның бір тілді аймақтары

Бір тілді аймақтарда мәселе сәл өзгеше. Мұндай аймақтарда жеке бастылыққа қатысты мән жоқ, бірақ олар екі терминнің біреуін таңдауға тиіс. Кастилиялықтар көбінесе "el español" терминін қолданады, оны заңды түрде ұлттық тіл деп көрсетеді. Дегенмен, олар оны жиі "el castellano" деп те атайды, өзінің иелігін көрсету үшін немесе оны аймақтық тілдерден ерекшелеу үшін. Кастилиядан тыс бір тілді аймақтарға Андалусия және басқа да аймақтар жатады, онда аймақтық тілдер халықтың көпшілігі үшін кеңінен қолданылмайды, мысалы, Экстремадура, Кантабрия немесе Арагон. Онда "español" Кастилиядағыдай, тілдің ұлттық екенін баса көрсету үшін қолданылуы мүмкін, бірақ мағынасы сәл өзгеше: олар басқа аймақтың тарихи тілін өздерінікі деп мойындайды.

Стандарттың тұжырымдамасы

Кастелано термині кейде español-ға қарағанда көбірек стандартты форманы білдіру үшін қолданылады. Мысалы, егер біреу сөзді дұрыс айтпаса, оған ¡Habla castellano! делінеді, яғни «Кастиль тілінде сөйле!» немесе «Дұрыс сөйле!» деген мағынада. Дегенмен, бұл айырмашылықты артық бағаламау керек, себебі оның орнына español, тіпті әзілде cristiano («христиан») деген сөздер де қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар, кастелано термині стандарттан күрт өзгешеленетін испан тілінің диалектілерін атау үшін де жиі және дұрыс қолданылады.

Бұрынғы отарларда қолданылуы және әсері

Бұл екі атау да Латын Америкасы мен Канар аралдары сияқты испан тілінде сөйлейтіндер отарлаған әлемнің кейбір бөліктерінде жиі қолданылады. Испаниядағыдай, бұл мәселенің салдары күрделі. Латын Америкасында ең көп қолданылатын термин – español, ол әдетте бейтарап термин саналады және тілдің қай елден шыққандығын көрсетеді. Бұл терминді қолданатындар үшін castellano дұрысрақ болуы мүмкін, өйткені ол кейде Испанияда да солай қарастырылады, немесе ол жай ғана шетелдік термин болуы мүмкін, алыс елдегі аймақты білдіреді. Канар аралдарының тұрғындары өз тілдерін әдетте español деп атайды, ал Канар аралдары саяси тұрғыдан Испанияның бір бөлігі болып табылады. Бұл Канар аралдарының Испанияның материгінен шалқары қашықтықта орналасқандығына байланысты; Испанияның барлық аймақтарында Канар аралдары – тіл castellano емес, español деп аталатын Испанияның жалғыз аймағы. Дегенмен, кейбір латын америкалықтар, әсіресе Аргентина, Чили және Перуде castellano терминін артық көреді. Мұның бір себебі – Аргентинаға алғашқы қоныс аударған көптеген галисиандықтар, олар үшін castellano ұзақ жылдар бойы испан мемлекетімен байланысты болған. Басктар немесе каталондықтармен бірге галисиандықтар español терминін империалистік деп санап, Кастилия тілін Испания тілі деп бұрмалауы мүмкін. Чилиде castellano термині тарихи тұрғыдан танымал болды, себебі осы термин колониялық дәуірде испандықтар тарапынан енгізілді және 1970 жылдарға дейін чилиліктер қолданған ең көп таралған термин болды. Мексика, АҚШ, испандық Кариб теңізі және Орталық Америкадан телешоулар мен мәдени алмасулар арқылы испан тіліне сілтеме жасау үшін español кеңінен таныстырылуымен, бұл тілге, әсіресе жас ұрпақ пен орта және жоғарғы сыныптар арасында басым атау болды. Перуліктер көбінесе español және España арасындағы байланысты болдырмау үшін осыған ұқсас себептермен castellano терминін артық көреді. Жаңа Кастилия губернаторлығы (Gobernación de Nueva Castilla) 1528 жылы Перудің Лима қаласында құрылды, ал Перу тарихы сабақтары әлі күнге дейін алғашқы жаулап алушылар мен қоныстанушылардың кастилиялық тегіне баса назар аударады. Бұл бейімділік көбінесе латын америкалық испан тіліне дубляжданған фильмдерге деген қалауда көрінеді, олар нарыққа жету үшін көбінесе ұзақ уақыт алады, испан тіліндегі фильмдерге қарағанда (vosotros қолданылуымен сипатталатын пиреней испан тілі), олар фильмдердің пираттық "камера" нұсқаларында кездеседі. Español терминін пиреней испан тіліне сілтеме жасау үшін қолдану – ағылшын тілінде сөйлейтіндер екі терминді қалай қолданатынына кері, бұл кейбір шатасуларға әкелуі мүмкін. Castellano сондай-ақ Кастилияда сөйленетін испан тілінің диалектісін атау үшін қолданылады, ал español әдетте стандартты испан тіліне қатысты. Іс жүзінде қолдану кез келген философиялық немесе саяси ұстанымдарды білдірудің орнына жергілікті әдет-ғұрып мәселесі болып табылады. Дегенмен, Кастилияның қазіргі Испанияның құрамына кіретін аймақ екендігі халықаралық контексте español терминінің артықшылықты қолданылуына шешуші фактор болды.

Both names are commonly used in parts of the world colonized by Spanish speakers, such as Latin America and the Canary Islands. As in Spain, the implications are complex. The most common term used in Latin America is español, generally considered to be a neutral term simply reflecting the country that the language came from. For people who use that term, castellano may possibly imply greater correctness, as it sometimes does in Spain, or it may merely be an alien term, referring to a region in a far off country. The residents of Canary Islands usually call their language español, while Canary Islands is politically part of Spain. This is because Canary Islands are miles away from mainland Spain; in all areas of Spain, Canary Islands is the only area in Spain wherein the language is only called español and not castellano. However, some Latin Americans prefer the term castellano, especially in Argentina, Chile, and Peru. One reason for this is that many early Argentine settlers were Galician, for whom castellano had long been associated with the Spanish state in addition to Castile. Along with Basques or Catalans, Galicians might perceive the term español as imperialistic and misrepresenting the language of Castile as the language of Spain. In Chile, the term castellano has historically been popular mainly because this was the term introduced by the Spanish themselves during colonial times, and continued to be the more common term used by Chileans until the 1970s. With the widespread introduction of español to refer to the Spanish language via TV shows and cultural exchanges from Mexico, the United States, Spanish Caribbean, and Central America, this has become the more dominant name for the language, especially among younger generations and the middle to upper classes. Peruvians often prefer the term castellano for similar reasons to avoid the linkage between español and España. The Governorate of New Castile (Gobernación de Nueva Castilla) was established in Lima, Peru in 1528, and Peruvian history classes still emphasize the Castilian origin of the first conquerors and settlers. That tendency often manifests itself in a preference for films dubbed into Latin American Spanish, which often take longer to reach the market, over those in Español (Peninsular Spanish characterized by the use of vosotros), which tend to be found in pirated "cam" versions of films. Using español to refer to Peninsular Spanish is exactly the opposite of how English speakers use the two terms, which can create some confusion. Castellano may also be used to refer to the dialect of Spanish spoken in Castile, and español would generally refer to Standard Spanish. In practice, usage tends to be a matter of local custom rather than reflecting any philosophical or political position. However, the fact that Castile is now a region subsumed within modern Spain has been the decisive factor in the preferential usage of español in an international context.

Шетелде қолданылуы және қате түсініктер

Кейбір филологтар "кастиль тілін" тек орта ғасырларда Кастилияда қолданылған тіл үшін ғана пайдаланады және оның қазіргі түрі үшін "испан тілін" қолдану дұрыс деп санайды. Қазіргі Кастилияның солтүстік бөлігінде сөйленетін испан диалектісі де "кастиль" деп аталуы мүмкін. Ол Испанияның басқа аймақтарындағы (мысалы, Андалусия) диалекттерден өзгеше, ал Кастилия диалектісі Испанияда стандартты испан тілімен бірдей саналады. Ағылшын тілінде "кастиль" сөзінің тағы бір қолданылуы – Иберия түбегіндегі стандартты испан тілі мен аймақтық диалекттерді ажырату. Бұл айырмашылық испан тілінде де белгілі бір деңгейде жасалады, бірақ кейбір ағылшын тілінде сөйлейтіндерге қарағанда оның шегі аз; мысалы, тіл таңдау экраны бар сайттарда "кастиль испаншасы" мен "латын американдық испанша" опциялары ұсынылады, басқа тілдермен бірге. Америкада, испан тілі 20 елдің мемлекеттік тілі болып табылатын жерде, "castellano" және "español" сөздері кейде басқа елді атау үшін кері қолданылады. Мысалы, перуаниялық уругвайлық туралы айтқанда: "Yo hablo en español peruano, él habla en español uruguayo, pero los dos hablamos castellano" ("Мен перуандық испан тілінде сөйлеймін, ол уругвайлық испан тілінде сөйлейді, бірақ екеуміз де кастиль тілінде сөйлейміз") дей алады. Мұндай қолданыс испан тілінің тарихи байланысынан туындайды – конкистадорлардың Америкаға әкелген, кейін әр елде күнделікті қолданыс арқылы өзгерген тілі, ал "castellano" барлық нұсқалардың негізі болып табылады.