Кіріспе

Филиппин бүркіті (Pithecophaga jefferyi), сондай-ақ маймыл жейтін бүркіт немесе үлкен филиппин бүркіті деп те аталады, Accipitridae тұқымдасына жататын, Филиппин ормандарында ғана кездесетін, құрып кету қаупі бар бүркіт түрі. Оның қоңыр және ақ түсті қауырсындары, қауырсынды қыртысы бар, ұзындығы және салмағы белгілі бір шамада болады. Филиппин бүркіті ұзындығы және қанат ауданы бойынша әлемдегі ең үлкен бүркіттердің бірі саналады, тек Стеллер теңіз бүркіті мен Харпия бүркіті салмағы мен дене бітімі жағынан ірілеу. Бұл Филиппиннің ұлттық құсы. Түрге ең үлкен қауіп – тіршілік ортасының жоғалуы, оның негізгі ареалындағы жоғары деңгейдегі орманды кесудің салдары. Осы себепті, IUCN Қызыл тізімі түрді «өте қауіпті» деп жіктеді. Филиппин бүркітін өлтіру қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады және заң бойынша 12 жылға дейін бас бостандығынан айыру және ірі айыппұл салумен жазаланады.

Аттар

Филиппин бүркітінің филиппин тілдерінде көптеген жергілікті аттары бар. Оларға тагалог тіліндегі баной және агила (испан тілінен алынған сөз); висая тілдеріндегі манаул немесе манаол; маранао және магуинданао тілдеріндегі манаол немесе гаруда; субанен тіліндегі типуле; манобо, клата, тагабава, мандая және калаган тілдеріндегі мам бугуок немесе маламбугуок кіреді. Бұл аттардың кейбіреулері басқа да ірі бүркіттерге, мысалы, ақ кеуделі теңіз бүркітіне (висая тілінде манаул деп те аталады) қолданылады. Қазіргі филиппин тілінде ол көбінесе харибон ( "haring ibón" сөзінің қосылысы, сөзбе-сөз "құс патшасы") деп аталады.

Таксономия

Бұл түрді алғаш зерттеген еуропалық 1896 жылы ағылшын саяхатшысы және табиғатты зерттеуші Джон Уайтхед болды. Ол құсты байқап, оның қызметшісі Хуан бірнеше аптадан кейін алғашқы үлгісін жинады. Бұл хабарламалар оның туыс атауын грек тіліндегі питекус (πίθηκος, "маймыл") және фагус (φάγος, "жеуші") сөздерінен тудырды. Түрдің атауы Джон Уайтхедтің әкесі Джеффри Уайтхедтің құрметіне берілген. 1995 жылы президент Фидель В. Рамос кезінде ол ұлттық нышан деп жарияланды. Бұл түрдің танылған кіші түрлері жоқ.

Эволюциялық тарих

1919 жылы құстың қаңқа ерекшеліктерін зерттеу нәтижесінде, ең жақын туысы Харпия бүркіті (Harpia harpyja) деген пікір қалыптасты. 2005 жылы ДНК тізбектерін зерттеу оларды бұл топтың құрамына жатпайтынын анықтады, оның орнына жақын туыстары жылан бүркіттер (Circaetinae), мысалы, бателер екені белгілі болды. Содан бері түр Circaetinae қосалқы туысына жатқызылды.

Сипаттама

Филиппин бүркітінің мойны ұзын қоңыр қауырсындармен әшекейленген, олар шашақты, тайынша тәрізді шошақ құрайды. Бүркіттің беті қара, мойны мен басы кремовый қоңыр түсті. Филиппин бүркітінің арқасы қоңыр қара, ал төсі мен қанаттарының асты ақ. Салмақты аяқтары сары, үлкен, күшті қара тырнақтары бар, ал ірі, биік доғалы, терең шоқысы көкшіл сұр түсті. Бүркіттің көзі көк сұр. Жастар ересектерге ұқсас, бірақ жоғарғы қауырсындарының шеттері ақшыл. Алайда, әлемдегі ең ірі табиғат тарихы коллекцияларының бірнеше үлгілерін зерттеу нәтижесінде еркектердің орташа салмағы ал эми әйелдердің салмағы анықталды. Соңғы өлшемдерге сүйенсек, бұл оны ең ұзын бүркіт түріне айналдырады, себебі әйелдердің орташа салмағы гарпиялық бүркіт үшін тіркелген ең жоғары салмаққа тең. Жыныстық диморфизмнің деңгейі нақты емес, бірақ еркек әйелге қарағанда шамамен 10% кішірек деп есептеледі, ал басқа зерттеулер орташа салмақ жоғарыда көрсетілген диапазондан сәл төмен екенін көрсетті, яғни еркектер үшін ал эми әйелдер үшін . Филиппин бүркітінің қанаттарының ұзындығы ал эми қанаттың ені шамамен . Ең жоғары тіркелген салмақ гарпиялық және Стеллер теңіз бүркіттерінен асып түседі, ал қанаттары ашық далалардағы ірі бүркіттерге (мысалы, аққұйрықтық бүркіт, Стеллер теңіз бүркіті, соғыс бүркіті немесе үшқырлы бүркіт) қарағанда қысқарақ, бірақ кең. Филиппин бүркітінен ең көп естілетін дыбыстар – жоғары, өткір сыбызғылар, олардың интонациясы өзгереді. Сонымен қатар, жас балапандар тамақ сұрап, жоғары дауыста шақырады. Бұл бүркіт диптерокарп және орта таулы орманды аймақтарда, әсіресе тік беткейлі жерлерде кездеседі. Оның биіктігі теңіз деңгейінен тауларға дейін жетеді. Құстың ареалындағы ескі орманның шамамен ғана қалдығы бар. Әр жұптың балапанын сәтті өсіруі үшін үлкен аумақ қажет, сондықтан түр орманды жоюға өте сезімтал. Бұрын аумақ шамамен деп есептелсе, бірақ Минданао аралындағы зерттеулер жұптасу орындары арасындағы ең жақын қашықтықтың орташа екенін көрсетті, нәтижесінде радиусы бар дөңгелек аймақ пайда болды. Бұл түрдің ұшуы жылдам және епті, ол кішкентай бүркіттерге көбірек ұқсайды, соған қарамастан, олардың ірі түрлеріне ұқсамайды. Давао қаласындағы Филиппин бүркіт орталығында тағы бір филиппин бүркіті 46 жыл өмір сүрді. Алайда, жабайы құстардың өмір сүру ұзақтығы тұтқындықтағы құстардан қысқарақ деп есептеледі. Филиппин бүркіттері маймылдарды аулайтын болса да, олар мүмкіндікті пайдаланатын ең жоғары хищниктер, олжаны жергілікті молшылығы мен қол жетімділігіне қарай таңдайды. Бүркіттің ұясынан табылған жемдердің салмағы кішкентай жартарағынан бастап филиппин бұғысына дейін, сондай-ақ ұшқыш тиін, ағаш тиіні, ұшқыш түлкілер, егеуқұйрықтар және кішкентай бұғылар сияқты басқа сүтқоректілерді қамтиды. Сонымен қатар, соулар, шағалар және мүйізді құстар сияқты ірі құстар да ауланады. Тіпті ұяларда да адамдардан басқа хищниктер жоқ, себебі пальма циветтері мен макактар сияқты ұяны тонаушылар (олжа түрлері болғандықтан) бүркіт белсенділігі жоғары аймақтан қашып жүреді.

Қорғау

1994 жылы IUCN және BirdLife International бұл түрді жойылуға жақын деп тіркеді. IUCN-нің пікірінше, Филиппинде 180-ден 500-ге дейін филиппин бүркіті қалған. 2015 жылы жабайы табиғатта шамамен 600 бүркіт бар екені есептелді. Лондон зоологиялық қоғамы филиппин бүркітін әлемдегі барлық тіркелген түрлердің ішіндегі ең үздік 15 EDGE түріне жатқызды, осылайша оны Филиппиннің ең «эволюциялық ерекше және жаһандық деңгейде жойылу қаупі бар» түріне айналдырды. Оларға ең көп қауіп төндіретіні – орманды кесу және егіс алқабын кеңейту. Ескі өсімдіктердің орны жоғары қарқынмен алынып жатыр, ал жазықтардағы орманның көп бөлігі ағаш өңдеу компанияларына тиесілі. 1927 жылы Атлантика мұхитын жалғыз өзі, тоқтамай кесіп өткенімен әйгілі Чарльз Линдберг осы бүркітке қызығушылық танытқан. Дүниежүзілік жабайы табиғат қорының өкілі ретінде Линдберг 1969 және 1972 жылдар аралығында бірнеше рет Филиппинге сапар шекті, онда ол үкіметті бүркітті қорғауға көндіруге көмектесті. 1969 жылы осы түрді сақтау мақсатында «Бүркіттер жейтін аққу» бағдарламасы іске қосылды. 1992 жылы алғашқы филиппин бүркіттері жасанды ұрықтандыру арқылы тұтқындықта өсірілді, бірақ алғашқы табиғи жолмен өсірілген бүркіт тек 1999 жылы дүниеге келді. Тұтқында өсірілген алғашқы құс – Кабайан 2004 жылы Минданаода босатылды, алайда 2005 жылдың қаңтар айында ол кездейсоқ тоқ соғудан қаза тапты. Тағы бір бүркіт, Кагсабуа 2008 жылдың наурыз айында босатылды, бірақ шаруа оны атып, жеді. Дегенмен, халықтың көп бөлігі қорғалмаған жерлерде таралған. Бұл түрді сақтау жөніндегі шаралардың бір бөлігі болды және Филиппин мен Сингапур арасындағы 50 жылдық достыққа арналды. Жұпты жібермес бұрын, оларға арналған екі арнайы басылған паспорттар берілді. Келісім бойынша олар Сингапурда 10 жыл тұруға тиіс еді. Бұл қадам үкіметтің «Филиппин бүркіт дипломатиясы» бағдарламасының басталуын білдірді.

Өкілдік

Филиппин бүркіті 1995 жылғы 4 шілдеде Филиппин президенті Фидель В. Рамос 615 нөмірі бар жарлық арқылы Филиппиннің ұлттық құсы деп ресми түрде жарияланды, 1995 жылғы серия. Бүркіттің үлкендігі мен сирек кездесуіне байланысты, ол құс бақылаушылар үшін де бағалы түр болып табылады. 2021 жылғы 18 қаңтарда және айналымға шығарылмаған 5000 писолық Лапулапу ескерткіш банкнотында бейнеленді. 2021 жылғы 11 желтоқсанда Банко Сентрал нг Филиппин құстың суретін басты бейне ретінде көрсететін жаңа 1000 писолық полимерлік банкнотаның дизайнын таныстырды, бұл екінші дүниежүзілік соғысының қаһармандары – Бас судья Хосе Абад Сантос, әйел құқықтары үшін күрескен Йозефа Лланес Эскода және генерал Висенте Лимнің суреттерін даулы түрде алмастырды. Тарихи деректер бойынша, Филиппиннің 50-ге жуық бүркіті Еуропа (Англия, Германия, Бельгия, Италия және Франция), АҚШ және Жапония зоопарктарында сақталған. Алғашқысы 1909 жылдың тамыз айында Лондон зоопаркіне келген ұрғашы бүркіт болды. Көбінесе бүркіттер 1947 мен 1965 жылдар аралығында зоопарктерге жеткізілді. Филиппин бүркіті спорттық жарыстарда талисман ретінде де қолданылады, ең танымалсы – 2005 жылы Манила қаласында өткен Оңтүстік-Шығыс Азия ойындарындағы «Гилас» талисманы. Филиппин бүркіті Филиппин ерлер баскетбол құрамасының, яки Gilas Pilipinas логотипінде/команда гербінде бейнеленген жануар.