Кіріспе

Команч басшысы (шамамен 1820–1864)
Пета Нокона, сондай-ақ Пухтоконони, немесе Тах кон не ах пе ах (1820–1864), Пухихуиквасу’у, яки Iron Jacket-тің ұлы, Команч Куахади (сондай-ақ Куахадо, Куахада) тайпасының басшысы болған. Ол Тэбби Нокка отбасына тұтқын ретінде алынып, тайпаға қабылданған Синтия Энн Паркерге үйленді. Олардың ұлдарының арасында Команчтардың соңғы соғыс басшысы Куана Паркер де болды. Пета Нокона жұбайын Нокони тайпасының мүшелерінен таңдады. Ол 1840 жылдардың соңынан 1860 жылдарға дейін Техастағы кең ауқымды үнді соғыстары кезінде тайпасын басқарды, АҚШ оның халқын басып тастауға тырысқанда. Ол Куахади команчтерінің басшысы, Iron Jacket-тің ұлы еді. Ол соншалықты танымал болды, аңыз бойынша, оның тайпасы, Нокони (немесе Көшпенділер немесе Саяхатшылар) оның атымен аталған, бірақ Нокони халқының аты одан бұрыннан белгілі болған, және, әйтеке шектен шығып, ол Квахади болды, оның әйелі Нокони болды. Техас штатындағы Нокона қаласы оның құрметіне аталған. Сол Росс Пета Ноконаның Пис Риверде қаза тапқанын айтса да, оның ұлы оның онда болмағанын және бірнеше жылдан кейін қайтыс болғанын мәлімдеді. Бұл пікірді Техас тарихшысы Джон Генри Браун да қолдайды. Браун Куана Паркер резервацияға келгенге дейін Муль Крикте қаза тапқан адамның кім екенін күмәндандырып, Пис Риверде қаза тапқан адамның аты Пета Нокона емес, Мо Хеев екенін айтты. Содан кейін Куана Паркер әкесінің өліміне қатысты мәлімдеме жасап, ант берді: «Мен басшыны есіме түсіруге тым жас болсам да, Браунның дұрыс болғаны мүмкін» (бірақ қаза тапқан жауынгердің аты руға қабылданған бұрынғы тұтқын Ноба екені анықталды, ал полковник Уилбур С. Най Пис Ривер шайқасынан кейін және оның өлгені туралы хабарлардан кейін Пета Ноконамен жеке кездескен).

Форт Паркер қазағы

Синтия Энн Паркер Силас М. Паркер мен Люси Дьюти Паркердің қызы ретінде Иллинойс штатының Кроуфорд округінде дүниеге келді. Оның жасы туралы көп дау бар, себебі 1870 жылғы Техас штатының Андерсон округі бойынша деректерге сәйкес, ол 1824 жылдың 2 маусымы мен 1825 жылдың 31 мамыры аралығында туған. Американың үндістермен соғысу қабілетінің арқасында, Мексика үкіметі бастапқыда американдықтарды шекаралық елді мекендер құруға ынталандырды, мақсаты – Мексиканың ішіндегі команчтардың үздіксіз шабуылдарын тоқтату. Осының салдарынан, шекаралық қоныстану және күреске ұзақ тарихы бар Паркер әулеті Техасқа қоныстануға шақырылды. Синтия тоғыз жасқа келгенде, оның отбасы мен туыстары Орталық Техасқа көшіп, қазіргі Лаймстоун округіндегі Навасота өзенінің бастауында Форт Паркер атты ағаштан салынған бекініс салды. Оның әкесі, Джон Паркер, отбасының батыры, жергілікті үндістермен келісімдер жасасқан, олар команчтарға бағынышты болған. Тарихшылар оның осы келісімдердің барлық үндістерді байланыстырады және оның отбасы шабуылдан қорғалады деп сенгенін болжайды. Дегенмен, команчтардың бағынышты тайпалары жасаған келісімдерге қатысты әдет-ғұрыптары, команчтардың шабуыл жасаушы ұлт ретіндегі өмірлік мақсатына шектеу қоймады. Осылайша, команчтардың шабуыл маусымы басталғанда, Форт Паркер команчтардың шабуылдау әдет-ғұрыптарына ұшыраған көптеген елді мекендердің бірі болды. Техастықтарды қорғауға бағытталған үлкен әскер күштерінің салдарынан, шекаралық елді мекендер шабуылға дайын емес және жеткіліксіз қорғалған еді. 1836 жылдың 19 мамырында Нокони команчтарының үлкен күштері (сол кезде Нокони тайпасының бас басшысы Huupi pahati, ағылшын тілінде сөйлейтін адамдарға "Tall Tree" деп белгілі болған), шамамен 500 сарбаз, сонымен қатар Киова және Кичай одақтастары, мексикалықтар тарапынан бай олжа мен жүздеген ақ әйелдер мен құлдар уәделенген, Лаймстоун округіне шабуыл жасады, ал соғыс тобы қамалға күшпен шабуыл жасап, көптеген ерлерді өлтірді. Бірақ, команчтар кейбір балаларды құлдыққа алу үшін өз тайпаларына қосылуға бұйырды. Осылайша, шабуылдан кейін команчтар бес тұтқынды ұстады, олардың ішінде Синтия Энн де болды. Техас Тәуелсіздік соғысында Мексика жеңілгеннен кейін, жаңа үкімет өзінің назарын басып алу кезінде тұтқынға алынған мыңдаған балалар мен әйелдерді қайтарып алуға бұрды.

Синтия Энн Паркер және Пета Нокона

Көптеген шабуылдарды басқарғандығы және оған көрсетілген берік адалдығы үшін Пета Ноконаның тайпасы ең белгілі тайпа ретінде танылды. Кейін оның Квахади тайпасы жиі Нокони команчтерімен шатастырылды, олар оның әйелін бала кезінде тұтқынға алғанда асырап алған еді. Пета Нокона Нокони команчтері тәрбиелеген ақ тұтқын Синтия Энн Паркерге (Надуа) үйленді (оның асырап алған әкесі Тэбби Нокка болды). Пета Нокона басқа әйелге үйленбеді, бірақ мұндай сәтті соғыс басшысы үшін бұл команчтер арасында кең таралған әдет еді. Олардың үш баласы болды, соның ішінде соғыс басшысы ретінде танымал болған Куана Паркер, тағы бір ұлы Пекос (Пекан) және Топсана (Дала гүлі) есімді қызы. Техас тұрғындары шабуылдар мен соғыстар кезінде тұтқынға алынғандарды табудан ешқашан қол үзген жоқ. Техас рейнджерлері мен скауттарының экспедицияларында жүздеген адам азат етілді немесе құтқарылды, бірақ көптеген басқалары команчтердің қолында қалды, олардың арасында өз еркімен қалғандар да болды. Қайыршылық іздеп, техастықтар команчтердің елді мекендеріне бірнеше шабуыл жасады, содан кейін соғыс басшыларын бейбітшілікке келісуге мәжбүр етті. Дұшпандықтарды тоқтату және тұтқындарды қайтару жөніндегі келіссөздер Сан-Антониода өтуі тиіс еді. Алайда, келіссөздер барысында команчтердің агрессивті мінез-құлқы және кез келген адамға жылдам шабуылдауға бейімділігі кездесу кезінде бірнеше қақтығыстарға және толыққанды зорлық-зомбылыққа әкеп соқты. Пета Ноконаның әйелі мен қызы тұтқындалды, ал оның тайпасы 1860 жылдың 18 желтоқсанында капитан Лоуренс Салливан Росс пен оның Техас рейнджерлері мен жасақтары Пис өзеніндегі шайқаста тарап кетті.

Өлім

Пета Ноконаның өлімі даулы болғанымен, оның тобының талқандалуы емес. 1860 жылдың басында Пета Нокона өз тобымен Паркер округіне, Техас штатына шабуыл жасады, бұл округ оның әйелінің туған туыстарының құрметіне, олардың қырғынынан кейін аталған еді. Шабуылдан кейін ол тобымен бірге Пиз өзенінің құмтасты жарларының астында, Мюл ағынының Пиз өзеніне құятын жеріне, қауіпсіз паналап келді деп ойлады. Бұл жер Команштер үшін ұзақ жылдар бойы сүйікті орын болды, себебі ол жазықтарды шарлаған қатал «көк желдерден» қорғаныш пен понилеріне мол шөп, ал жақын маңдағы малдардан оңай бұқа аулау мүмкіндігін ұсынып тұрды. Команштердің шабуылдарына жауап ретінде қоныс аударушылар Остинге оларды қорғау үшін қысым жасады. Техас губернаторы Сэм Хьюстон 40 рейнджер мен 20 милициядан тұратын отрядты ұйымдастыруды рейнджер капитаны Сул Росске тапсырды, оның мақсаты шабуылдарды тоқтату болды. 60 адамнан тұратын отряд Янг округіндегі Белкнап фортында орналасқан еді. Ол үндістерге қарсы шабуылға көшуге шешім қабылдады. Осы мақсатта ол үндістердің лагерьлерінің іздерін іздеуге кірісті, мүмкіндігінше ертерек олармен кездесуге ниеттенді. Пета Нокона Паркер округіне шабуыл жасағаннан кейін Росс және оның жауынгерлері Команштердің ең қайратты жауынгерлері саналатын Квахади тайпасын іздеуге кірісті. Жалпы алғанда, бұл тайпа жазықтардағы ең қатыгез тайпа деп есептелді. Қазіргі зерттеулер Петя Ноконаның Пиз өзенінде қалуға ниеттенбегенін, лагеріне шабуыл жасалған кезде одан әрі жылжуға дайындалып жатқанын көрсетті. Куана Паркер, бас ұлы, бірде Далласта Сул Росске: «Менің әкем онда жоқ, оны өлтірмеңіз. Тексас тарихындағы шындықты білуім керек. Содан кейін екі-үш жыл өткен соң, әкем ауырып қалды. Мен оның өліп жатқанын көрдім» деді. Әрине, Куана Паркер досы мен жауына да әкесінің тобы талқандалуынан аман қалғанын, ал 3-4 жылдан кейін Апачилерге қарсы соғыста алған жарақатынан қайтыс болғанын айтты. Бұл дерек, Команш халқының ауызша тарихымен нығайтылған, Пета Нокона шабуыл болған кезде лагерьден тыс, Куана Паркермен және бірнеше басқа адамдармен аң аулап жүргенін көрсетеді. Бірнеше жылдан кейін Пиз өзеніндегі оқиғадан және әкесінің қайтысынан кейін Куана Паркер анасының халқына, Команш Нокони тайпасына (сонымен қатар, атақты қайтыс болған басшы, Куана Паркердің әкесінің есіміне байланысты емес, Дестаньюка деп те аталды) қосылды. Бас Атбасар (Киёу) өзімен бірге ағасы Пекосты алып, оларды қанатына білдірді. Куана Паркер уақытша Квахади тайпасынан кетіп, оны бірінші басшы Павора о кум (Бұл айыр) және екінші басшы Кобай о бура (Жабайы жылқы) басқарды. Пета Нокона қайтыс болғанға дейін ұлдарына қамқорлық жасады. Куана Паркер анасының ақ екенін Синтия Энн Паркерді құтқарып алып, ақ қоғамға кері қайтарылғанға дейін білмеді, сонда ғана ол өзінің аралас қанды екенін білді. Оның ата-анасы оның ақ тегі туралы бұрын ешқашан сөйлескен емес. Куана Паркер мен оның жауынгерлерінің айтуынша, Пета Нокона Пиз өзеніндегі оқиғадан кейін мұңайып, күйзелген адамға айналды. Әйелінен айырылғаннан кейін ол бұрынғыдай болған жоқ, шамамен 1863 немесе 1864 жылдары Апачилермен соғыста алған жарақатының асқынуынан және әйелі мен нәресте қызын жоғалтудан қайтыс болды. Най Пиз өзенінен кейін бірнеше жыл өткен соң Пета Ноконаны соғыста алған жарақатынан ауырып жатқан күйде тірі көрген адамдарды кездестіргенін мәлімдеді. Бұл нұсқа Куана Паркердің әкесі Пиз өзенінен аман қалғаны және 3-4 жылдан кейін қайтыс болғаны туралы айтқанын қуаттайды. Най Куана Паркердің Пета Нокона мен Синтия Энн Паркердің ерекше бақытты жұп болғанын растады, ал оларды мәжбүрлі түрде бөліп тастау екеуінің де өліміне себеп болды: Синтия Энн Паркер аштықтан өлді, ал Пета Нокона мұңайып, құлдырады.

Шығармашылық және драмалық бейнелеулер

2008 жылғы "Команч Айы" мини-сериалында Алан Тафоя сомдаған Пета Нокона екінші дәрежелі кейіпкер болды.