Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сирек кездесетін минерал, магний және алюминий силикаты
Rare mineral, a silicate of magnesium and aluminium
Сапфирин – магний және алюминий силикатынан тұратын сирек минерал, химиялық формуласы (|Mg,Al)8(Al,Si)6O20 (негізгі қоспасы – темір). Сапфир сияқты көрінісі үшін аталған сапфирин негізінен зерттеушілер мен коллекционерлерді қызықтырады: жақсы қалыптасқан кристалдары бағалы және кейде әшекей тастарға кесіледі. Сапфирин сонымен қатар гидротермиялық процесс арқылы тәжірибелік мақсаттар үшін синтезделген.
Sapphirine is a rare mineral, a silicate of magnesium and aluminium, with the chemical formula (|Mg,Al)8(Al,Si)6O20 (with iron as a major impurity). Named for its sapphire like colour, sapphirine is primarily of interest to researchers and collectors: well formed crystals are treasured and occasionally cut into gemstones. Sapphirine has also been synthesized for experimental purposes via a hydrothermal process.
Қасиеттері
Көбінесе түстері ашықтан қоңыр сапфир көгілдіріне, көкшіл-қоңыр жасылға, жасылға және көкшіл немесе жасыл сұрдан қараға дейін өзгереді; сирек кездесетін түстерге сары, ақшыл қызыл және қызғылттан күлгін-қызғылтқа дейін кіреді. Сапфирин салыстырмалы түрде қатты (Мос шкаласы бойынша 7,5), көбінесе мөлдір немесе жартылай мөлдір, шыны тәрізді жылтырлыққа ие. Моноклинді жүйеде кристалданатын сапфирин әдетте анидралық немесе дәнды болады, бірақ кестелі немесе жиынтық түрінде де кездесуі мүмкін: қосдану сирек. Сыну субконхоидтыдан тегіс емес, және бір жақтан толық айырылады. Сапфириннің нақты салмағы 3,54–3,51, ал сызығы ақ. Сапфириннің жарық сыну көрсеткіші (монохроматикалық натрий жарығымен өлшенген, 589,3 нм) 1,701-ден 1,718-ге дейін, екіосьтік бұрылуы 0,006–0,007, теріс екіосьтік. Жарық сыну көрсеткішінің мәні түске сәйкес болуы мүмкін: қоңыр жасыл үлгілерде ең жоғары, күлгін-қызғылт үлгілерде ең төменгі, ал көк үлгілерде олардың арасындағы мән байқалады. Плеохроизм өте күшті болуы мүмкін, үш түстің диапазоны: түссіз, ақшыл сары немесе қызыл; аспаннан лаванда көгілдіріне дейін, немесе көкшіл жасыл; қою көк. Күлдін сәулесінде реакция байқалмайды.
Typical colours range from light to dark sapphire blue, bluish to brownish green, green, and bluish or greenish gray to black; less common colours include yellow, pale red, and pink to purplish pink. Sapphirine is relatively hard (7.5 on Mohs scale), usually transparent to translucent, with a vitreous lustre. Crystallising in the monoclinic system, sapphirine is typically anhedral or granular in habit, but may also be tabular or in aggregates: Twinning is uncommon. Fracture is subconchoidal to uneven, and there is one direction of perfect cleavage. The specific gravity of sapphirine is 3.54–3.51, and its streak is white. Sapphirine's refractive index (as measured by monochromatic sodium light, 589.3 nm) ranges from 1.701 to 1.718 with a birefringence of 0.006–0.007, biaxial negative. Refractive index values may correspond to colour: brownish green specimens will possess the highest values, purplish pink specimens the lowest, and blue specimens will be intermediate between them. Pleochroism may be extreme, with trichroic colours ranging from: colourless, pale yellow or red; sky to lavender blue, or bluish green; to dark blue. There is no reaction under ultraviolet light.
Құрылуы және пайда болуы
Кейбір кен орындарында магмалық шығу тегінің дәлелі болғанымен, сапфир негізінен кремнийге кедей, ал магний мен алюминийге бай ортадағы жоғары дәрежелі метаморфизмнің өнімі болып табылады. Дегенмен, сапфир гранулит және амфиболит фациестері, кальцийлі силикат скарндары және кварциттер сияқты әртүрлі жыныстарда кездеседі; сондай-ақ ол ксенолиттерден де белгілі. Қатысатын минералдар: кальцит, хризоберил, кордиерит, корунд, гранат, корнерупин, кианит, флогопит, скаполит, силиманит, шпинель және суринамит. Ірі кристалдарының жақсы мөлдірлігі мен түсі тек бірнеше жерлерде ғана кездеседі: Шри-Ланканың Орталық провинциясы (Хакурутале және Мунватте) ұзақ жылдардан бері жасыл көк және қою көк түсті материалдың көзі ретінде танымал, ал Фианарантсуа (Бетрока ауданы) және Толиара провинциясы (Андрой және Аноси аймақтары), Мадагаскардың оңтүстігінде 30 мм және одан да үлкен кристалдар табылған. Сапфирдің типтік орны – Фискенесетт (Фискенеес), Нуук аймағы, Гренландияның батысы, минерал 1819 жылы осы жерде табылды. Басқа да маңызды орналасқан жерлер: Алжирдің Батыс Хоггар; Антарктиданың Эндерби жері мен Вестфолд тауларындағы Нейпир кешені; Австралияның Солтүстік территориясының Стрэнгвейс жотасы және Жаңа Оңтүстік Уэльстің Делегаты; Вильсон көлі, Лабрадор; Дунхай, Цзянсу провинциясы, Қытай; Китиля, Лапландия, Финляндия; Ариеж, Midi-Pyrénées, Франция; Вальдхайм, Саксония, Германия; Кунео провинциясы, Пьемонт, Италия; Ульштейн, Мёре-ог-Ромсдал және Мелой, Нордланд, Норвегия; Оңтүстік Африканың Лимпопо провинциясының Мессина ауданы және Солтүстік Кейп провинциясының Окип медні ауданы; Фалькенберг муниципалитеті, Халланд округі, Швеция; Танзанияның Орталық провинциясындағы Конгва аймағындағы Маутия төбесі; Шотландияның Сыртқы Гебрид аралдарындағы Харрис аралы; Біріккен Араб Эмираттарының Сеймаил Офиолит аймағындағы Бани Хамид аймағы; Аризона штатының Ла-Паз округіндегі Доум-Рок таулары, Канзас штатының Райли округіндегі Стокдейл, Нью-Йорк штатының Кортландт және Солтүстік Каролина штатының Клей округі; Үндістанның Шығыс Гаты мобильді белдемі. Сапфир (гранатпен бірге) корунд мінездемелі мантия пироксиниттеріндегі Mg-Al шпинелі мен Ca-Тшермакқа бай клинопироксен арасындағы реакция өнімі ретінде де хабарланған.
While there is evidence of magmatic origin in some deposits, sapphirine is primarily a product of high grade metamorphism in environments poor in silica and rich in magnesium and aluminium. However, sapphirine occurs in a variety of rocks, including granulite and amphibolite facies, calc silicate skarns, and quartzites; it is also known from xenoliths. Associated minerals include: calcite, chrysoberyl, cordierite, corundum, garnet, kornerupine, kyanite, phlogopite, scapolite, sillimanite, spinel, and surinamite. Large crystals of fine clarity and colour are known from very few locales: The Central Province (Hakurutale and Munwatte) of Sri Lanka has long been known as a source of facetable greenish blue to dark blue material, and crystals up to 30 mm or more in size have been found in Fianarantsoa (Betroka District) and Toliara Province (Androy and Anosy regions), southern Madagascar. Sapphirine's type locality is Fiskenaesset (Fiskenaes), Nuuk region, western Greenland, which is where the mineral was discovered in 1819. Other notable localities include: Western Hoggar, Algeria; the Napier complex of Enderby Land and the Vestfold Hills of Antarctica; Delegate, New South Wales and the Strangways Range of the Northern Territory, Australia; Wilson Lake, Labrador; Donghai, Jiangsu province, China; Kittilä, Lapland, Finland; Ariège, Midi Pyrénées, France; Waldheim, Saxony, Germany; de, Province of Cuneo, Piedmont, Italy; Ulstein, Møre og Romsdal, and Meløy, Nordland, Norway; the Messina District of Limpopo Province and the Okiep Copper District of Northern Cape Province, South Africa; Falkenberg Municipality, Halland County, Sweden; Mautia Hill in the Kongwa region of Central Province, Tanzania; Isle of Harris, Outer Hebrides, Scotland; the Bani Hamid area of Semail Ophiolite, United Arab Emirates; the Dome Rock Mountains of La Paz County, Arizona, Stockdale, Riley County, Kansas; Cortlandt, New York; and Clay County, North Carolina; India The Eastern Ghats Mobile Belt. Sapphirine was also reported as a reaction product (together with garnet) in between Mg Al spinel and Ca Tschermak rich clinopyroxene in corundum bearing mantle pyroxenites.