Кіріспе
19-20 ғасырдағы француз отаршылдық әкімшісі және әскери жетекші Эмиль Джентиль (emil ʒɑ̃ti; 1866 жылдың 4 сәуірі – 1914 жылдың 30 наурызы) – француз отаршылдық әкімшісі, теңіз офицері және әскери жетекші. Ол қазіргі Габоннан Чадқа дейінгі солтүстік аймақтарды жаулап алып, бекітуге бағытталған екі әскери миссияны жетектегенімен танымал.
Émile Gentil (emil ʒɑ̃ti; 4 April 1866 – 30 March 1914) was a French colonial administrator, naval officer, and military leader. He is best known for heading two military missions to conquer and consolidate territories north from modern Gabon to Chad.
Ерте өмір және әскери мансап
Мозель департаментіндегі Вольмунстерде дүниеге келген ол кейіннен француз теңіз офицерлерін даярлайтын Эколь-Нэваль мектебіне түсті. 1890-1892 жылдары Габон жағалауында тереңдікті өлшеу жұмыстарын жүргізуге жіберілді. Сол жылы ол Габондағы колониялық әкімшілікке қатысты.
Бірінші миссия 18951897
1895 жылы Джентильге Чадқа қол жеткізуге болатын жол табуға, Франция үшін осы аймақты өзіне қаратуға және осы арқылы неміс және британдықтардың ықпалын тежеуге бұйрық берілді. 1895 жылғы 27 шілдеде Джентиль француздық «Леон Блот» бу кемесімен Конго өзенімен жолға шықты. Кеме бөлшектелді де, африкалық еңбекшілердің күшімен орман арқылы Оубангуи өзенінің кеме жүзе алатын бөліктеріне дейін сүйретілді. Онда ол Сұлтан Рабих аз Зубайрдың ірі қалаларының бірі – Куно (қазір Чадтың Шари-Багуирми аймағында) жанында Форт Арчамбольтте француз бекетін құрды. Содан кейін бу кеме тағы да құрлықпен Шари өзеніне жеткізілді, ол солтүстікке қарай Чад көліне дейін созылады. 1897 жылғы қазан айында Джентиль Сұлтан Абд ар Рахман Гваранганы Францияның Багуирми Корольдігіне протекторат құру туралы одақ шартына қол қоюға көндірді. Бұл шарт Чад алқабындағы ең күшті билеуші Рабих аз Зубайрдың қатерінен Багуирмиді қорғауға мүмкіндік берді. 20 қазанда Джентильдің миссиясы Рабих аз Зубайрдың аумағынан өтіп, 28-і күні Чад көліне жетті.
Екінші миссионерлік іс, 1899 (жұмандарға арналған миссионерлік іс)
Франциядан оралғаннан кейін, ол үкіметті одан әрі кеңейтуді қолдауға сәтті лоббиледі, содан кейін Джентиль екінші миссияға дайындық жасады. 1899–1900 жылдары француздар үш қарулы колонна ұйымдастырды: француз Конгосынан солтүстікке қарай бағыт алған Джентиль миссиясы, Нигерден шығысқа қарай бағыт алған Voulet Chanoine миссиясы және Алжирден оңтүстікке қарай бағыт алған Foureau Lamy миссиясы. Мақсаты – Батыс Африкадағы барлық француз иеліктерін біріктіру еді. Тағы да Léon Blot пароходымен қолдау алған Джентильдің әскері француз станциясы Форт Аршамбоға бет алды. Бірақ олардан бұрын, лейтенант де васе Анри Бретонне мен лейтенант Соломон Браун басқарған әскери экспедиция, сондай-ақ султан Гаурангтың Багуирми әскерлері 17 шілдеде Кунода Рабихке шабуыл жасағаннан кейін Тогбао шайқасында Рабих әскерлерімен талқандалған болатын. 16 тамызда аман қалған үш сенегалдық әскердің бірі Джентильге жетіп, шайқас туралы хабарлады. Джентиль миссиясы Куно қаласын өртеп, 1899 жылғы 28 қазанда Куно шайқасында Рабихпен кездесті. Француздар кері шегініп, шығынға ұшырады, бірақ бұл оларға 1900 жылғы 21 сәуірде қазіргі Солтүстік Камерун аумағындағы Куссеридегі басқа миссиялармен байланысуға кедергі болмады. Келесі күні майор Амеди Франсуа Лами басқарған үш колонна әлі де Чадтың көп бөлігін бақылап тұрған Рабих аз Зубайрмен кездесті. Француздар Куссери шайқасында жеңіске жетіп, Чадтың басым бөлігін бақылауға алды, бірақ шайқаста екі қолбасшы да қаза тапты. Рабихтің ұлы оның орнын басып, бірақ француз экспансиясының салдарынан оның империясы тез ыдырады. Бұл бастапқы экспедицияның барлық негізгі мақсаттарына қол жеткізгенін білдірді: Солтүстік Нигерия мен Нигер жерлерін зерттеу (колониялық шекараларды француз-британдық нақты белгілеуге үлес қосу), Foureau Lamy миссиясымен бірігу және Рабих империясын жою, бұл француз үкіметіне қыркүйек айында Чад әскери аумағын құруға мүмкіндік берді. Ламидің құрметіне, кейін оның алғашқы француз губернаторы болған Эмиль Джентиль жаңа француз территориясының астанасын Форт-Лами деп атады. 1973 жылы Чад Республикасы оны Н'Джамена деп атады.
Француз Конгосының губернаторы
1902 жылдың 5 ақпанында Джентиль Француз Конгосының бас комиссары болып тағайындалды, ол Бразавильде тұрды. Габонның екінші ірі қаласы оның құрметіне Порт-Джентиль деп аталды.