Кіріспе

Бір талшықты пластиктен жасалған балық аулау желісі (қысқаша моно) – бірнеше талшықтан құралған көп талшықты немесе өрілген балық аулау желілерінен өзгеше, бір талшықты пластиктен жасалған балық аулау желісі. Қазіргі кезде балық аулау желілерінің көпшілігі нейлон монофиламенттен жасалады, себебі оларды өндіру арзан және әртүрлі созылуға төзімділігі бар диаметрлерде (созылуға төзімділігін сынау процесінен кейін "тест" деп аталады, немесе "созылу" және "төзімділік" сөздерінің қосындысынан пайда болған) шығаруға болады. Монофиламент желісі әртүрлі түстерде болады, мысалы, мөлдір, ақ, жасыл, көк, қызыл және люминесцентті. Монофиламент полимерлерді балқытып, араластыру арқылы жасалады, содан кейін қоспаны кішкентай тесіктер арқылы сығып шығару арқылы жіп талшықтарын құрады, одан кейін олар әртүрлі қалыңдықтардағы орамдарға оралады. Сығып шығару процесі желінің қалыңдығын ғана емес, сонымен қатар оның төзімділігін де анықтайды.

Тарих

1938 жылы DuPont компаниясы найлонды өзінің ойлап тапқанын жариялады. Бұл жаңа өнертабыс – қазіргі кезде мата өндірісінде қолданылатын алғашқы синтетикалық талшық болды. 1939 жылы DuPont нейлон монофиламент балық аулау желілерін сатуға кірісті; алайда, келесі екі онжылдық бойына тоқылған Dacron желілері ең көп қолданылатын және танымал балық аулау желісі болып қала берді, себебі алғашқы монофиламент желісі өте қатаң немесе «сымды» болды және оны ұстау мен лақтыру қиын болды. Дегенмен, алғашқы монофиламент түйіндік беріктігі жақсы және балық үшін көрінуі өте төмен болды, бұл балықшылардың шағын адал топтарын құрады. 1959 жылы DuPont Stren желісін ұсынды – жіңішке және әлдеқайда жұмсақ монофиламент желісі, оны көптеген түрлі катушкаларда, соның ішінде жаңадан енгізілген спиннингтік және инерциялық құралдарда қолдануға болады. Stren монофиламент желілері көп ұзамай көптеген балықшылардың сүйіктісіне айналды, себебі оны қолдану оңай болды және көптеген еліктеушілер пайда болды. Жаңа материалдар, мысалы, Spectra немесе Dyneema, балық аулау желілері ретінде жиі қолданылады. Поливинилиден фториді (фторкарбон немесе ПВДФ деп те сатылады) нейлон монофиламентіне өте ұқсас, бірақ бірнеше артықшылықтары бар. Оптикалық тығыздығы төмен, сондықтан желіні ажырату қиын. Беткі қабаты қаттырақ болғандықтан, балықтың өткір тістеріне және тозуға төзімді. Сонымен қатар, ПВДФ суды сіңірмейді және ультракүлгін сәулелерге төзімді. Ол нейлоннан да тығыз, сондықтан тез батып кетеді. Dyneema да өте танымал болып келеді және ол әлдеқайда мықты, бірақ көбінесе тоқылған балық аулау желісі ретінде қолданылады. Нейлон монофиламентінің серпімділігі Dyneema-мен салыстырғанда өте аз болғандықтан, балық немесе жеммен байланыс тікелей болады. Ол көбінесе қайықтан терең суда балық аулау үшін қолданылады, себебі диаметрі кішкентай, ағымға кедергісі аз және аз созылу тістеуді оңай анықтауға мүмкіндік береді.

Фтор көміртекті желі

Кейбір қазіргі заманғы монофиламент желілері поливинилиден фторидінен (PVDF) жасалады, бұл фторполимер көбінесе флюорокарбон ретінде сатылады. Флюорокарбон желілері немесе "флюоро желілері" судың рефракциялық индексіне ұқсас болғандықтан құнды, бұл оларды балықтарға көрінуін азайтады, және балық желіні көрсе, ол әлсіз жемді жұтып алуы мүмкін емес. Флюорокарбон желілерінің беткі қатаңдығы нейлон желілерінен жоғары және су астындағы тастар мен кедергілерге қарсы тозуға төзімді, бірақ балықпен күрескенде тоқыма желілерге қарағанда соққыға төзімдірек, сондықтан оларды, әсіресе негізгі желі тоқыма болғанда, жетекші желі ретінде қолдану өте қолайлы. Сондай-ақ, оларда нейлон желілерімен салыстырғанда жадының, созылудың және ылғалдың кеңеюі аз, бұл желіні тартылып тұруын сақтауды және дірілдерді жеткізуді жеңілдетеді, бұл жалбаумен балық аулау кезінде маңызды, онда балық аулаушы тактильді сезімталдыққа көп тәуелді. PVDF тығыз материал болып табылады, сондықтан нейлон монофиламентінен гөрі азырақ жүзбелі, және балықшылар флюорокарбон желілерін жиі пайдаланады, егер оларға жеңіл жемдерді/жалбауларды тез батыру және ауыр салмақтарды қолданбай тереңдеу қажет болса.

Кополимер желісі

Қазіргі заманғы монофиламент желілерінің жаңа түрі – кем дегенде екі түрлі негізден кополимерлеу процесі арқылы біріктірілген композиттік желілер. Көптеген кополимерлік желілер нейлонға негізделген полимер қоспалары болып табылады, олар нейлонды тығыздығы жоғарырақ қоспамен біріктіреді. Бірақ соңғы кезде нарықта нейлонның үш түрлі қоспасын біріктіретін "триполимерлік" желілер де пайда болды. Дәстүрлі бір қоспалы ("жалпы") монофиламент желілерімен салыстырғанда, кополимерлік желілердің, әсіресе кіші диаметрлерде, сынақ салмағы (көшірме күші) әлдеқайда жоғары, созылуы азырақ және тозуға төзімділігі күшті. Олар диаметрі бойынша фторкарбон желілерінен мықтырақ, бірақ сонымен қатар иілгіштігі төмен, бұл оларды соққыға қарсы тұруға және түйіндер жасауға ыңғайлы етеді, алайда жел түйініне (бос желінің кездейсоқ торығуына) ұшырау мүмкіндігі де бар. Қарапайым монофиламент желілері сияқты, кополимерлік желілер де суда баяу батып, бетке жақын балық аулауға (мысалы, құрғақ ұшпен балық аулауға) жақсырақ жарайды. Кейбір кополимерлік желілер қосымша фторполимермен ("FluoroKote" сауда белгісі) қапталады, бұл оларға фторкарбон сияқты беттік қасиеттер береді және сыну көрсеткішін өзгертеді, сондай-ақ, қосылған фторполимерлердің нейлоннан тығыздығы жоғары болғандықтан, тез батуына да мүмкіндік береді.

Қолдану

Монофиламентті балық аулау желісі балық аулаудың көптеген түрлі салаларында қолданылады. Монофиламент терең суға балық аулау үшін қолайлы емес, себебі ол суды сіңіріп алып, түйіндердің босауына себеп болады, ал ылғалданғанда оның сезімталдығы төмендейді. Монофиламент уақыт өте келе тозады және ыстыққа, күн сәулесіне және/немесе тұзды суға ұшырағанда әлсірейді. Ұзақ уақыт бойы катушкада сақталғанда, ол балық аулау доңғалағынан орамдар немесе иірімдер түрінде шығуы мүмкін. Монофиламент желісінің тозуын болдырмау үшін оны белгілі бір уақыт аралығында ауыстырып тұру қажет.

Балық аулаудан басқа мақсаттар

Монофиламентті балық аулау жіптері кейде медицинада дерматомальды ұсақ сезімді тексеру үшін ұштырғыш құрал ретінде қолданылады. Монофиламентті балық аулау жібінің мөлдірлігі, заттардың тірегі болмағандай әсер тудыруға қажетті арнайы эффекттер үшін ыңғайлы жасайды. Одан бөлек, олар шабыншы аспаптарында, музыкалық аспаптардың ішектерінде, тігіс жіптерінде де қолданылған, ал септум пирсингінің сақтағышы ретінде пайдалану үшін жіпті түйреуіш түрінде бүгілген.

Қоршаған ортаға әсері

Тасталған монофиламент жіптер қоршаған орта үшін қауіпті мәселелер тудыруы мүмкін. Бұл жіптер суға батқанда көру өте қиын, соның салдарынан балықтар, құстар және басқа да теңіз жануарлары оларға оралып, аштықтан, мүшелерінің кесілуінен және өлімге ұшырауы мүмкін. Сонымен қатар, оларды жұту да жануарлар үшін үлкен қауіпті құрайды. Монофиламент жіптер жүзушілер мен су астындағы шолушыларға да қауіпті. Жіптердің ыдырауы, әсіресе шөп шабу машиналарында, микропластиктердің пайда болуына әкеледі, бұл топырақ және судағы организмдердің аштығына немесе улануына себеп болуы мүмкін. Осы себептерге байланысты, балық аулау жіптерін қайта өңдеу және оларды қоршаған ортаға түсірмеу мақсатында арнайы бағдарламалар іске қосылды. Балық аулау жіптерін жинау және қайта өңдеу үшін арнайы контейнерлер құрылды.