Кіріспе
Шахмат тарихшыларының белгілі бір елге шахматтың қашан енгенін анықтаудың ең көп тараған жолдарының бірі – сол елдің әдебиетін қарастыру. Бірақ шахмат атаулары кейде бірнеше ойынды білдіргендіктен (мысалы, Қытайдағы Сян Цзи және Англиядағы Таблз сияқты), шахматқа қатысты сенімді сілтеме көбінесе одан бұрынғы белгісіз сілтемелерден бірнеше жүз жыл кейін табылады. Төменде шахмат немесе шахматқа ұқсас ойындар туралы ең ерте сілтемелер тізімі келтірілген.
One of the most common ways for chess historians to trace when the board game chess entered a country is to look at the literature of that country. Although due to the names associated with chess sometimes being used for more than one game (for instance Xiang qi in China and Tables in England), the only certain reference to chess is often several hundred years later than uncertain earlier references. The following list contains the earliest references to chess or chess like games.
Қытай
79 б.з.д. – 8 б.з.д. – Лю Сяньның өмірі, 劉 向, ол "Шу юань" еңбегін жазды, ерте Конфуций анекдоттарының жинағы: "Сен әлі де сянци ойнап, билеуді қалайсың ба?" Дегенмен, "сянци" Қытайда ойналатын шахматтың бір түрінің атауы ғана емес, басқа екі мүлдем байланыссыз ойынның да атауы болған. (Дереккөздер: Мэн Чанцзюнь сянци ойнады және Леди Чжэнмен биледі, Сянци тарихы және классикалық кітаптарға анықтамалық: (3) Синологиялық индекстер: Басқа индекстер: Шу юань.) шамамен 900 ж. Хуан Квай Лу ("Таңғажайып кітап") Сянци ережелерін сипаттайды.
Describes the rules of xiangqi.
Франция
а. 1127 – Пуатье графы және Аквитания герцогы Гиллем IX-ның әні.
Германия
1070 ж. шамасында – Руодлиб (IV 184–188) Тегернзее көлінің жанындағы монах жазған туынды деп саналады.
Италия
1061 немесе 1062 ж. – Пётр Дамианидің (Остия кардинал-епискобы) сайланған папа Александр II және архидиакон Хильдебрандқа жазған хаты. Бұл хат Александрды «сайланған папа» деп атау арқылы мерзімі анықталады.
Персия
600 жылдары – Қарнамақ пен Артакшатр мен Папаканның еңбегі. Артакшир мұны істеді және Құдайдың күшімен ол доп ойынында, атқа мінуде, шахматта, аң аулауда және басқа да барлық өнерде олардан басым және шебер болды. (Сөздің «шатранж» болуы шахматты білдіреді дегенге сенімділік зор).
Artakhshir did this, and by God's help he became doughtier and more skilled than them all in ball play, in horsemanship, in chess, in hunting and in all other accomplishments. (It is fairly certain chess is meant due to the word shatranj being used).
Ресей
13 ғасыр – Кормчая Книга, шіркеу заңдарының жинағы.
Испания
1007 немесе 1008 ж. – Ерменголь I (Ургел графы) өсиеті.
Мен өсиет орындаушыларыма бұл шахмат фигураларымды шіркеу жұмысына арналған Сент-Джайлз монастырына беруді бұйырамын.
I order you, my executors, to give . these my chessmen to the convent of St. Giles, for the work of the church.
Суматра
1620 ж. шамамен – Малай тарихы
Осы Таң Бахра өте шебер шахматшы еді, сол заманда оған теңдес болған ешкім жоқ, және ол Малаккалықтармен шахмат ойнады.
Now this Tan Bahra was a very skillful chessplayer, and one that was unequalled at the game in that age, and he played at chess with the men of Malacca.
Швейцария
997 ж. – Stiftsbibliothek Einsiedeln кітапханасының 319-шы қолжазбасындағы Versus de scachis: Еуропалық мәтінде шахмат туралы алғашқы сілтеме, сондай-ақ шахмат тақтасы мен ферзінің алғашқы рет аталған жері орта ғасырлық латын тілінде жазылған дидактикалық өлеңде кездеседі.