Х-хромосомалық рецессивті мұрагерлік ерекшеліктері

Кіріспе

Мұрагерлік түрі

Х-тіркелген рецессивті мұрагерлік – бұл Х хромосомасындағы геннің мутациясы салдарынан фенотиптің еркектерде (олар бір Х және бір Y хромосомасын иеленгендіктен, геннің мутациясы бойынша міндетті түрде гомозиготалы болады) және геннің мутациясы бойынша гомозиготалы әйелдерде әрқашан көрініс табуымен сипатталатын мұрагерлік түрі, зиготалық жағдайды қараңыз. Мутацияланған геннің бір данасын иеленген әйелдер – ген тасымалдаушылар. Х-тіркелген мұрагерлік дегеніміз, белгіге немесе ауруға себеп болатын геннің Х хромосомасында орналасқандығын білдіреді. Әйелдерде екі Х хромосомасы, ал ерлерде бір Х және бір Y хромосомасы болады. Геннің бір данасын ғана иеленген тасымалдаушы әйелдер әдетте фенотипті білдірмейді, бірақ Х хромосомасының инактивациясындағы (бұрыс Х инактивациясы деп аталады) айырмашылықтар тасымалдаушы әйелдерде клиникалық көріністің әртүрлі деңгейлеріне алып келуі мүмкін, себебі кейбір жасушалар бір Х аллелін, ал кейбіреулері екіншісін білдіреді. Қазіргі кезде тізбектелген Х-тіркелген гендердің саны 499-ға жетеді, ал жалпы саны, оның ішінде нақты анықталмаған белгілері барлардың саны 983-ке жуық.

Мұрагерлік үрдістер

Адамдарда X хромосомасына байланысты рецессивті қасиеттердің мұрагерлігі үш негізгі ерекшелікке ие ерекше үлгіні құрайды. Біріншісі, әкелер X хромосомасына байланысты рецессивті қасиеттерді ұлдарына бермейді, себебі әкелер ұлдарына Y хромосомасын береді. Демек, X хромосомасына байланысты рецессивті ауруға шалданған еркектер бұл ауруға себепші X хромосомасын аналарынан мұраға алған. Екіншісі, X хромосомасына байланысты рецессивті қасиеттер әйелдерге қарағанда еркектерде жиірек көрінеді. Бұл еркектерде тек бір X хромосомасы болғандықтан, ауруға шалу үшін оларға бір ғана мутацияланған X хромосомасы жеткілікті. Әйелдерде екі X хромосомасы бар, сондықтан олар ауруға шалу үшін әр ата-анадан бір мутацияланған рецессивті X хромосомасын алуы керек. Бұл мұрагерлік үлгісін көрсететін танымал мысал – королева Викторияның ұрпақтары және гемофилия қан ауруы. Көрінетін үшінші үлгі – X хромосомасына байланысты рецессивті қасиеттер буынды жіберіп, көрінуі мүмкін, яғни ауруға шалданған әкесінен ұлы ауырмайды, бірақ қызы арқылы ауруға шалданған немересі болуы мүмкін. Анығырақ айтқанда, ауруға шалданған әкенің барлық қыздары оның мутацияланған X хромосомасын алады, содан кейін анасының жағдайына байланысты олар аурудың тасымалдаушысы немесе ауруға шалданған болады. Соның салдарынан, ұлдарының ауруға шалу мүмкіндігі анасы тасымалдаушы болса 50%, ал анасы ауруға шалданған болса 100% құрайды. Осы пайыздық көрсеткіштердің арқасында еркектер әйелдерге қарағанда жиірек ауырады.

Рецессивті/доминирлі терминологияға қарсылық

Кейбір ғалымдар X хромосомасына байланысты мұрагерлікке қатысты доминантты және рецессивті терминдерін қолдануды тоқтатуды ұсынды. Әйелдерде екі X хромосомасының болуы дозалау мәселелерін тудырады, олар X-инактивациясы арқылы жеңілдетіледі. X-инактивациясы немесе соматикалық мозаика сияқты механизмдердің нәтижесінде әйелдердегі X хромосомасына байланысты белгілердің өте өзгермелі экспрессиясы доминанттылық және рецессивтілік стандартты анықтамаларымен келісу қиын екенін атап, ғалымдар X хромосомасындағы белгілерді жай ғана X хромосомасына байланысты деп атауға кеңес береді. Қызыл-жасыл түс соқырлығы, сондай-ақ дальтонизм деп аталады, ол шамамен 7%-10% еркектерге және 0,49%-1% әйелдерге әсер етеді. Оның салыстырмалы түрде жиі кездесуі оның кең таралғандығымен түсіндіріледі. Гемофилия А, VIII фактор генінің мутациясынан туындайтын қан ұю бұзылысы, бұл VIII факторының жетіспеушілігіне әкеледі. Бұрын бұл "патшалық ауру" деп саналған, ол королева Викторияның ұрпақтарында кездеседі. Бірақ қазір бұл гемофилия В екені белгілі (төменде қараңыз). Гемофилия В, сондай-ақ Рождество ауруы деп аталады, IX фактор генінің мутациясынан туындайтын қан ұю бұзылысы, бұл IX факторының жетіспеушілігіне әкеледі. Ол гемофилия А-дан сирек кездеседі. Жоғарыда айтылғандай, бұл королева Викторияның ұрпақтарында жиі кездесетін. Дюшеннің бұлшықет дистрофиясы, дистрофин геніндегі мутациялармен байланысты. Ол бұлшықеттердің тез деградациялануымен сипатталады, соңында қаңқа бұлшықеттерін бақылау жоғалуына, тыныс алу жеткіліксіздігіне және өлімге әкеледі. Беккердің бұлшықет дистрофиясы, Дюшеннің бұлшықет дистрофиясының жеңіл түрі, аяқтар мен жамбас бұлшықеттерінің баяу прогрессирлейтін әлсіздігін тудырады. X хромосомасына байланысты ихтиоз, стероид сульфатаза (STS) ферментінің тұқым қуалайтын жетіспеушілігінен туындайтын ихтиоз түрі. Бұл ауру өте сирек кездеседі, ол 2000-6000 еркектің бірінде кездеседі. X хромосомасына байланысты агаммаглобулинемия (XLA), организмнің инфекциямен күресу қабілетіне әсер етеді. XLA пациенттері жетілген B жасушаларын өндірмейді. B жасушалары иммундық жүйенің бөлігі болып табылады және әдетте организмді инфекциялардан қорғайтын антиденелерді (иммуноглобулиндер деп те аталады) шығарады (гуморальды жауап). Емделмеген XLA пациенттері ауыр, тіпті өлімге әкелетін инфекцияларға бейім. Глюкоза-6-фосфат дегидрогеназаның жетіспеушілігі, инфекцияға немесе белгілі бір дәрі-дәрмектерге, химиялық заттарға немесе тағамдарға жауап ретінде иммундық емес гемолитикалық анемияны тудырады. Көбінесе "фавизм" деп аталады, өйткені ол кең (немесе фава) бұршақтарында табиғи түрде болатын химиялық заттармен туындауы мүмкін.

A few scholars have suggested discontinuing the use of the terms dominant and recessive when referring to X linked inheritance. The possession of two X chromosomes in females leads to dosage issues which are alleviated by X inactivation. Stating that the highly variable penetrance of X linked traits in females as a result of mechanisms such as skewed X inactivation or somatic mosaicism is difficult to reconcile with standard definitions of dominance and recessiveness, scholars have suggested referring to traits on the X chromosome simply as X linked. Red–green color blindness, also known as daltonism, which affects roughly 7% to 10% of men and 0.49% to 1% of women. Its relative benignity may explain its commonness. Hemophilia A, a blood clotting disorder caused by a mutation of the Factor VIII gene and leading to a deficiency of Factor VIII. It was once thought to be the "royal disease" found in the descendants of Queen Victoria. This is now known to have been Hemophilia B (see below). Hemophilia B, also known as Christmas disease, a blood clotting disorder caused by a mutation of the Factor IX gene and leading to a deficiency of Factor IX. It is rarer than hemophilia A. As noted above, it was common among the descendants of Queen Victoria. Duchenne muscular dystrophy, which is associated with mutations in the dystrophin gene. It is characterized by rapid progression of muscle degeneration, eventually leading to loss of skeletal muscle control, respiratory failure, and death. Becker's muscular dystrophy, a milder form of Duchenne, which causes slowly progressive muscle weakness of the legs and pelvis. X linked ichthyosis, a form of ichthyosis caused by a hereditary deficiency of the steroid sulfatase (STS) enzyme. It is fairly rare, affecting one in 2,000 to one in 6,000 males. X linked agammaglobulinemia (XLA), which affects the body's ability to fight infection. XLA patients do not generate mature B cells. B cells are part of the immune system and normally manufacture antibodies (also called immunoglobulins) which defends the body from infections (the humoral response). Patients with untreated XLA are prone to develop serious and even fatal infections. Glucose 6 phosphate dehydrogenase deficiency, which causes nonimmune hemolytic anemia in response to a number of causes, most commonly infection or exposure to certain medications, chemicals, or foods. Commonly known as "favism", as it can be triggered by chemicals existing naturally in broad (or fava) beans.