Типпермур шайқасы: Шотландиядағы үш патшалық соғысының бастауы
Battle of Tippermuir
Типпермур шайқасы (1644) – Шотландиядағы үш патшалық соғысының алғашқы шайқасы. Монтроз жеңіске жетіп, Ковенант әскерін талқандады. Тарих мұрасы қорғалады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Үш патшалық соғыстарының бір бөлігі
Part of the Wars of the Three Kingdoms
Типермуир шайқасы (сондай-ақ Тибермуир шайқасы деп те аталады) (1 қыркүйек 1644) – Джеймс Грэм, Монтроздың 1-маркизі, Шотландиядағы Үш патшалық соғысы театрында король Карл I үшін өткізген алғашқы шайқасы. Шайқас барысында Монтроздың роялистік әскерлері Джон Уэмисс, Лорд Элхо басқаратын Ковенанттар басымдығындағы шотланд үкіметінің әскерін жеңіске ұшыратты. Үкімет тарапы ауыр шығынға ұшырады. Қазіргі таңда шайқас алаңы 2009 жылғы Шотландия тарихи ортаны қорғау саясаты бойынша Historic Environment Scotland ұйымымен тізімделіп, қорғалып жатыр.
The Battle of Tippermuir (also known as the Battle of Tibbermuir) (1 September 1644) was the first battle James Graham, 1st Marquis of Montrose, fought for King Charles I in the Scottish theatre of the Wars of the Three Kingdoms. During the battle, Montrose's Royalist forces routed an army of the Covenanter dominated Scottish government under John Wemyss, Lord Elcho. The government side took heavy losses. The battlefield is presently inventoried and protected by Historic Environment Scotland under the Scottish Historical Environment Policy of 2009.
Өмірбаян
1643 жылғы Салтанатты Лига мен Келісім шартына сәйкес, Шотландия Парламенті, Ковенанттар деп аталатын қатаң пресвитериандық фракцияның басымдығымен, Бірінші Англия азаматтық соғысында парламентшілер тарапына араласуға келісім берді. 1644 жылғы қаңтарда Англия Парламентінің шақыруымен Александр Леслидің, 1-ші Левен графының басқаруымен үлкен шотланд әскері Англияға енді. Корольшілдер шотландтықтардың араласуы шешуші болуінен қорқып, Шотландиядағы әскерлерді байланыстырып, Англия парламентшілеріне көмектесуіне кедергі келтірудің жолдарын іздеді. Король I Чарльз бұрыннан-ақ Келісімге қол қойған, бірақ наразы болған Монтрозды Шотландияда Бас капитан етіп тағайындаған еді. Джордж Гордон, 2-ші Хантли маркизі мен Монтроздың корольшіл көтеріліс бастауға жасаған алғашқы әрекеті сәтсіз аяқталды, бірақ корольшілдердің жоспарлары Антрим графының ықпалымен Конфедеративтік Ирландияның 2000 кәсіби әскерді Антримнің туысы Аласдер Мак-Колла басшылығымен Шотландияға жіберуі арқылы ілгеріледі. Ирландиялықтар 1644 жылғы шілде айының басында батыс жағалаудағы Арднамурханға қонды және бастапқыда Хантлимен байланысуға тырысты, бірақ ол сол кезде жасырынған еді. Алайда Монтроз тамыз айының соңында Блэр Атоллда Мак-Колламен кездесті. Мак-Коллаға Кеппохтан келген Макдональд кланының тобы қосылған еді және жергілікті лордтарға қысым көрсету арқылы Баденохтан 4500 адамды өз күштеріне қосылуға мәжбүр етті. Олардың әскері Патрик Грэм Инчбракидің Монтроз үшін жинаған Атоллдықтардың шағын полкімен толықтырылды. Блэр Атоллдан Монтроз стратегиялық маңызды Перт қаласына қарай жылдам оңтүстік-шығысқа бет бұрды. Көптеген ең жақсы әскерлері Леслимен Англияда болғандықтан, шотланд үкіметі Джон Вемисс, Лорд Элчо және Джеймс Мюррей, Туллибардин графының басқаруымен қаланы қорғау үшін асыққан түрде әскер жинады. Туллибардин мен Элчоның салыстырмалы түрде тәжірибесіз тұрақты әскерлерден тұратын екі кішкентай полкі болғанмен, олардың көп бөлігі жаттығусыз шақырылғандар еді: Пертте жиналуға берілген бұйрық шайқастан төрт күн бұрын ғана шықты. Лорд Килпонт, Ардворлихтың Джеймс Стюарт және Монтроздың қарындасының күйеуі Мадертидің шебері бастаған Пертширден келген Стюарт, Робертсон және Грэм кландарының шақырылғандары үкімет тарапынан шақырылды, бірақ дереу корольшілдерге ауысты.
Under the terms of the 1643 Solemn League and Covenant, the Scottish Parliament, dominated by a hardline Presbyterian faction known as the Covenanters, had agreed to intervene on the Parliamentarian side in the First English Civil War. At the invitation of the English Parliament, a large Scottish army under Alexander Leslie, 1st Earl of Leven entered England in January 1644. The Royalist party, fearing that the Scots intervention would prove decisive, sought to find ways of tying down troops in Scotland to prevent them assisting the English Parliamentarians. King Charles I had already designated Montrose, a disaffected former signatory of the Covenant, as Captain General in Scotland. An initial attempt by George Gordon, 2nd Marquess of Huntly and Montrose to begin a Royalist uprising misfired badly, but the Royalist plans were advanced when Confederate Ireland, at the instigation of the Earl of Antrim, aided the Royalists by sending 2000 professional soldiers to Scotland led by Antrim's kinsman Alasdair Mac Colla. The Irish landed at Ardnamurchan on the west coast in early July 1644, and initially made to link up with Huntly, but the latter had by then effectively gone into hiding. Montrose was, however, able to meet Mac Colla at Blair Atholl late in August. Mac Colla had already been joined by a contingent from Clan MacDonald of Keppoch and had effectively compelled 4 500 men from Badenoch to join his force by pressuring local lairds. Their army was further increased by the addition of a small regiment of Athollmen raised for Montrose by Patrick Graham of Inchbrackie. From Blair Atholl, Montrose made a rapid march south eastwards towards the strategically sited town of Perth. With the majority of its best troops with Leslie in England, the Scottish government hastily assembled an army to defend the town under the overall command of John Wemyss, Lord Elcho and James Murray, Earl of Tullibardine. While Tullibardine and Elcho had two small regiments of relatively inexperienced regular troops, most of their men were untrained levies: the order to assemble at Perth only went out four days before the battle. A group of Perthshire levies from Clan Stewart, Clan Robertson and Clan Graham, led by Lord Kilpont, James Stewart of Ardvorlich and Montrose's brother in law the Master of Madertie, were amongst those called out by the government but promptly deserted to the Royalists.
Іс-әрекеттер
Туллибардин алғашқыда ирландтықтармен шағын шайқас үшін атты және жаяу әскерлерін жіберді, мүмкін, олардың оқ-дәрісінің жетіспеушілігін пайдалану үшін. Бірақ ирландтық шайқасшылар қарсыластарын кері тартты, үкіметтік штабта қандай да бір шатасу тудырды. Монтроз содан кейін шабуылға бұйрық берді, ал Мак-Колланың тәжірибелі әскерлері алға жылжып, Туллибардиннің жаяу әскерін құрайтын, көбінесе жақсы дайындықтан өтпеген жасақтармен қатысты соқтығысты: алдыңғы екі қатар тез арада тәртіпсіздікке ұшырап, кері шегіне бастады. Россидің Скоты сол қанатты ұстап тұруға тырысты, бірақ Монтроз өзінің Атоллдықтарын Скоттың әскерінің алдына шығарды, оларды Келісімшілердің негізгі күштеріне итеріп жіберді. Келісімшілердің бір бөлігі қайта жиналуға тырысқанмен, олардың көп бөлігі тез тарап, жеңіліске ұшырады. Сол заманғы шайқастарда болғандай, қаза болғандардың көп бөлігі жеңіліс кезінде қаза тапты, шайқас қанды қырғынға айналды. Бір топ қала тұрғындары Монтроз әскерінің тез жеңіледі деп ойлап, шайқасты көруге келді. Олар оқиғаның ортасында қалды, көптеген адамдар қаза тапты. Бір адамның Типпермюрден Пертке дейін өлгендердің денелері үстінен жүре алатыны айтылды. Кейбір мәліметтерде Елхо 2000-ға дейін адамын жоғалтқан, ал Монтроз бір ғана және кейін қайтыс болған тағы бір адамнан айырылғандығы көрсетілген. Басқалары майданда барлығы он екі адамның қаза болғанын айтады, бірақ Типпермюр мен Перт арасында тағы 400-ге жуық дене табылды, олар жеңіліс кезінде қырғынға ұшыраған. Қаза тапқандардың арасында бірнеше белгілі ақсүйектер болды: Перт ополчениесіне жетекшілік еткен капитан Дэвид Грант, Рейрс иесі Уильям Форбс, Бахилтон иесі Патрик Олифант және Келиордың Джордж Халибертон. Бірақ шығынның тәуелсіз бағасы жоқ, және екі армияның салыстырмалы мөлшері сияқты, ең үлкен көрсеткіштер роялистердің насихаты болуы мүмкін.
Tullibardine first sent forward a group of cavalry and foot in skirmish to engage the Irish, possibly to take advantage of the latter's shortage of ammunition. However, the Irish skirmishers drove back their opponents, causing a degree of confusion in the government centre. Montrose then gave an order to charge, and Mac Colla's experienced troops moved forward, clashing violently with the largely untrained militia making up Tullibardine's infantry: the first and second ranks rapidly lost their composure and began to fall back. Scott of Rossie attempted to hold the left flank, but Montrose led his Athollmen in a charge that placed them in front of Scott's men, and pushed them back into the main body of the Covenanters. While there was an attempt by some of the Covenanters to rally and regroup, most of their troops quickly broke and were routed. As was common in fighting of the era, the majority of casualties occurred in the rout as the battle now turned into a bloodbath. A group of townspeople had come to view the battle, believing Montrose's army would be quickly subdued. Now they were caught up in the slaughter, and in the confusion many died. It was reported that a man could walk from Tippermuir to Perth on the bodies of the slain. Elcho is reported, in some accounts, to have lost up to 2,000 men and Montrose only one, plus another man who died afterwards. Others suggest that only twelve men in total were killed on the field, but the bodies of a further 400 were found between Tippermuir and Perth where they had been cut down in the rout. The dead included several prominent gentry: Captain David Grant, who had led the Perth militia, William Forbes the Laird of Reires, Patrick Oliphant the Laird of Bachilton, and George Haliburton of Kelior. However, there are no independent estimates of casualties and as with the relative size of the two armies, the largest figures may likely represent Royalist propaganda.
Салдары
Сол күні Перт Монтроз әскерлерімен қоршалып, дерлік бірден капитуляциялады. Қала айтарлықтай зардап шекпесе де, жеңіске жеткен роялист әскерлері екі күн бойы тонады, жергілікті саудагерлерден 1300 фунт стерлингке бағалы мата ұрлады. Дегенмен, Монтроз 4 қыркүйекте Перттен кетуге мәжбүр болды, бір жағынан Ангуста қосымша сарбаздар іздеу үшін, екінші жағынан Аргилл маркизі басқаратын үкіметтік күштер батыстан қалаға жақындап келе жатқандықтан. Роялист командирлерінің бірі, лорд Килпонт, шайқастан кейін көп ұзамай Ардворликтің Джеймс Стюартымен туған дау кесірінен қаза тапты. Стюарт қашып кетіп, кейіннен Ковенанттарға қосылды, Аргилл полкінде майор шені алды. Бұл шайқас Шотландиядағы роялисттердің қозғалысын қайта жандандырды, ал Монтроз ай соңында Абердинде үкіметтік әскерлермен қайтадан кездесті. 1644–1645 жылдардағы шайқасқа дейінгі оқиғалар мен роялисттік науқан ирланд жазушысы Морис Уолштің 1937 жылғы «Жерде ешбір орам жоқ» романының орталық тақырыбы болып табылады.
Perth was surrounded by Montrose's forces later that day, and surrendered almost immediately. Although the town did not suffer major damage, it was sacked for two days by the victorious Royalist troops, with cloth to the value of £1,300 stolen from local merchants. However, Montrose vacated Perth on 4 September, partly to seek more recruits in Angus and partly as a stronger government force under the Marquess of Argyll was approaching the town from the west. One of the Royalist commanders, Lord Kilpont, was murdered in a quarrel by fellow Royalist James Stewart of Ardvorlich shortly after the battle. Stewart escaped and was later to join with the Covenanters, being given the rank of Major in Argyll's regiment. The battle effectively revived the Royalist cause in Scotland, and Montrose would confront government troops again at Aberdeen later in the month. Events leading up to the battle and the Royalist campaign of 1644–1645 are the centre piece of the 1937 novel And No Quarter by the Irish writer Maurice Walsh.