Кіріспе

1745 жылғы Якобит көтерілісінің бір бөлігі.

Каллоден шайқасы 1746 жылдың 16 сәуірінде Шотландияның Таулы аймағындағы Инвернесске жақын жерде өтті. Чарльз Эдвард Стюарт басқарған Якобит әскері Камберленд герцогы басқаратын британдық үкімет әскерлерінен жеңіліске ұшырады, бұл 1745 жылғы Якобит көтерілісін аяқтады. Чарльз 1745 жылдың шілдесінде Шотландияға қонды, әкесі Джеймс Франциск Эдуард Стюартты британ тағына қайта орнатуды мақсат етті. Ол Шотландияның үлкен бөлігін жылдам басып алды, ал Англияға жасалған шабуыл оңтүстікте Дербиге дейін жетті, бірақ содан кейін кері қайтуға мәжбүр болды. Дегенмен, 1746 жылдың сәуір айына қарай Якобиттердің азық-түлігі таусылып, олар басым және жақсы жабдықталған қарсыласқа тап болды. Чарльз және оның жоғары шенді офицерлері күресудің жалғыз жолы осы екеніне шешім келдірді. Екі әскер Кулоденде кездескенде, шайқас бір сағаттан кем уақытқа созылды, нәтижесінде Якобиттер ауыр жеңіліске ұшырады. Бұл 1745 жылғы көтеріліске, сондай-ақ Якобизмнің британ саясатындағы маңызды күшке айналуына нүкте қойды.

Өмірбаян

1745 жылғы Якобит көтерілісі 23 шілдеде Чарльз Эдуард Стюарт Батыс аралдарына қонғанда басталды, ол қуылған Стьюарт әулеті үшін Ұлыбритания тағын қайтарып алуға тырысты. Қыркүйекте Престонпанс шайқасында жеңіске жеткеннен кейін, Якобиттер Шотландияның көп бөлігін бақылап, Чарльз өзінің серіктерін Англияға жорық жасауға көндірді. Якобит әскері оңтүстікке қарай Дербиге дейін жетті, содан кейін сәтті түрде шегінді. Нақты нәтиже болмаса да, жорық сапына қосылуды ынталандырып, Якобит күштерін 8000-нан астам әскерге жеткізді. Бұл әскерлер, француздық артиллериямен бірге, Шотландия таулы аймақтарының стратегиялық кілті – Стирлинг қамалын қоршауға алынды. 17 қаңтарда Якобиттер Генри Хоули басқарған үкіметтік күштерді Фолкирк Мьюр шайқасында жеңіп, таратып жіберді, бірақ қамалға жасалған шабуыл көтеріңкі нәтиже бермеді. Одан кейін Камберленд Хоулиден басшылықты алу үшін Эдинбургке келді. 1 ақпанда Стирлинг қамалы тоқтатылып, Якобиттер Инвернесске шегінді. 27 ақпанда Камберленд әскері Абердинге кірді, екі тарап та ауа райы жақсарғанша әрекеттерді тоқтатты. Қыста бірнеше француздік жүктер жеткізілгенімен, Корольдік теңіз флотының блокадасы Якобиттерді ақша мен азық-түліксіз қалдырды. Камберленд 8 сәуірде Абердиннен науқанды қайта бастау үшін кеткенде, Чарльз және оның офицерлері ең дұрысы – толыққанды шайқасқа бару екендігіне келісті.

Кіріспе

12 сәуірде үкіметтік армия Спей өзенін кесіп өтті, оны Лорд Джон Драммонд басқаратын 2000 сарбаздық якобит жасағы күзетіп тұрды. Бірақ Драммонд өз позициясын ұстай алмайтынын түсінді және Найрнге қарай шегінді, кейін бұл әрекеті үшін сынға ілікті. 14 сәуірде якобиттер Найрннан эвакуацияланып, үкіметтік әскерлер қаланың батысындағы Балблэрде орналасты. Маңызды күштер басқа жерлерде болмаса да, 15 сәуірде шамамен 5400 сарбаздық негізгі якобит армиясы Инвернестен шығып, 8 шақырым (5 миль) шығысқа қарай Куллоден иелігінде шайқасқа дайындалды. Басшылық Инвернесті қорғау немесе тастап кету мәселесінде келіспеді, бірақ олардың азайып бара жатқан жабдықтары қалада сақталғандықтан, шегіну армияның ыдырауына әкелуі мүмкін деп қорқып еді. Якобит генерал-адъютанты Сэр Джон О'Салливан қорғануға қолайлы жер ретінде Драммосси Моорды анықтады – Куллоден паркінің солтүстігіндегі және Кулухиняк қамалының оңтүстігіндегі ашық дала. Якобит генерал-лейтенанты Лорд Джордж Мюррей О'Салливан таңдаған тегіс және ашық жердің үкіметтік әскерге тиімдірек екенін айтты. Ол Дэвиот қамалының жанындағы тік беткейлі жерді ұсынды, оны 15 сәуір күні таңертең Ирландия бригадасының бригадирі Стейплтон мен полковник Кер тексерді. Олар Мюррейдің ұсынысын қабылдамады, себебі жер "батпақты және жұмсақ" болды, сондай-ақ Инвернесске баратын жолды қорғауға мүмкіндік бермейтін еді. Шайқас басталған кезде дау шешілмеді, ал якобит армиясы Салливанның алғаш таңдаған жерінен батысқа қарай желі құрды.

Найрн қаласына түнгі шабуыл

15 сәуірде үкіметтік армия Камберлендтің 25 жылдығын әр полкке екі галлон бренди таратып атап өтті. Олардың салдарынан ояулығын жоғалтатынын үміттене отырып, якобит көшбасшылары үкіметтік лагерьге түнгі шабуыл жасауға шешім қабылдады. Мюррей әскерлеріне тек қылыштар, дирктер мен штыктарды қолданып, шатырларды құлатуды, содан кейін "құлаған шатырдың дөңгелегін немесе ісігін табуды, сол жерде күшпен соққы беруді және итеруді" бұйырды. Мюррей жасаған жоспарда оның әскерлері және Перт герцогы бастаған екінші күш, Лорд Джон Драммонд пен Принц Чарльзтің қолдауымен Камберлендтің алдыңғы және артқы жағына бірдей шабуыл жасау көзделген. Якобит күштері қараңғы түскеннен кейін ғана жорыққа шықты, себебі Моррей-Ферттегі Корольдік теңіз күштерінің кемелеріне көрінбеуді мақсат етті. Мюррей үкіметтік бекеттерін айналып өту үшін елді жерлермен жүріп өтті, бірақ қатысушылардың бірі, Джеймс Джонсон кейіннен "осы қараңғы түнгі жорыс шатасу мен тәртіпсіздікке толы болды" деп жазды. Нәтижесінде, Мюррейдің алдыңғы қатарлары Найрн өзеніндегі көтерілуге тиіс болған жерден 3 шақырым (2 миль) қашықтықтағы Кулрейкке таңға дейін бір сағат қалғанда жетті. Қызу пікірталас салдарынан Мюррей шабуылды тоқтату керектігіне келді, бірақ бұл хабар Перттің 1200 адамына жеткізілмеді. Мюррей өз отрядын Инвернесс жолымен лагерьге қайтарғанда, Перт жоспардың өзгергенін білмей жолын жалғастырды. Бір дерек бойынша, оның әскерлері өз әріптестері кері қайтқандарын түсінбей, үкімет күзетшілерімен байланысқа түсті. Кейбір тарихшылар түнгі шабуыл одан әрі жалғасса, сәтті болуы мүмкін деген болжам айтса да, көпшілігі олардың санының кез келген әсер етуі үшін тым аз болғанын мәлімдейді. Шаршаған якобит күштері Кулоденге оралғаннан кейін көп ұзамай, Лохиел полкінің офицері орманда ұйықтап қалғаннан кейін үкімет әскерлерінің алға жылжуы туралы хабарлама жеткізді. Осы уақытқа дейін көптеген якобит сарбаздары азық-түлік іздеп тарап кеткен немесе Инвернесске қайтып келген, ал қалғандары арықтар мен шатырларда ұйықтады. Олардың бірнеше жүзі шайқастан қалып қоюы мүмкін.

Шайқас

Түнгі сәтсіз шабуылдан кейін, якобиттер алдыңғы күнгідей шайқас құрылымын қалыптастырды, жоғарғы таулы полктер бірінші қатарды құрады. Олар жалпы мал жайылымының үстінде солтүстік-шығысқа қарап тұрды, ал оң жақтағы Найрн өзені шамамен 1 км қашықтықта болды. Олардың сол қанаты, Каллоден паркінің қабырғаларына тіреліп, Перт герцогы Джеймс Драммондтың басқаруында болды; оның інісі Джон Драммонд орталыққа қолбасшылық етті. Кулухинак қоршауының қабырғаларымен қапталданған оң қанатты Мюррей басқарды. Олардың артында, төмендік полктер француз тәжірибесіне сәйкес бағана түрінде орналасты. Таңертең қар мен нөсер жаңбыр "қатты жауды", ал кейін жаңбырға айналды, бірақ шайқас басталғанда ауа райы ашық болды. Камберленд әскері таңғы сағат 5-те лагерьден шығып, Инвернестің басты жолын тастап, даламен жолға шықты. Сағат 10-ға қарай якобиттер оларды шамамен 4 км қашықтықта көріп қалды. Якобит позициясынан 3 км қашықтықта Камберленд желі құруға бұйрық берді, ал әскер толық шайқас құрылымымен алға жылжыды. Чарльз әскерінде қызмет ететін ағылшын Джон Дэниелдің айтуынша, үкімет әскерін көрген якобиттер "қуана шу көтеріп, оларды батылдыққа шақырды", бірақ жауап болмады: "керісінше, олар терең, күңгірт өзен сияқты жылжи берді". 500 метрге жеткенде Камберленд артиллериясын қатарлар арқылы жылжытты. Якобит қатарында Салливан Лорд Льюис Гордон полкінің екі батальонын Кулухинак қабырғаларын қорғауға, үкіметтік драгунның ықтимал шабуылына қарсы жіберді. Мюррей де якобит оң қанатын сәл алға жылжытты. Салливан айтқандай, сол "өзгеріс" якобит қатарын бұрмалап, олқылықтар тудырды, сондықтан Салливан Перт, Гленбакет және Эдинбург полкін екінші қатардан бірінші қатарға көшірді. Якобиттердің алдыңғы қатары енді Камберлендтің алдыңғы қатарынан айтарлықтай көп болғанымен, олардың қоры одан әрі азайды, алғашқы шабуылдың сәтті болуына деген сенімдерін арттырды.

Артиллериялық алмасу

Сағат 13:00 шамасында Финлейсонның якобит батареялары от ашты; бұл, мүмкін, Камберлендтің лорд Бериді якобит шебіне 100 метрге дейін, олардың батареясының күшін анықтау үшін жібергеніне жауап болған. Үкімет артиллериясы да көп ұзамай жауап берді. Кейінгі якобит естеліктерінде олардың әскерлері 30 минут немесе одан да көп уақыт бойы артиллериялық оққа түскендігі, ал Чарльз шабуылды кешіктіргені айтылады, бірақ үкіметтік мәліметтерде якобиттер шабуылға дейін әлдеқайда қысқа мерзімде атыс болғаны көрсетіледі. Артта тұрған Эрдс Кэмпбелл бұл шайқасты 9 минутқа соқтырды, ал Камберлендтің көмекшісі Йорк 2 немесе 3 минут деді. Бұл уақыттың ұзақтығы үкімет артиллериясының ең жоғары қашықтықта отыздан астам оқ атпағанын көрсетеді: статистикалық талдау көрсеткендей, бұл кезеңде жүздеген адам шығынға ұшыраған емес, тек 20-30 якобит сарбазы қаза тапқан болар еді. Якобиттер өз шебінен шыққанда, үкімет артиллериясының оқ-дәрісі канистрлік оқтарға ауысты, ал үкіметтік шептің артында орналасқан кохорн минометтері оқ атуды күшейтті. Канистрлік оқтарды қолданғанда дәл нысанаға алудың қажеті болмағандықтан, атыс жылдамдығы күрт өсті, және якобиттер ауыр оққа түсіп, алға жылжуға тырысты. Якобиттердің оң жағындағы Атолл бригадасы, Лохил және Аппин полкі бастапқы орналасқан жерлерін тастап, Баррелл мен Мунро полктеріне шабуыл жасады. Бірақ бірнеше жүз метрден кейін Леди Маккинтош және Ловат полктері канистрлік оқтан қашу үшін немесе Драммосси моры арқылы диагональмен өтетін жолдың бойындағы бекем жерге жету үшін оңға бұрыла бастады. Бес полк бірігіп, үкіметтің сол жағына шабуыл жасады. Үш үлкен полк өздерінің командирлерін жоғалтқанда жағдай одан да нашарлады: Леди Маккинтош полкінен Макгилливри мен Макбин екеуі де құлады; Ловат полкінен Инвераллохи құлады, ал Лохил үкіметтік шепке жақын жерде канистрлік оқтан аяқтары сынды. Якобиттердің сол жағы, керісінше, батпақты жер мен көбірек қашықтықты еңсеруге тура келгендіктен, әлдеқайда баяу жылды. Эндрю Хендерсонның мәліметінше, лорд Джон Драммонд үкіметтік жаяу әскерін ертерек оқ атуға мәжбүрлеу үшін якобит шебінің алдынан өтті, бірақ олар тәртіптерін сақтады. Үш Макдональд полкі (Кеппох, Кланранольд және Гленгарри) ұзақ қашықтықтан тиімсіз мылтықпен оқ атуға көшкенге дейін тоқтап тұрды. Олар да жоғары шенді офицерлерін жоғалтты, өйткені Кланранольд жараланды, ал Кеппох қаза тапты. Олардың оң жағындағы кішігірім бөлімдер (Маклахлан полкі және Чишолм мен Моналтри батальондары) артиллерия оғына ұшыраған аймаққа кіріп, кері шегінгенге дейін ауыр шығынға ұшырады.

Үкіметтегі солшылдардың қатысуы

Якобиттердің оң жағы үкіметтік полктердің дерлік жақыннан салған оғынан ауыр зардап шекті, бірақ олардың көптеген сарбаздары үкіметтік шепке жетті, және алғаш рет шайқас, мылтықтар мен шамшалы байонеттерімен жабдықталған, қарсы шабуылдаған таулы жауынгерлер мен жаяу әскердің тікелей қақтығысымен шешілді. Лохил полкі бастаған якобиттердің күшіне қарсы Барреллдің 4-ші және Дежанның 37-ші полктері ғана тұрды. Баррелл полкі 17 сарбазды қаза қылды және 108-і жараланды, ал барлық офицерлер мен сарбаздардың саны 373 болды. Дежан полкі 14 сарбазды жоғалтты және 68-і жараланды, соның ішінде полктің сол қанаты пропорционалды түрде көп шығынға ұшырады. Баррелл полкі екі туының біреуін уақытша жоғалтты. Тұтқындар арасында лотерея ойналып, жиырмадан тек біреуі ғана сотқа келді. Сотталғандардың көпшілігі өлім жазасына кесілді, бірақ олардың көбі 1746 жылғы «Жазалау үшін жер аудару туралы» заңға (20 Geo. 2. c. 46) сәйкес, өмір бойы британдық колонияларына жер аударылды. Барлығы 936 адам жер аударылып, тағы 222 адам елден қуылды. Дегенмен, 1747 жылдың маусым айында қабылданған Ақталу заңы бойынша 905 тұтқын босатылды. Тағы 382 адам Франциядағы соғыс тұтқындарымен айырбасталып, бостандыққа шықты. Тіркелген 3471 тұтқынның ішінде 648-інің тағдыры белгісіз. Жоғары шенді «қозғалыс көшбасшылары» Лондонның Тауэр-Хиллде атылды. Әскердің жеңісінен кейін британ үкіметі Шотландияны, әсіресе Таулы Шотландияны, Ұлыбританияның қалған бөлігімен біріктіру мақсатында заңдар қабылдады. Епископтық шіркеудің қызметкерлері биліктегі Ганновер әулетіне адалдық серт беруге міндетті болды. Заңға дейін феодалдық лордтар (клан басшыларын қоса) өздерінің ізбасарларына қатысты сот және әскери билікке ие болды, мысалы, «қазба мен дарға асу» билігі. Тартысқа түскен жерлерді факторлар басқарды. 1746 жылы Парламент қабылдаған заңмен таулы жерлерде киімге қарсы шаралар қабылданды. Нәтижесінде, тартан киюге тыйым салынды, бірақ британдық армиядағы офицерлер мен сарбаздардың формасы ретінде, сондай-ақ кейіннен ер адамдар мен олардың ұлдарының киімдерінде рұхсат етілді.

Бүгінгі Кулоден шайқасы

[[Файл:Culloden Battlefield Memorial Cairn.jpg|thumb|left|Ескерткіш қалың тас үйімі 1881 жылы орнатылған. Бүгінде шайқас орнының жанында келушілер орталығы орналасқан. Ол алғаш рет 2007 жылдың желтоқсанында ашылды, мақсаты – 1746 жылдың 16 сәуіріндегідей, шайқас алаңын сақтап қалу. Қазіргі уақытта бұталар мен қызыл жусанмен қапталған. Дегенмен, 18-ғасырда бұл аймақ негізінен Куллоден иелігінің тұрғындары үшін жалпы жайылым ретінде пайдаланылды. Бүгінгі күні шайқас алаңының ең танымал белгісі – Дункан Форбс 1881 жылы орнатқан 6 метрлік ескерткіш қалың тас үйімі. Сол жылы Форбс тайпалардың жаппай қабірлерін белгілеу үшін тас тіктеп қойған. Бүгінде Леанахтың сабанмен жабылған үйі шамамен 1760 жылы салынған, бірақ ол шайқастан кейін үкімет әскері үшін госпиталь ретінде пайдаланған топырақтан тұрғызылған үйдің орнында тұр. "Ағылшын тасы" деп аталатын тас Ескі Леанахтың батысында орналасқан және ол үкімет әскерінің қаза тапқандарының жерленген жерін көрсетеді деп есептеледі. Бұл жердің батысында Форбс шайқастан кейін Александр МакГилливрейдің денесі табылған жерді белгілеу үшін тағы бір тас орнатқан. Шайқас алаңының шығыс жағында Камберленд шайқасқа басшылық еткен жерді көрсететін тас жатыр. Шайқас алаңы 2011 жылғы Тарихи ортаны (өзгерістер) қорғау туралы заңға сәйкес Historic Scotland қорғауына алынып, тізімге енгізілген. [[Файл:Culloden grave (жол және үш қабір).jpg|thumb|right|1881 жылы Дункан Форбс құлаған якобит сарбаздарының жаппай қабірлерін белгілейтін тас тіктеп қойған. Олар шайқас алаңынан өтетін 19-ғасырдың басындағы жолдың екі жағында орналасқан. Форбстың тастары якобиттердің қабірлерін көрсетсе де, шамамен 60 үкімет сарбазының қабірлері әлі табылмаған. Алайда, Мекленбург-Шверин герцогтығынан табылған 1752 жылғы күміс талер археологтарды осы қабірлерге жеткізуі мүмкін. Монета табылған жердің тікелей астындағы геофизикалық зерттеулер үлкен тікбұрышты қабірдің бар екенін көрсетеді. Бұл монетаны бір кезде Еуропада қызмет еткен, содан кейін қаза тапқан әріптестерінің қабірлерін зияраттаған сарбаз тастап кеткен болуы мүмкін. Остин Геккельдің "Куллоден шайқасы" (1746; 1797 жылы қайта басылған) Шотландияның Ұлттық галереясында сақталады. Фрэнк Уотсон Вуд (1862–1953) негізінен суреттерін акварельмен салған теңіз суретшісі ретінде танымал болды, бірақ ол "Куллоден шайқасындағы Таулы шабуыл" картинасын маймен салған. Ол Шотландия Корольдік академиясында, Суретшілердің Сурет салу Корольдік қоғамында және Корольдік академияда көрме өткізген. Гендельдің "Иуда Маккавей" ораториясы Куллоден шайқасынан кейін Камберленд герцогына құрмет көрсету мақсатымен жазылған. "Там где тече řeka Fleet" ("Флит өзені қайда ағады") әнінде Куллоден шайқасы мен одан кейін якобит соғыс тұтқындарының тұтқындалуы және өлімі бейнеленген. Аргентиналық Sumo тобы шайқастың дамуын баяндайтын Crua Chan әнін жазған. Әнді итальяндық шотландтық дирижер Лука Продан жазған. Ол бұл шайқас туралы Шотландияның Гордонстаун қаласында оқып жүргенде білген. Александр Маккуиннің "Куллоден жесірлері" (Күз/Қыс 2006) сәндік коллекциясы шайқастан кейін қалған жесірлерден шабыттандырылған.