Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Якобит талапкері (1720–1788)
Jacobite pretender (1720–1788)
Чарльз Эдуард Луи Джон Сильвестр Мария Казимир Стюарт (31 желтоқсан 1720 – 30 қаңтар 1788) – Джеймс Франсис Эдуард Стюарттың үлкен ұлы, сол арқылы Джеймс VII және II-нің немересі, 1766 жылдан бастап Англия, Шотландия және Ирландия тақтарына Стюарттың талапкері, Карл III. Өмірінде ол «Жас талапкер» және «Жас шевалье» деп те белгілі болды; халық жадында оны Бони Принс Чарли деп біледі. Римде, қуғындағы Стюарт сарайында дүниеге келген ол өмірінің көп бөлігін, бала кезінен бастап, Италияда өткізді. 1744 жылы ол Францияға барып, әкесі басқаруымен Стюарт монархиясын қайта орнату жоспарына қатысты. Француз флотының бір бөлігі дауылдан зардап шеккен соң, Чарльз жетекші якобиттермен кеңесіп, Шотландияға баруға шешім қабылдады. Осының нәтижесінде Чарльз кемемен Шотландияның батыс жағалауына қонды, бұл 1745 жылғы Якобит көтерілісіне әкеп соқты. Чарльз басқаратын якобит әскерлері бастапқыда бірнеше жеңіске жетті, оның ішінде 1745 жылдың қыркүйегінде Престонпанс шайқасы және 1746 жылдың қаңтарында Фолкирк Мьюр шайқасы. Алайда 1746 жылдың сәуірінде Чарльз Кулоденде жеңіліске ұшырады, бұл Стюарттың ісін тиімді түрде аяқтады. 1759 жылы жоспарланған француз шабуылы сияқты келесі әрекеттер болғанымен, Чарльз Стюарт монархиясын қайта орната алмады. Якобиттердің мақсаты жоғалғаннан кейін Чарльз өмірінің қалған бөлігін континентте өткізді, Лондонға бір құпия сапардан басқа. Отанына оралғаннан кейін Чарльз 1748 жылы Экс-ла-Шапель шарты бойынша жер аударылғанға дейін Францияда қысқа уақыт тұрды. Соңынан Чарльз Италияға қайтып келді, онда өмірінің көп бөлігін Флоренция мен Римде өткізді. 1772 жылы Столберг-Гедерн ханшайымы Луизаға үйленгенге дейін оның бірнеше сүйікті әйелдері болды. Кейінгі жылдары Чарльздың денсаулығы нашарлап, ол алкоголизмге ұшырады деседі. Дегенмен, 1745 және 1746 жылдардағы көтерілістер кезіндегі оның ерліктері, сондай-ақ Шотландиядан қашуы оның батыл сәтсіздікке ұшыраған романтикалық тұлға ретінде бейнеленуіне себеп болды. Оның өмірі және бір кездегі Стюарт монархиясын қайта орнату мүмкіндігі бүгінгі күнге дейін мұра болып табылатын тарихи аңызды қалдырды.
Charles Edward Louis John Sylvester Maria Casimir Stuart (31 December 1720 – 30 January 1788) was the elder son of James Francis Edward Stuart making him the grandson of James VII and II, and the Stuart claimant to the thrones of England, Scotland, and Ireland from 1766 as Charles III. During his lifetime, he was also known as "the Young Pretender" and "the Young Chevalier"; in popular memory, he is known as Bonnie Prince Charlie. Born in Rome to the exiled Stuart court, he spent much of his early and later life in Italy. In 1744, he travelled to France to take part in a planned invasion to restore the Stuart monarchy under his father. When the French fleet was partly wrecked by storms, Charles resolved to proceed to Scotland following discussion with leading Jacobites. This resulted in Charles landing by ship on the west coast of Scotland, leading to the Jacobite rising of 1745. The Jacobite forces under Charles initially achieved several victories in the field, including the Battle of Prestonpans in September 1745 and the Battle of Falkirk Muir in January 1746. However, by April 1746, Charles was defeated at Culloden, which effectively ended the Stuart cause. Although there were subsequent attempts such as a planned French invasion in 1759, Charles was unable to restore the Stuart monarchy. With the Jacobite cause lost, Charles spent the remainder of his life on the continent, except for one secret visit to London. On his return, Charles lived briefly in France before he was exiled in 1748 under the terms of the Treaty of Aix la Chapelle. Charles eventually returned to Italy, where he spent much of his later life living in Florence and Rome. He had a number of mistresses before marrying Princess Louise of Stolberg Gedern in 1772. In his later life, Charles's health declined greatly and he was said to be an alcoholic. However, his escapades during the 1745 and 1746 uprising, as well as his escape from Scotland, led to his portrayal as a romantic figure of heroic failure. His life and the once possible prospects of a restored Stuart monarchy have left an enduring historical legend that continues to have a legacy today.
Балалық шағы мен білім беру: 17201734
Карл 1720 жылдың 31 желтоқсанында Италияның Рим қаласындағы Палаццо Мутиде дүниеге келді, онда оның әкесіне Папа Климент XI резиденция берген еді. Тарихшылар оның крещение рәсімін кім өткізгені туралы әртүрлі пікір білдіреді. Кибеттің мәліметінше, оны Папа Климент басқарған, ал Дуглас пен Пинински Монтефиасконе епискобы өткізгенін айтады. Оған атасының құрметіне Карл, Эдуард Монафиктің құрметіне Эдуард, Франция королінің құрметіне Людовик, Польша корольдерінің құрметіне Казимир, ал Әулие Сильвестр күні туғандықтан Сильвестр есімдері берілді. Карл – Ескі талапкер Джеймс Франциск Эдвард Стюарттың (өзі де сүргіндегі Стюарт королі Джеймс II және VII-нің ұлы) және поляк аристократы Мария Клементина Собиесканың (Иоанн III Собиескидің немересі) ұлы болды. Чарльз Эдуардың әкесі Англия мен Ирландия королі Джеймс II және Шотландия королі VII 1685 жылдан 1688 жылға дейін мемлекет басқарды. Жоспарланған шабуыл сәтсіз аяқталғаннан кейін Карл Францияда қалды, Гравелин, Шантильли және Париж сияқты бірнеше жерлерде тұрып, 1744 жылдың мамырында Монмартрдағы төбедегі үйді жалға алды. Карл киім-кешек, қызметшілер мен ішімдікке кеткен шығындарының есебінен 30 000 ливр қарызға батты. Бұл жаңалықты естіп, сәтсіз шабуылдан кейін француздар Карлге ай сайынғы жәрдемақы төлеуден бас тартып, оны Италияға қайтуға итермеледі. Бірақ Монмартрдағы үйдің жалдау ақысын төлей алмағандықтан, Камбрей архиепискобы оған Париждің жанындағы шаруашылық жерін беруге келісті, ол 1745 жылдың қаңтарына дейін сонда тұрды. Содан кейін Карл француздардың оны Париж аймағынан кетуге көндіру әрекеттерінен кейін Сойссондағы Бервик герцогинясы Аннаның сарайына көшті. Дегенмен, Карл осы кезеңде де Парижге үнемі, көбінесе жасырын түрде саяхаттап, қаланың қонақүйлеріне барып, қолдаушыларымен кездесетін болды.
Charles was born in the Palazzo Muti in Rome, Italy, on 31 December 1720, where his father had been given a residence by Pope Clement XI. Historians differ as to who carried out his baptism ceremony. Kybett reports that it was presided over by Pope Clement, whereas Douglas and Pininski state it was carried out by the Bishop of Montefiascone. Regardless, he was given the names Charles for his great grandfather, Edward after Edward the Confessor, Louis for the King of France, Casimir after the kings of Poland, and Sylvester as he was born on Saint Sylvester's Day. Charles was the son of the Old Pretender, James Francis Edward Stuart (himself son of the exiled Stuart King James II and VII), and Maria Clementina Sobieska, a Polish noblewoman (the granddaughter of John III Sobieski). Charles Edward's grandfather, James II of England and Ireland and VII of Scotland, ruled the kingdoms from 1685 to 1688. After the failure of the planned invasion, Charles remained in France, staying at several places, including Gravelines, Chantilly and Paris, leasing a hilltop house in Montmartre in May 1744. Owing to his expenditure on his wardrobe, attendants and drinking, Charles became in debt to the amount of 30,000 livres. With news of this and following the failed invasion, the French attempted to encourage Charles to return to Italy by refusing to pay him a monthly subsidy. However, when he could no longer afford the rent on the house in Montmartre, the Archbishop of Cambrai agreed to lend him his country estate near Paris where he stayed until January 1745. Charles then moved to the country house of Anne, Duchess of Berwick in Soissons, following repeated attempts by the French to encourage him to leave the Paris region. However, Charles continued to travel regularly to Paris during this period, often incognito and frequenting the hotels of the city to meet with supporters.
Шотландияға дайындық және сапар: 1745 жыл
В Риме и Париже Карл встретил многочисленных сторонников дела Стюартов; он знал, что якобитские представители присутствуют во всех ключевых европейских дворах. Он уже принял значительное участие в переписке и другой реальной работе, связанной с продвижением интересов своих и интересов своего отца. Находясь в Париже и Суассоне, Карл искал финансирование и поддержку для восстановления монархии. После бесед с ирландскими и шотландскими изгнанниками, такими как сэр Томас Шеридан, который заверил его в силе якобитского движения в Шотландии, а также после получения петиции к Карлу от сэра Гектора Маклина с просьбой о вмешательстве, Карл решил начать экспедицию в Шотландию. Конечной целью было развязать восстание, которое возвело бы его отца на престолы Англии, Шотландии и Ирландии. Чтобы помочь в финансировании экспедиции, Карл одолжил около 180 000 ливров у парижских банкиров Джона Уотерса и Джорджа Уотерса. Часть этих средств была собрана благодаря поддержке лоялистов в Британии, таких как сэр Генри Бедингфилд из Оксбург-холла. В качестве залога по займам Карл смог использовать сокровищницу Яна III Собеского, великого деда по материнской линии, которая перешла к нему по наследству. Он использовал эти значительные средства для покупки оружия и оснащения "Элизабет", старого военного корабля на 66 орудий, и "Дю Тейе" (иногда называемого "Дутэль"), 16-пушечного капера. Воодушевленный французской победой в мае 1745 года в битве при Фонтенуа, Карл и его свита отплыли 5 июля в Шотландию. Во время плавания на север эскадра Карла подверглась обстрелу HMS Lion в Кельтском море. "Дю Тейе", на борту которого находился Карл, поднял паруса, чтобы уйти, а "Элизабет", с ее большей огневой мощью, вступила в бой с "Лайоном". Когда "Лайон" отступил, "Элизабет" была вынуждена вернуться в Брест для ремонта, забрав с собой большую часть припасов Карла, включая около 1800 широких мечей, 8 артиллерийских орудий и большую часть из 1500 приобретенных им мушкетов. "Дю Тейе" успешно высадил его и семерых спутников в Эрискее 23 июля 1745 года. Эта группа позже стала известна как "Семь человек Мойдарта" и включала Джона О'Салливана, ирландского изгнанника и бывшего французского офицера, и секретаря Карла Джорджа Келли. Многие горные кланы, как католические, так и протестантские, все еще поддерживали якобитское дело, и Карл надеялся на теплый прием от этих кланов, чтобы начать восстание якобитов по всей Британии. Однако, получив прохладный прием от глав кланов, многие из тех, с кем он связался, посоветовали ему вернуться во Францию, в том числе Макдональд из Слита и Норман Маклеод. Осознавая потенциальное влияние поражения, они считали, что, прибыв без французской военной поддержки, Карл не выполнил свои обязательства и не были убеждены его личными качествами. Не унывая, Карл снова вышел в море и прибыл в залив Лох-нан-Уамх. Он надеялся на поддержку французского флота, но ее не последовало, и он решил собрать армию в Шотландии.
In both Rome and Paris, Charles met numerous supporters of the Stuart cause; he was aware that there were Jacobite representatives in every key European court. He had now taken a considerable share in correspondence and other actual work connected with the promotion of his own and his father's interests. While in Paris and Soissons, Charles sought funding and support for the restoration of the monarchy. Following conversations with Irish and Scottish exiles such as Sir Thomas Sheridan who assured him of the strength of the Jacobite movement in Scotland, as well as following receipt of a petition to Charles from Sir Hector Maclean on behalf of intervention, Charles resolved to launch an expedition to Scotland. The ultimate aim was to instigate a rebellion that would place his father on the thrones of England, Scotland and Ireland. To assist with funding the expedition, Charles borrowed some 180,000 livres from the Paris bankers John Waters and George Waters. Part of these funds had been raised through support from loyalists in Britain such as Sir Henry Bedingfield of Oxburgh Hall. As security for the loans, Charles was able to use the Sobieski crown jewels of his great grandfather John III Sobieski, which had passed down to him through his mother. He used these extensive funds to purchase weapons and fit out the Elisabeth, an old man of war of 66 guns, and the Du Teillay (sometimes called Doutelle), a 16 gun privateer. Encouraged by the French victory in May 1745 at the Battle of Fontenoy, Charles and his party set sail on 5 July for Scotland. During the voyage north, Charles's squadron were fired upon by HMS Lion in the Celtic Sea. The Du Teillay, with Charles on board, made sail to escape, while the Elisabeth, with her greater firepower, engaged Lion. When Lion withdrew, the Elisabeth was forced to return to Brest for repairs, taking the majority of Charles's supplies, including some 1,800 broadswords, 8 artillery pieces and most of the 1,500 muskets he had purchased. The Du Teillay successfully landed him and seven companions at Eriskay on 23 July 1745. The group would later be known as the Seven Men of Moidart and included John O'Sullivan, an Irish exile and former French officer, and Charles's secretary George Kelly. Many Highland clans, both Catholic and Protestant, still supported the Jacobite cause, and Charles hoped for a warm welcome from these clans to start an insurgency by Jacobites throughout Britain. However, receiving a cool reception from the clan leaders there, many of those contacted advised him to return to France, including MacDonald of Sleat and Norman MacLeod. Aware of the potential impact of defeat, they felt that by arriving without French military support, Charles had failed to keep his commitments and were unconvinced by his personal qualities. Undeterred, Charles set sail again and arrived at the bay of Loch nan Uamh. He had hoped for support from a French fleet, but it was not forthcoming and he decided to raise an army in Scotland.
Алғашқы кезеңдері және Престонпанс шайқасында жеңіске жетуі: 1745
Бірнеше клан басшылары бастапқыда оны ынталандырмаса да, Чарльз, егер көтеріліс сәтсіз аяқталса, оның мүлігінің толық құнын қамтамасыз ету шартымен, Лохиелдің Дональд Камеронынан, Камерон кланының басшысынан маңызды қолдау алды. Содан кейін қолдау одан әрі өсті. Осы кезеңде Чарльз Аласдер мак Махистер Аласдердің жетекшілігімен сөйлесуге арналған гэль тілін үйрене бастады. 19 тамызда ол Гленфиннанда әкесінің туын көтеріп, Эдинбургке қарай жорық жасауға жеткілікті күш жинады. Күш шығысқа қарай жылжып, тамыздың соңғы аптасында Инвергарри қамалына жетті. Чарльздың әскерлері Корриэйрак асуы арқылы өтті, онда олардың асуды бақылауы үкіметтік күштерді аймақтан шегінуге мәжбүр етті. Блэр қамалында қысқа тоқтаған Чарльз бен оның әскерлері 4 қыркүйекте Пертке келді. Пертте оның қатарына Лорд Джордж Мюррей және басқа да жақтастар қосылды. 1715 және 1719 жылғы көтерілістерге қатысқандығы үшін бұрын кешірілген Мюррей, О'Салливаннан оның жоғары әскери біліміне байланысты басшылықты иеленді, ал Якобиттер келесі аптада күштерін қайта ұйымдастыруға кірісті. 14 қыркүйекте Чарльз бен оның әскерлері Фолкирк қаласын басып алды, ал Чарльз Килмарнок графының өзіне қосылуын қамтамасыз етіп, Каллендар үйінде болды. Чарльздың Эдинбургке жолына генерал сэр Джон Коуптың әрекеті көмектесті, ол оңтүстік аймақты қорғаусыз қалдырып, Инвернесске аттанды. 16 қыркүйекте Чарльз бен оның әскері Лонгстондағы Грей Миллде қала сыртында орналасты. Лорд-провост Арчибальд Стюарт қаланы басқарды, ол тез берілді, бірақ Джордж Престон басқаратын қамал берілмеді және Чарльздың артиллерия жетіспеуіне байланысты қоршау тоқтатылды. 17 қыркүйекте Чарльз 2400 шамасындағы әскерімен Эдинбургке кірді. Осы уақытта Чарльз өзінің жақтастарына сыйлықтар берді, оның ең танымал мысалы – Принц Чарлидің тарғысы. Аллан Рамзи Чарльз Эдинбургте болғанда оның портретін салған, ол Госфорд үйіндегі Уэмисс графының коллекциясында сақталған және 2016 жылға дейін Шотландияның Ұлттық портрет галереясында қойылған. Темірқасықта, сэр Джон Коуп теңіз арқылы Дунбарға әскерін жеткізді, бұл шешіміне кейін өкінді. 20 қыркүйекте Чарльз Дуддингстонда күштерін жинап, біріктірді. 21 қыркүйекте Чарльз бен оның әскерлері Престонпанс шайқасында Шотландиядағы жалғыз үкіметтік армия – Коуптың әскерін жеңді. Чарльз шайқас желісінен 50 қадамдай қашықтықта болды дегенді айтады, және ол кейін жеңіске жеткеніне, бірақ өз халқының қаны төгілгеніне өкініш білдірді. Шайқас кезінде Чарльз бен Лорд Мюррейдің күштерді орналастыру мәселесі бойынша дауласқандары хабарланды. Тарихшы Хью Дуглас бұл екеуінің арақатынасының нашарлауына әкелетінін, соңынан Каллодендегі жеңіліспен аяқталады деп санайды.
Although several clan chiefs initially discouraged him, he gained the crucial support of Donald Cameron of Lochiel, Chief of Clan Cameron, after Charles provided "security for the full value of his estate should the rising prove abortive." Thereafter, support continued to grow. It is recorded that during this time, Charles began to take lessons in conversational Gaelic under the tutorship of Alasdair mac Mhaighstir Alasdair. On 19 August, he raised his father's standard at Glenfinnan and gathered a force large enough to enable him to march towards Edinburgh. The force proceeded eastwards, reaching Invergarry Castle by the last week of August. Charles's forces continued on via the Corrieyairack Pass, where their control of the pass persuaded advancing government forces to withdraw from the area. Stopping briefly first at Blair Castle, Charles and his forces reached Perth on 4 September. At Perth, his ranks were joined by more sympathisers, including Lord George Murray. Previously pardoned for his participation in the 1715 and 1719 risings, Murray took over from O'Sullivan due to his better understanding of Highland military customs, and the Jacobites spent the next week re organising their forces. On 14 September, Charles and his forces took Falkirk and Charles stayed at Callendar House, where he persuaded the Earl of Kilmarnock to join him. Charles's progress onto Edinburgh was helped by the action of the British leader, General Sir John Cope, who had marched to Inverness, leaving the south country undefended. On 16 September, Charles and his army encamped outside the city at Gray's Mill in Longstone. Lord Provost Archibald Stewart controlled the city, which quickly surrendered, although the castle under the command of George Preston did not surrender and was blockaded until Charles later called off the siege owing to a lack of artillery. On 17 September, Charles entered Edinburgh, accompanied by around 2,400 men. During this time, Charles also gave trophies to his supporters, a prominent example being Prince Charlie's Targe. Allan Ramsay painted a portrait of Charles while he was in Edinburgh, which survived in the collection of the Earl of Wemyss at Gosford House and, as of 2016, was on display at the Scottish National Portrait Gallery. Meanwhile, Sir John Cope had brought his forces by sea to Dunbar, a decision he would soon regret. On 20 September, Charles mustered and joined his forces at Duddingston. On 21 September, Charles and his forces defeated Cope's army, the only government army in Scotland, at the Battle of Prestonpans. Charles was said to have been only 50 paces from the front line of the battle, and he later expressed remorse that the victory involved killing his own subjects. It was reported during the battle that Charles and Lord Murray had argued with each other over the disposition of forces. The historian Hugh Douglas argues this was to result in an ever worsening relationship between the two that would culminate with ultimate defeat later at Culloden.
Англияға шабуыл: 17451746
Престонпанс шайқасынан кейін көтеріңкі көңіл-күй сақталды, және Чарльз Эдинбургке оралып, Холируд сарайында сот өткізді. Якобиттердің рухы қазан айының ортасында француздықтардың ақша және қару-жарақпен, сондай-ақ елшімен келуімен одан әрі көтерілді, бұл француздық қолдау туралы мәлімдемелерді растағандай болды. Алайда, Лорд Эльчо кейіннен шотландтықтардың Чарльздың авторитарлық стилінен алаңдағанын және оның ирландтық кеңесшілерінің ықпалына түскенін қауаптағанын мәлімдеді. Жоғары деңгейдегі басшылардан тұратын «Принц кеңесі» құрылды; Чарльз оны шотландтықтардың құдай тағайындаған монархтарына таңғандық деп санады, ал күнделікті жиналыстар фракциялар арасындағы келіспеушілікті күшейтті. Кеңеске Перт, Лорд Джордж Мюррей, Томас Шеридан, Джон О’Салливан, Мюррей Бротон, Лохил, Кеппох, Кланраналд, Гленко, Ардшел және Лохгари кірді. Ұзақ талқылардан кейін Чарльз кеңесін Англияға жорық жасауға көндірді. Қараша айында Чарльз шамамен 6000 сарбаздан тұратын әскердің басында оңтүстікке қарай жорыққа шықты. 10 қарашада Карлайл Чарльзға бас иді. Оңтүстікке қарай жалғасып, Чарльз бен оның әскері 21 қарашада Пенритке, 26 қарашада Престонға және 29 қарашада Манчестерге жетті. Оның әскері Дербиширдегі Сваркстоун көпірінен Трент өзеніне дейін оңтүстікке қарай жылжыды, 4 желтоқсанда ол жерге жетті. Дербиде Чарльзтың қарсылығына қарамастан, Эксетер Хаусындағы кеңесі ағылшын якобиттері мен француздық қолдаудың болмауы, сондай-ақ үлкен үкіметтік күштер жиналып жатқаны туралы қауесеттерді ескере отырып, Шотландияға қайтуға шешім қабылдады. Чарльз Франциядан кеткеннен бері ағылшын якобиттерінен хабар алмағанын мойындады, бұл оның кейбір шотландтықтармен қарым-қатынасын жөндеуге келмейтіндей етті. 6 желтоқсанда якобиттер мен Чарльз Дербиден шығып, Шотландияға қарай солтүстікке қарай жорығын бастады. Чарльздың солтүстікке қарайғы жолы оңтүстікке бағытталған сапарындағы жолмен бірдей болды. Ол 9 желтоқсанда Манчестерге оралды және жергілікті халықтың шағын қарсылығынан кейін Чарльз қаладан 5000 фунт стерлинг талап етті, соңында 2500 фунт стерлинг алды. Содан кейін Чарльз Престон, Ланкастер және Кендал арқылы өтіп, 18 желтоқсанда Якобит күштері Камбриядағы Клифтон қаласында үкімет күштерімен кездесті. Якобит күштері Клифтон Мур шайқасында жеңіске жетіп, Карлайл арқылы солтүстікке қарай және Шотландияға қайта оралды. Чарльз бен оның күштері 26 желтоқсанда Глазгоға жетті, онда олар 1746 жылдың 3 қаңтарына дейін демалды. Содан кейін Стирлинг және Стирлинг қамалын қоршауға алу туралы шешім қабылданды. Алайда, қала бірден бас берсе де, қамалдың артиллериясы Якобит күштерінің қамалға жақындауына және оны басып алуына мүмкіндік бермеді. Үкімет күштері де қоршауды жеңілдетуге тырысты, бұл 1746 жылдың қаңтарында Фолкирк Мур шайқасында Чарльздың жеңісіне әкелді. Алайда, қамалды басып алмау қоршаудан бас тартуға және Якобит күштерінің Криффке, содан кейін Инвернесске қарай жылжуына әкелді. Ауа райы жақсарғанша операциялар тоқтатылды, Чарльздың күштері Инвернесте демалды, бірақ оларды Джордж II-нің ұлы, Принц Уильям, Камберленд герцогының күштері қуып жетеді.
Morale was high following the battle at Prestonpans, and Charles returned to Edinburgh, holding court at Holyrood Palace. Jacobite morale was further boosted in mid October when the French landed with supplies of money and weapons, together with an envoy, which seemed to validate claims of French backing. However, Lord Elcho later claimed that his fellow Scots were already concerned by Charles's autocratic style and fears he was overly influenced by his Irish advisors. A "Prince's Council" of senior leaders was established; Charles resented it as an imposition by the Scots on their divinely appointed monarch, while the daily meetings accentuated divisions between the factions. The council was said to include Perth, Lord George Murray, Thomas Sheridan, John O'Sullivan, Murray of Broughton, Lochiel, Keppoch, Clanranald, Glencoe, Ardsheal and Lochgarry. After much discussion, Charles persuaded his council to agree to an invasion of England. By November, Charles was marching south at the head of an army numbering approximately 6,000 men. On 10 November, Carlisle surrendered to Charles. Continuing south, Charles and his army reached Penrith on 21 November, then Preston on the 26 November and Manchester on the 29 November. His army progressed as far south as the River Trent at Swarkestone Bridge in Derbyshire, arriving there on the 4 December. At Derby, despite Charles's objections, his council at Exeter House decided to return to Scotland given the lack of English Jacobite and French support, as well as rumours that large government forces were being amassed. Charles admitted that he had not heard from the English Jacobites since leaving France despite claiming the contrary; this caused his relationship with some of the Scots to become irretrievably damaged. On 6 December, the Jacobites and Charles left Derby and began their march north back to Scotland. Charles's route north was the same as the one that he had taken on the journey south. He returned to Manchester on 9 December and after some light resistance from the local population, Charles demanded £5,000 from the town, eventually receiving £2,500 in payment. Charles then proceeded on through Preston, Lancaster and Kendal, until the Jacobite forces eventually met the government forces at Clifton in Cumbria on 18 December. The Jacobite forces won the Clifton Moor Skirmish allowing them to continue north through Carlisle and back into Scotland. Charles and his forces reached Glasgow on 26 December where they rested until 3 January 1746. The decision was then made to lay siege to Stirling and Stirling Castle. However, while the town surrendered immediately, the castle's artillery proved too strong for the Jacobite forces to approach and seize the castle. Government forces also attempted a relief of the siege, which resulted in a victory for Charles in the ensuing Battle of Falkirk Muir in January 1746. A failure to take the castle, however, resulted in the abandonment of the siege and the Jacobite forces moving northward to Crieff, then Inverness. With a halt in operations until the weather improved, Charles forces then rested at Inverness, but they were later pursued by the forces of George II's son Prince William, Duke of Cumberland.
Куллоден және Францияға оралу: 1746 жыл
16 сәуірде үкімет әскері Кулоден шайқасында Карл мен оның әскерін қуып жетеді. Карл өзінің бағыныштысы лорд Джордж Мюррейдің кеңесін елемеді және әскері үкімет әскерінің басым от күшіне ұшырауы мүмкін жазық, ашық, батпақты жерде шайқасуды таңдады. Қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін оның офицерлері Карлға әскерін майданның алдынан басқаруын сұрады, бұл оған шайқас алаңын толық көруге мүмкіндік бермеді. Ол Камберленд әскерінің бірінші шабуылдайды деп үміттенеді және өз әскерін үкіметтік артиллерияның дәл атуына ұшыратты. Бұл қателік екенін түсінген соң, ол дереу шабуылға бұйрық берді, бірақ оның хабаршысы бұйрық жеткізілмей тұрып қаза тапты. Якобиттердің шабуылы үйлесімсіз болды, олар мылтықтан және зеңбіректерден атылған шашыранды оқтарға (grapeshot) ұшырады және көп табысқа жете алмады. Орталықта якобиттер үкімет әскерінің бірінші қатарына жетті, бірақ бұл шабуыл екінші қатардағы сарбаздармен кері қайтарылды. Алдыңғы қатардағы якобиттер қашқанда, солтүстік-шығыс жағындағы якобит әскерінің бөлімдері, сондай-ақ екінші қатардағы ирланд және шотланд әскерлері жақсы тәртіппен шегінді, бұл Карл мен оның жақын серіктеріне солтүстікке қарай қашуға мүмкіндік берді. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Мюррей якобиттердің бір тобын Рутвенге бастап, күресті жалғастыруға ниеттенді. Алайда Карл өзін сатқындыққа ұшыраған деп ойлады және якобиттердің ісінен бас тартуға шешім қабылдады. Шайқас алаңынан 20 шақырымдай қашықтықта, Карл 16 сәуірде Форт-Огастус арқылы Инвергарри қамалына шегінуден бұрын, өзінің сенімсіз қолдаушысы лорд Ловаттың Гортлектегі үйінде қысқа уақыт демалды. Содан кейін Карл Шотландияның таулы аймақтарында жасырынып, үкімет әскерінен аздап бұрын Гебрид аралдарына қашты. Оның қашуына көптеген тау халқы көмектесті, және олардың ешқайсысы оны 30 000 фунттық сыйлыққа сатпады. Карлға Галтригиллдегі ұшқыш Дональд Маклеод және оны Бенбекулаға жеткізген капитан Кон О'Нилл сияқты қолдаушылар көмектесті. 16 сәуірден 28 маусымға дейін Карл Бенбекула, Оңтүстік Уист, Солтүстік Уист, Харрис және Льюис аралдарынан өтті. 28 маусымда Флора Макдональд Карлға көмектесті, ол оны "Бетти Берк" атты қыздың киімдерімен жасырып, қайықпен Скай аралына жеткізді. Карл шілдеге дейін Скай аралында болды, содан кейін ол құрлыққа қайта оралды. Бірнеше адал қызметшілері мен жергілікті қолдаушыларының көмегімен Карл бірнеше апта бойы батыс Грампиан тауларында үкімет әскерінен жасырынды. Ол соңында тұтқындалудан құтылып, 19 қыркүйекте Ричард Уоррен басқаратын француз фрегаты "L'Heureux" кемесімен елден шықты. Принцтің қалың тасы Лох-Нан-Уамх көлінің жағасындағы Лохабердегі дәстүрлі орынды белгілейді, онда ол Шотландиядан соңғы сапарын жасады.
Government forces caught up with Charles and his army at the ensuing Battle of Culloden on 16 April. Charles ignored the advice of his subordinate Lord George Murray and chose to fight on flat, open, marshy ground, where his forces were exposed to superior firepower from government troops. To ensure his safety, his officers requested that Charles command his army from a position behind the front lines, which prevented him from gaining a clear view of the battlefield. He hoped that Cumberland's army would attack first, and he had his men stand exposed to the accurate fire from government artillery batteries. Seeing the error in this, he quickly ordered an attack, but his messenger was killed before the order could be delivered. The Jacobite attack was uncoordinated, charging into withering musket fire and grapeshot fired from the cannons, and it met with little success. In the centre, the Jacobites reached the first line of government troops, but this attack was eventually repulsed by a second line of soldiers. The remaining Jacobite survivors in the front line then fled. However, the Jacobite Army units fighting on the north eastern side of the battlefield, as well as Irish and Scots regulars in the second line, retired in good order, allowing Charles and his personal retinue to escape northwards. After the defeat, Murray managed to lead a group of Jacobites to Ruthven, intending to continue the fight. Charles thought that he was betrayed, however, and decided to abandon the Jacobite cause. Some 20 miles from the battlefield, Charles rested briefly at Gorthleck, the home of his dubious supporter Lord Lovat, before retreating to Invergarry Castle, by way of Fort Augustus, on 16 April. Charles then hid in the moors of the Highlands of Scotland, before making a flight to the Hebrides, always barely ahead of the government forces. Many Highlanders aided him during his escape, and none of them betrayed him for the £30,000 reward. Charles was assisted by supporters such as the pilot Donald Macleod of Galtrigill and Captain Con O'Neill, who took him to Benbecula. From 16 April until 28 June, Charles travelled through Benbecula, South Uist, North Uist, Harris, and the Isle of Lewis. On 28 June, Charles was aided by Flora MacDonald, who helped him sail to the Isle of Skye by taking him in a boat disguised as her maid "Betty Burke". Charles remained on Skye until July, when he then crossed back to the mainland. With the aid of a few loyal servants and local supporters, Charles hid from government forces in the western Grampian Mountains for several weeks. He ultimately evaded capture and on 19 September, he left the country aboard the French frigate L'Heureux, commanded by Richard Warren. The Prince's Cairn marks the traditional spot on the shores of Loch nan Uamh in Lochaber from which he made his final departure from Scotland.
Еуропадағы өмір: 17461766
Карл 10 қазанда Францияға оралды [О. С. 29 қыркүйек 1746 ж.]. Ол қайтып келгенде, король Людовик XV оны жылы қабылдады, бірақ қосымша әскери немесе саяси көмек алуға қатысты оның тыранысы сәтсіз аяқталды. Дегенмен, ол Шотландиядағы ерліктері үшін көптеген париждіктердің сүйікті батыры мен құрметіне ие болды. 1747 жылдың наурызында ол Испанияның Фердинанд VI-мен кездесу үшін Лион арқылы Мадридке қысқа сапар жасады, бірақ король Стюарттарды қалпына келтіруге Испанияның көмек көрсету идеясын қабылдамады. Осы кезеңде оның ағасы Генримен қарым-қатынасы нашарлады, себебі Генри 1747 жылдың шілдесінде кардиналдың қалпағын қабылдады. Ол Римдегі әкесімен де (ағасының әрекетін мақұлдаған) байланысты әдейі үзіп жіберді. Францияда Карлдың көптеген сүйікті әйелдері болды. Ол өзінің туысы Мари Луиза де Ла Тур д'Оверньмен, Гемене ханзадасы Жюльдің әйелімен қарым-қатынаста болды, нәтижесінде Чарльз есімді қысқа ғұмырлы ұлы дүниеге келді (1748 жылдың 28 шілдесінде туды, 1749 жылдың 18 қаңтарында қайтыс болды). 1748 жылдың желтоқсанында ол Театр дю Палас Рояльде операны тамашалағанда француз билігінің өкілдерімен ұсталды. Ұзақ уақытқа Винсенн сарайына қамауға алынғаннан кейін, ол Австрия мұрагерлігі соғысын аяқтаған Экс-ла-Шапель шартының талаптарына сәйкес Франциядан қуылды. Ол алдымен Пап аймағындағы Авиньонға, содан кейін 1749 жылы Лотарингия герцогтығындағы Луневильге көшті. Келесі жылдары ол бірнеше рет Парижге құпия сапарлар жасады, бірақ француз билігі оны таба алмады. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Карл Англиядағы якобиттердің қалған қолдаушыларына, католик болып қала отырып, ағылшын және шотланд тәждерін қайтарып алу мүмкін еместігін мойындап, протестант ретінде билік етуге дайын екенін мәлімдеді. Осыған сәйкес ол 1750 жылы Лондонға жасырын барып, бірнеше апта бойы негізінен Лейди Примроуздың, Примроуздың 3-ші виконтінің жесірі Лейди Примроуздың Лондондағы Эссекс көшесіндегі резиденциясында тұрды. Лондонға келген кезде Карл католик дінінен бас тартып, протестанттық дінге өтті, Англикан шіркеуінің қасиеттіліктеріне қатысты, мүмкін, қазылар алқасынан тыс шіркеулердің бірінде. Епископ Роберт Гордон, адал якобит, оның үйі Теобальд жолындағы үйі сапар барысында Карлдың қауіпсіз үйлерінің бірі болды, осы қасиеттіліктерді өткізуге ең лайықты адам болды. 1788 жылы Грей Инндегі қазылар алқасынан тыс шіркеу орын ретінде ұсынылды. Бұл Дэвид Юмның бұл оқиға Страндтағы шіркеуде болған деген пікірін жоққа шығарады, сондай-ақ Кибет сияқты өмірбаяншылардың Сент-Мартин-ин-зе-Филдс шіркеуін ұсынғанын да жоққа шығарады. Карл бірнеше жыл бойы шотланд сүйіктісі Клементина Уолкиншоумен (кейін графша фон Альберстроф атанды) бірге эмиграцияда өмір сүрді, онымен 1745 жылғы көтеріліс кезінде танысып, қарым-қатынасын бастаған болуы мүмкін. Оның көптеген жақтастары оны Ұлыбританияның Ганновер үкіметі орнатқан тыңшы деп күдіктенді. 1753 жылдың 29 қазанында олардың Шарлотта есімді қызы дүниеге келді. Карлдың якобиттердің ісінің күйреуімен күресуге қабілетсіздігі алкогольге тәуелділікке әкелді, ал анасы мен қызы Карлдан әкесі Джеймстің көмегімен бөлініп кетті. 1759 жылы Жеті жылдық соғыстың разгары кезінде Карл Парижге француз сыртқы істер министрі герцог Де Шоизельмен кездесуге шақырылды. Карл жақсы әсер қалдыра алмады, ол талапкерлік танытып, идеалистік көзқарастарға ие болды. Шоизель Англияға 100 000 адамнан тұратын толыққанды шабуыл жасауды жоспарлап отырды, оған Карл басқаратын якобиттерді қосуға үміттенді. Алайда, ол Карлге соншалықты әсер етпеді, якобиттердің көмегінен бас тартты. Француздық шабуыл, бұл Карлдың Стюарт әулеті үшін Англия, Шотландия және Ирландия тақтарын қайтарып алудың соңғы шынайы мүмкіндігі болды, Куиберон шығанағы мен Лагостағы теңіз шайқастарында жеңіліске ұшырады.
Charles landed back in France on 10 October 1746 [O. S. 29 September 1746]. On his return, he was initially received warmly by King Louis XV, but as far as obtaining additional military or political assistance was concerned, his efforts proved fruitless. However, he became at once the popular hero and idol of many Parisians on account of his exploits in Scotland. In March 1747, he travelled briefly to Madrid via Lyon for an audience with Ferdinand VI of Spain, but the King rejected the idea of Spain providing help to restore the Stuarts. His relationship with his brother Henry deteriorated during this time, when Henry accepted a cardinal's hat in July 1747. He also deliberately broke off communication with his father in Rome (who had approved of his brother's action). While back in France, Charles had numerous mistresses. He had a relationship with his first cousin Marie Louise de La Tour d'Auvergne, wife of Jules, Prince of Guéméné, that resulted in a short lived son named Charles (born 28 July 1748, died 18 January 1749). In December 1748, he was arrested by the French authorities while attending the opera at the Théâtre du Palais Royal. Briefly imprisoned at the Château de Vincennes, he was then expelled from France under the terms of the Treaty of Aix la Chapelle that ended the War of the Austrian Succession. He moved first to the Papal territory at Avignon, and then in 1749 to Lunéville in the Duchy of Lorraine. In the following years, he was reported to have made several visits in secret to Paris, but was not discovered by the French authorities. After his defeat, Charles indicated to the remaining supporters of the Jacobite cause in England that, accepting the impossibility of his recovering the English and Scottish crowns while he remained a Catholic, he was willing to commit himself to reigning as a Protestant. Accordingly, he visited London incognito in 1750, staying for several weeks primarily at the Essex Street London residence of Lady Primrose, the widow of the 3rd Viscount of Primrose. While in London, Charles abjured the Catholic faith and conformed to the Protestant faith by receiving Anglican communion, likely at one of the remaining non juring chapels. Bishop Robert Gordon, a staunch Jacobite whose house in Theobald's Row was one of Charles's safe houses for the visit, is the most likely to have celebrated the communion. A chapel in Gray's Inn, used by the nonjurors, was suggested as the venue as early as 1788. This rebuts David Hume's suggestion that it took place at a church in the Strand. and biographers such as Kybett who have suggested St Martin in the Fields. Charles lived for several years in exile with his Scottish mistress, Clementina Walkinshaw (later known as Countess von Alberstrof), whom he met, and may have begun a relationship with, during the 1745 rebellion. She was suspected by many of Charles's supporters of being a spy planted by the Hanoverian government of Great Britain. On 29 October 1753, the couple had a daughter, Charlotte. Charles's inability to cope with the collapse of the Jacobite cause led to his problem with alcohol, and mother and daughter separated from Charles with his father James's assistance. In 1759, at the height of the Seven Years' War, Charles was summoned to a meeting in Paris with the French foreign minister, the Duc De Choiseul. Charles failed to make a good impression, being argumentative and idealistic in his expectations. Choiseul was planning a full scale invasion of England involving upwards of 100,000 men, to which he hoped to add a number of Jacobites led by Charles. However, he was so little impressed with Charles that he dismissed the prospect of Jacobite assistance. The French invasion, which was Charles's last realistic chance to recover the thrones of England, Scotland and Ireland for the Stuart dynasty, was ultimately thwarted by naval defeats at Quiberon Bay and Lagos.
Үмітқор: 1766 1788
Чарльздің әкесі 1766 жылдың 1 қаңтарында қайтыс болды. Рим папасы XI Клемент Джеймсті Англия, Шотландия және Ирландияның королі ретінде «III және VIII Джеймс» деп мойындады, бірақ 40 жылдан кейін Рим папасы XIII Клемент Чарльзға «III Чарльз» ретінде сол сияқты мойындауды бермеді. Дегенмен, 23 қаңтарда Папаның рұқсатымен Чарльз әкесі 40 жылдан астам уақыт тұрған Мути сарайына көшті. Чарльз таққа отырғанда Франция және Испания патшаларына хат жазды, бірақ екі монархтың екеуі де оны III Чарльз король ретінде мойындамады. Чарльз Римдегі әлеуметтік өміріне оралды, Папаға сапарлар жасады және аң аулау, оқ жару, кештер, концерттер, опералар мен спектакльдер сияқты ойын-сауықтармен шұғылданды. Ерекше оқиғаның бірі – 6 сәуірде Чиги сарайында Вольфганг Амадей Моцарттың өнерін тыңдаған кезде болды. Алайда ол кейде бөлмесіне жабылып, өмірінің соңына дейін жаңа достар таппады. Чарльз 1771 жылдың басында Франция билігінің рұқсатымен Парижге қайтып келді. Бірақ кездесу күні Чарльз мас болғандықтан, дұрыс сөйлей алмағаны анықталды, сондықтан талқылаулар тоқтатылды. Чарльз 51 жасқа толғанда, оның жақыптық қолдаушылары мен француздар оның әлі үйленбегендігіне және оның жалғыз еркек мұрагері, бойдақ болуға ант берген ағасы ғана қалғандығына алаңдады. Француздар Стюарт әулетін Ұлыбритания үкіметіне қарсы қару ретінде сақтауды қалады. 1771 жылы ол Парижде болғанда, Чарльз Бервик полкіндегі ирланд офицері сэр Эдмунд Райанды оған қалыңдық іздеуге жіберді. Ол болашақ келіндермен келіссөздер жүргізді, бірақ әйел таба алмады. Бірнеше айдан кейін Чарльздың серігі, д’Айгильон герцогы және оның туысы Чарльз Фитц Джеймс Стюарт болашақ қалыңдық ретінде соңғысының қарындасы Луиза Столберг-Гедерн ханшайымын ұсынды. Сәйкесінше, 1772 жылдың 28 наурызында Чарльз Луиза ханшайыммен өкілеттік арқылы үйленді. Жұбайлар көп ұзамай 1772 жылдың 17 сәуірінде Мачератада алғаш рет кездесті, онда неке толыққанды болды. Олар алдымен Римде тұрды, содан кейін 1774 жылы Флоренцияға көшті, онда оларға Принц Корсини резиденциясын, қазір Претендент сарайы деп аталатын Палаццо ди Сан-Клементе берілді. Флоренцияда ол «Албани графы» деген атты псевдоним ретінде қолданды, ал оның әйелі Луиза көбінесе «Албани графинясы» деп аталды. Чарльздың денсаулығы өмірінің соңғы жылдары нашарлап, оның астма, жоғары қан қысымы, аяқтарының ісінуі және ойық жаралары бар екені хабарланды. 1774 жылы Флоренцияда болған кезде ол ауруларынан үнемі зардап шекті, сондықтан оны қызметшілер арбаға дейін және одан алып жүруге мәжбүр болды. Чарльз сондай-ақ, жасы ұлғайған сайын нашарлап бара жатқан ішімдікке құмар екені белгілі болды. 1777 жылы Чарльз мен Луиза Флоренциядан Римге оралды. Олардың қарым-қатынастары күрделене түсті. Мұның бір себебі Луизаның Карл Бонштеттен және итальяндық ақын граф Витторио Альфиеримен болған қатынастары туралы болжамдар болды. Тағы бір себеп ретінде Чарльзтың өзі айтылды, ол ақылсыз және мас болып бара жатқандығы хабарланды. 1780 жылдың қараша айында Луиза Чарльзден ресми түрде кетіп қалды. Ажырасқаннан кейін ол Чарльз өзін физикалық зорлыққа ұшыратқанын мәлімдеді. Бұл мәлімдеме замандастары тарапынан көбінесе қабылданды. 1784 жылдың сәуір айында Чарльз Швецияның корольі Густав III Луизаға ажырасу туралы жарлық беруге көндірді. Пап мемлекетінде мұндай заңды процедура болмағандықтан, ресми ажырасу болмады, бірақ Луизаға күйеуінен бөлек тұруға заңды түрде рұқсат берілді, тіпті ол мұны біраз уақыттан бері істеп келгенімен. Чарльз өмірінің соңғы жылдарында Флоренция мен Римде тұрды. Алайда 1785 жылы ол Флоренциядан соңғы рет шығып, Римге оралды. Дәрігерлер оның нашарлығына байланысты оның саяхатын шектеуге кеңес берді.
Charles's father died on 1 January 1766. Pope Clement XI had recognised James as King of England, Scotland, and Ireland as "James III and VIII", but over 40 years later Pope Clement XIII did not give Charles the same recognition as "Charles III". However, on 23 January, with the Pope's permission, Charles moved into the Palazzo Muti, which his father had lived in for over 40 years. Charles wrote to both the Kings of France and Spain on his accession, but recognition as King Charles III was not granted by either monarch. Charles returned to his social life in Rome, making visits to the Pope and indulging in pastimes such as hunting, shooting, balls, concerts, operas and plays. One notable occasion, was when he met and heard Wolfgang Amadeus Mozart perform at the Chigi Palace on 6 April. However, he would periodically shut himself away in his rooms, and was said to have formed no new friendships in his later life. He made visits to Florence and Pisa in 1770, where he took to the waters at the city's thermal baths. Charles returned to Paris in early 1771 with the permission of the French authorities under the Duc de Choiseul, who once again wished to discuss the possibility of a Jacobite invasion. However, on the day of the meeting, Charles was reported to be so intoxicated that he was unable to speak coherently, so the discussions were abandoned. By the time Charles entered his 51st year, concern was raised by his Jacobite supporters and the French that he had not yet married, and that only his brother, a priest sworn to celibacy, remained as the only male heir. The French also wished to continue the Stuart line as a potential weapon against the government in Britain. In 1771, while he was in Paris, Charles dispatched Sir Edmund Ryan, an Irish officer in Berwick's regiment, to seek out a bride for him. Despite some potential negotiations with prospective brides, he was unable to find a wife. A few months later, Charles's companion, the Duc d'Aiguillion, and his cousin Charles Fitz James Stuart suggested the latter's sister in law Princess Louise of Stolberg Gedern as a prospective bride. Accordingly, on 28 March 1772, Charles married Princess Louise by proxy. The couple met shortly after for the first time at Macerata on 17 April 1772, where the marriage was reported to have been consummated. They lived first in Rome and then moved to Florence in 1774, where he was provided with a residence by Prince Corsini, the Palazzo di San Clemente, now known as the Palazzo del Pretendente. In Florence, he used the title "Count of Albany" as an alias, and his wife Louise was normally referred to as the "Countess of Albany". Charles's health deteriorated in later life, and he was reported to have suffered from asthma, high blood pressure, swollen legs and ulcers. In 1774, while in Florence, he suffered constantly from his illnesses, which required him to be carried by his servants to and from his carriage. Charles was also known to be an alcoholic, a condition that worsened with age. Charles and Louise left Florence in 1777 and returned to Rome. Their relationship had become increasingly quarrelsome. One cause was said to be the speculation regarding Louise's adulterous relationships with the courtiers Carl Bonstetten and the Italian poet Count Vittorio Alfieri. Another cause was stated to be Charles himself, who was reported as becoming increasingly irrational and drunk. In November 1780, Louise formally left Charles. After separating, she claimed that Charles had physically abused her. This claim was generally believed by contemporaries. In April 1784, Charles was persuaded by the visiting King Gustav III of Sweden to grant Louise a decree of separation. While not a formal divorce, as no such legal procedure existed in the Papal States, Louise was thereby legally permitted to live separately from her husband, even though she had been doing so for some time. Charles spent the majority of his last years living between Florence and Rome. However, he left Florence for the last time in 1785 and returned to Rome. It was reported that he was limited to light travelling by his doctors owing to his fragility.
Өлім және жерлеу
Карл 1788 жылғы 30 қаңтарда 67 жасында инсульттан қайтыс болды. Оның інісі, Йорк герцогы кардинал, қатысы болған кезде, ол 31 қаңтар күні таңертең қайтыс болды деп жазды, себебі оны өзінің ұлы атасы, король Карл I-нің атылу күнімен бір күні қайтыс деп жариялау бақытсыздыққа алып келер деп есептелді. Карл өсиетімен мүлкінің көп бөлігін қызы Шарлоттаға, мұрагеріне қалдырды. Бірнеше ерекшеліктер болды, соның ішінде інісі Генриге арналған бірнеше тақталар, сондай-ақ қызметшілеріне белгілі бір төлемдер. Ол қайтыс болғанда, оның бетінен қалып жасалып, денесі балсамаланып, кипарис ағашынан жасалған табытқа салынды. Шұбар орденімен, Әулие Андрей кресімен, Гартер орденімен және Әулие Георгий кресімен безендірілген Карл алғашқыда Римге жақын орналасқан Фраскати соборында жерленді, онда оның інісі Генри епископ болып қызмет еткен. Генри 1807 жылы қайтыс болғаннан кейін Карлдың денесі (жүрегінен басқа) Ватиканның Киелі Петр базиликасының криптасына көшірілді, онда ол әкесі мен інісінің қасында мәңгілікке жатты. Бұл жер Антонио Канованың Корольдік Стюарттарға арналған ескерткіші орнатылатын жердің астында болды. Оның анасы Мария да Киелі Петр шіркеуіне жақын жерде жерленген. Карлдың жүрегі Фраскати соборында қалды, ол еден астындағы кішкентай құмырада сақталады, ескерткіштің астында.
Charles died in Rome of a stroke on 30 January 1788, aged 67. His brother the Cardinal Duke of York, who was present at the death, had the record read that he died on the morning of 31 January, as it was deemed unlucky to have him declared dead on the same date as the execution of his great grandfather, King Charles I. Charles's will left most of his estate to his heir, his daughter Charlotte. There were a few exceptions, including some plates for his brother Henry, as well as some annuities for his servants. On his death, a cast of his face was made, and his body was embalmed and placed in a coffin of cypress wood. Adorned with the Order of the Thistle, the Cross of St Andrew, the Order of the Garter and the Cross of St George, Charles was first buried in Frascati Cathedral near Rome, where his brother Henry was bishop. At Henry's death in 1807, Charles's remains (except his heart) were moved to the crypt of St Peter's Basilica in the Vatican, where they were laid to rest next to those of his brother and father. This was below the spot where the monument to the Royal Stuarts by Antonio Canova would later be erected. His mother Maria is also buried nearby at St Peter's. Charles's heart remained in Frascati Cathedral, where it is contained in a small urn beneath the floor, under a monument.
Мәдени суреттер
Карл 18-ғасырдан бері суреттерде бейнеленген, оның көп бөлігі Романтизм дәуіріне және кейінірек Виктория заманындағы Якобиттердің бейнелеулеріне жатады. Чарльздың 1746 жылы Шотландиядан кетуі Фрэнсис Уильям Топхэм салған суреттің гравюрасында көрсетілген. 1892 жылы Джон Петти Чарльздың Холирудхаус сарайындағы бал залына кіргенін суретке түсірді. Чарльз бен Якобиттер көптеген суреттерде, гравюраларда және заттарда бейнеленген, оның келбеті мен гербі тіпті ойылған әйнектер сияқты заттарда да салынған. Чарльз сахнада, сондай-ақ кино мен теледидарда бейнеленген. Оны 1948 жылғы жартылай өмірбаяндық фильмде Дэвид Нивен сомдады. Чарльз, Диана Габалдонның кітаптар сериясына негізделген «Аутлендер» тарихи драмалық сериалында Эндрю Гоуэр рөлін де ойнады. Оның өмірі көптеген тарихи пьесалардың құрамдас бөлігі болды, оның ішінде «Бони Принс Чарли үшін» (1897), «Жас талапкер» (1996) және «Даңқ» (2000) пьесалары бар. Чарльз Стюарттың мұрасы және якобизмдегі рөлі әндер мен музыкаға да әсер етті. Мысалдарға «Óró sé do bheatha abhaile», «Бонни Чарли», «Кім патша болады, Чарлидан басқа?» және «Шарли – менің жаным» әндері жатады. Чарльздың Шотландиядан кейін қашқандығы ағылшын жазушысы сэр Гарольд Эдвин Болтонның «Скай қайығы әнінде» және Шон Кларах Мак Дойналльдің «Mo Ghile Mear» ирланд әнінде еске алынады. «My Bonnie Lies over the Ocean» танымал әні оған, сондай-ақ кез келген әйелге сілтеме ретінде қарастырылуы мүмкін. Оны 1961 жылы Тони Шеридан мен The Beatles тобы қайта орындады.
Charles has been depicted in painting since the 18th century, much of it belonging to Romanticism and later Victorian representations of the Jacobites. Charles's departure from Scotland in 1746 is depicted in an engraving of a painting by Francis William Topham, In 1892, John Pettie painted Charles entering the Ballroom at Holyroodhouse. Charles and the Jacobites would also be depicted in numerous drawings, prints and on objects, his likeness and coat of arms even depicted on objects such as engraved drinking glasses. Charles has been depicted on stage as well as in film and television. He was portrayed by David Niven in the 1948 semi biographical film Bonnie Prince Charlie. Charles was also portrayed by Andrew Gower in the historical dramatic series Outlander, based upon Diana Gabaldon's book series. His life has formed a component of numerous historical plays, including For Bonnie Prince Charlie (1897), the Young Pretender (1996) and The Glory (2000). The legacy of Charles Stuart and his role in Jacobitism has also influenced songs and music. Examples include the folk songs "Óró sé do bheatha abhaile", "Bonnie Charlie", "Wha'll be King but Charlie?" and "Charlie is my darling". Charles's subsequent flight from Scotland is commemorated in "The Skye Boat Song" by the English author Sir Harold Edwin Boulton and in the Irish song "Mo Ghile Mear" by Seán Clárach Mac Domhnaill. The popular song My Bonnie Lies over the Ocean could be in reference to him as a way to refer to him but also to any woman. It was covered by Tony Sheridan and the Beatles in 1961.
Қарулар
Уэльс принсі рөлін сомдаған кезінде Чарльз, патшалықтың гербінен құралған, үш нүктелі күміс таспамен ерекшеленген қанатты белгіні пайдаланды.
During his pretence as Prince of Wales, Charles claimed a coat of arms consisting of those of the kingdom, differenced by a label argent of three points.