Muridae тұқымдасы – кеміргіштердің ең ірі тұқымдасы. 870-ке жуық түрді қамтиды: тышқандар, егешқұйрықтар, шағырлар. Еуразия, Африка, Австралияда таралған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кеміргіштер тұқымдасы
Family of rodents
Муридтер, немесе кеміргіштер тұқымдасы – кеміргіштер мен сүтқоректілердің ең ірі немесе екінші ірі тұқымдасы болып табылады, шамамен 870 түрін қамтиды. Олардың ішінде Еуразия, Африка және Австралияда табиғатта кездесетін көптеген түрлері бар, мысалы, тышқандар, егеуқұйрықтар және құмтышқандар. Муридалар деген атау латын тілінен келген, ол "тышқан" дегенді білдіреді, себебі барлық нағыз тышқандар осы тұқымдасқа жатады, ал ең көп таралған тышқандар Мус туысына жатады.
The Muridae, or murids, are either the largest or second largest family of rodents and of mammals, containing approximately 870 species, including many species of mice, rats, and gerbils found naturally throughout Eurasia, Africa, and Australia. The name Muridae comes from the Latin [[:wikt:mus (genitive [[:wikt:muris), meaning "mouse", since all true mice belong to the family, with the more typical mice belonging to the genus Mus.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Муридтер дүниежүзінде кеңінен таралған, бірақ көптеген кіші тұқымдастардың ареалдары шектеулі. Муридтер Антарктидада және көптеген мұхит аралдарында табылмайды. Олардың ешқайсысы Америкаға тән емес, алайда үй тышқаны мен қара егешкен сияқты бірнеше түрі бүкіл әлемге әкелінген. Муридтер тропикалық ормандардан тундраға дейін әртүрлі экожүйелерде қоныстанды. Олардың арасында жер қазғыш, ағаш өрмелеуші және жартылай сулық түрлері бар, бірақ көпшілігі құрлықта тіршілік етеді. Муридтердің толғанған экологиялық нишалары олардың көптеп кездесуін түсіндіруге көмектеседі.
Murids are found nearly everywhere in the world, though many subfamilies have narrower ranges. Murids are not found in Antarctica or many oceanic islands. Although none of them are native to the Americas, a few species, notably the house mouse and black rat, have been introduced worldwide. Murids occupy a broad range of ecosystems from tropical forests to tundras. Fossorial, arboreal, and semiaquatic murid species occur, though most are terrestrial animals. The extensive list of niches filled by murids helps to explain their relative abundance.
Тамақ пен тіс тірлігі
Муридтерде тамақтану әдеттерінің кең ауқымы кездеседі, олар шөпқоректі және барлық жейтін түрлерден бастап, тек жер құрттарымен, саңырауқұлақтың белгілі бір түрлерімен немесе су жәндіктерімен қоректенетін мамандарға дейін жетеді. Муридтерде кіреуіш тістері мен алдыңғы тістері жоқ. Әдетте, үш моляр (кейде біреу немесе екеу ғана) болады, ал молярлардың құрылысы туысқа және тамақтану әдеттеріне қарай өзгеріп отырады.
A broad range of feeding habits is found in murids, ranging from herbivorous and omnivorous species to specialists that consume strictly earthworms, certain species of fungi, or aquatic insects. Murids lack canines and premolars. Generally, three molars (though sometimes only one or two) are found, and the nature of the molars varies by genus and feeding habit.
Көбею
Кейбір муридтер өте әлеуметтік, ал басқалары жеке табиғатты. Аналықтары жылына бірнеше төл туады. Жылы аймақтарда көбею жыл бойы жүруі мүмкін. Көптеген туыстардың өмір сүру ұзақтығы әдетте екі жылдан кем, бірақ муридтердің көбеюге қабілеті жоғары, олардың саны тез өсіп, азық-түлік ресурстары таусылғанда күрт азаяды. Мұндай жағдай көбінесе үш-төрт жылдық циклмен кездеседі.
Some murids are highly social, while others are solitary. Females commonly produce several litters annually. In warm regions, breeding may occur year round. Though the lifespans of most genera are generally less than two years, murids have high reproductive potential and their populations tend to increase rapidly and then drastically decline when food resources have been exhausted. This is often seen in a three to four year cycle.
Сипаттамалары
Муридтер – кішкентай сүтқоректілер, әдетте құйрығын қоспағанда ұзындығы шамамен 7-ден 40 сантиметрге дейін жетеді, бірақ Африканың пигмей тышқаны 4 сантиметрден бастап, солтүстік Лузонның алып бұлт тышқаны 50 сантиметрге дейін өзгереді. Олардың денелері әдетте денеден ұзын, қабыршақты құйрықтары бар және сезімтал бауырсақтарымен ерекшеленеді, бірақ бұл жалпы белгілерінде үлкен айырмашылықтар бар. Кейбір муридтердің аяқтары мен табандары созылған, бұл оларға секіріп қозғалуға мүмкіндік береді, ал басқаларының табандары кең және құйрықтары жабыса алады, бұл олардың өрмелеу қабілетін жақсартады, ал үшіншілерінде мұндай бейімделулер жоқ. Олардың көпшілігі қоңыр түсті, бірақ қара, сұр немесе ақ дақтары да кездеседі. Муридтердің есту және иіс сезу қабілеті әдетте өте жақсы дамыған. Олар орманнан бастап шөлейтке, таулы аймақтарға дейін әртүрлі ортада тіршілік етеді. Көптеген түрлер, әсіресе шұбар тышқандар, шөл жағдайларына бейімделген және аз сумен ұзақ уақыт тіршілік ете алады. Олар түрлеріне қарай әртүрлі тағамдарды тұтынады, оған күшті жақ бұлшықтары және тіршілік бойы өсетін кеміргіш тістері көмектеседі. Муридтердің тіс формуласы – . Муридтер жиі көбейеді, көбінесе жылына бірнеше рет көп бала туады. Олар әдетте жұптасқаннан кейін жиырмадан қырық күн аралығында туады, бірақ бұл түрлеріне байланысты айтарлықтай өзгереді. Балалары көбінесе соқыр, түксіз және көмекке мұқтаж туады, бірақ тікенді тышқандар сияқты ерекшеліктер де кездеседі.
The murids are small mammals, typically around long excluding the tail, but ranging from in the African pygmy mouse to in the northern Luzon giant cloud rat. They typically have slender bodies with scaled tails longer than the body, and pointed snouts with prominent whiskers, but with wide variation in these broad traits. Some murids have elongated legs and feet to allow them to move with a hopping motion, while others have broad feet and prehensile tails to improve their climbing ability, and yet others have neither adaptation. They are most commonly some shade of brown in color, although many have black, grey, or white markings. Murids generally have excellent senses of hearing and smell. They live in a wide range of habitats from forest to grassland, and mountain ranges. A number of species, especially the gerbils, are adapted to desert conditions and can survive for a long time with minimal water. They consume a wide range of foods depending on the species, with the aid of powerful jaw muscles and gnawing incisors that grow throughout life. The dental formula of murids is
Murids breed frequently, often producing large litters several times per year. They typically give birth between twenty and forty days after mating, although this varies greatly between species. The young are typically born blind, hairless, and helpless, although exceptions occur, such as in spiny mice.
Жіктеу
Муридтер бес кіші тұқымға, 150-ге жуық туысқа және шамамен 834 түрге жіктеледі.
The murids are classified in five subfamilies, around 150 genera, and about 834 species.
Әдебиетте
Муридтер әдебиетте, оның ішінде халық ертегілері мен қиял-жорамал әңгімелерде кездеседі. 14-шы ғасырдан бері көптеген нұсқаларда қайта айтылған, соның ішінде Гримм ағайындыларының нұсқасы бар, Хэмлиннің "Сиыршысы" әңгімесінде тышқан аулаушы қаланың тышқандарын өзенге жетеледі, бірақ қала әкімі оған жалақы төлеуден бас тартады. Қарымта ретінде, тышқан аулаушы қаланың барлық балаларын алып кетеді, олар ешқашан қайта оралмайды. Беатрикс Поттердің кішкентай кітаптарының кейбірінде тышқандар бейнеленген, оның ішінде "Екі жаман тышқанның ертегісі" (1904), "Миссис Титтлмуустың ертегісі" (1910), "Джонни Таун Мысықтың ертегісі" (1918) және "Глостер тігіншісі" (1903) кіретін шығармалар бар. Соңғысы Дж. Р. Р. Толкинмен оның қиял-жорамал әңгімесіне ең жақын деп сипатталған, ал қалғандары "жануарлар туралы аңызға" жатады. Эзоптың ертегілерінің ішінде "Мысық және тышқан" мен "Бақа және тышқан" бар. Джеймс Герберттің алғашқы романы "Тышқандар" (1974) романында, жалқы есімді адам алып тышқандардың тобынан шабуылға ұшырап, тірідей желінеді; одан кейін тағы да шабуылдар болады.
Murids feature in literature, including folk tales and fairy stories. In the Pied Piper of Hamelin, retold in many versions since the 14th century, including one by the Brothers Grimm, a rat catcher lures the town's rats into the river, but the mayor refuses to pay him. In revenge, the rat catcher lures away all the children of the town, never to return. Mice feature in some of Beatrix Potter's small books, including The Tale of Two Bad Mice (1904), The Tale of Mrs Tittlemouse (1910), The Tale of Johnny Town Mouse (1918), and The Tailor of Gloucester (1903), which last was described by J. R. R. Tolkien as perhaps the nearest to his idea of a fairy story, the rest being "beast fables". Among Aesop's Fables are The Cat and the Mice and The Frog and the Mouse. In James Herbert's first novel, The Rats, (1974), a vagrant is attacked and eaten alive by a pack of giant rats; further attacks follow.