Қоңыр және қара егеуқұйлар туралы мәліметтер

Кіріспе

Кеміргіштердің бірнеше туысы

Жыртқыштар – әр түрлі орташа мөлшерлі, ұзын құйрықты кеміргіштер. Жыртқыштардың түрлері Rodentia отрядында кездеседі, бірақ классикалық жыртқыштар Rattus туысында кездеседі. Басқа жыртқыштар туыстарына Neotoma (топтық жыртқыштар), Bandicota (бандикут жыртқыштар) және Dipodomys (кенгуру жыртқыштар) жатады. Жыртқыштар көлемі бойынша егешқұйрықтардан ерекшеленеді. Әдетте, ірі мироидты кеміргіштердің атауында "жыртқыш" сөзі, ал кіші мироидты кеміргіштердің атауында "егешқұйрық" сөзі қолданылады. "Жыртқыш" және "егешқұйрық" деген жалпы терминдер таксономиялық жағынан нақты емес. Әлемде 56 түрлі жыртқыш белгілі.

Түрі мен сипаттамасы

Сыңарлардың ең танымал түрлері – қара сыңар (Rattus rattus) және қоңыр сыңар (Rattus norvegicus). Бұл топқа, әдетте, «Ескі әлем сыңарлары» немесе «нағыз сыңарлар» деп аталады. Олар Азияда пайда болған. Сыңарлар өз туыстары – Ескі әлемдегі тышқандардың көпшілігінен ірілеу, бірақ табиғатта олардың салмағы сирек қана артық болады. «Сыңар» термині шын сыңарлар емес, басқа да кішкентай сүтқоректілердің атауларында қолданылады. Мысалдарға Солтүстік Американың үйір-үйір тышқандары (сонымен қатар ағаш сыңарлары) және «кенгуру сыңарлары» деп атайтын бірнеше түрлер жатады. Сыңардың аталықтары – қаз, жұптаспаған аналықтары – қаз, жүкті немесе бала күткен аналықтары – аналық, ал балалары – мысықтар немесе күшіктер деп аталады. Сыңарлардың тобы «жамандық» деп аталады. Көбінесе олар мүмкіндікті пайдаланып тірі қалады және көбінесе адамдармен және олардың жанында өмір сүреді, сондықтан оларды комменсалдар деп атайды. Олар, әсіресе дамып келе жатқан елдерде, айтарлықтай азық-түлік шығындарына себеп болуы мүмкін. Дегенмен, кең таралған және мәселелі комменсал сыңарлардың түрлері осы әртүрлі туыста азшылықты құрайды. Сыңарлардың көптеген түрлері аралдарға тән, олардың кейбіреулері мекендеу ортасының жоғалуынан немесе қоңыр, қара немесе Полинезия сыңарларымен бәсекелесуден қорқады. Жабайы кеміргіштер, соның ішінде сыңарлар, Leptospira, Toxoplasma gondii және Campylobacter сияқты көптеген зооноздық патогендерді тарата алады. Қара өлімнің себебі тропикалық сыңар блохасы (Xenopsylla cheopis) арқылы таралған Yersinia pestis микроорганизмі деп саналады. Бұл блоха орта ғасырлардағы эпидемиялар кезінде Еуропа қалаларында мекендеген қара сыңарларды аулаған, ал сыңарлар инфекцияны таратушы ретінде пайдаланылған. Сыңарлармен байланысты тағы бір зооноз – ауыз-аяқ ауруы. Сыңарлар 6 аптада жыныстық жағынан жетіледі, бірақ әлеуметтік жағынан 5-6 айлық шамасында жетіледі. Сыңарлардың орташа өмір сүру ұзақтығы түрлеріне байланысты әртүрлі болады, бірақ көптеген түрлер хищниктердің салдарынан шамамен бір жылдай ғана өмір сүреді. Қара және қоңыр сыңарлар Плейстоценнің басында Азия ормандарында басқа Ескі әлем сыңарларынан бөлініп шықты.

Сыңар құйрықтары

Көптеген кеміргіштерге тән ұзын құйрық – әртүрлі егеуқұйрықтардың модельдерінде кеңінен зерттелген ерекшелік, ол осы құрылымның үш негізгі функциясын көрсетеді: терморегуляция, шағын проприоцепция және зиянды медиацияланған құйрықтан айырылу жауабы. Егеуқұйрықтардың құйрықтары, әсіресе егеуқұйрық модельдерінде, олардың анатомиялық құрылысынан туындайтын терморегуляциялық функцияға ие. Бұл ерекше құйрық морфологиясы Muridae туысының ішінде, Sciuridae, батпақ егеуқұйрықтарының бұталы құйрықтарымен салыстырғанда айқын байқалады. Құйрығы түксіз және жұқа терілі, бірақ жоғары тамырланған, осылайша қоршаған ортамен тиімді кері ағымдық жылу алмасуына мүмкіндік береді. Құйрықтың жоғары бұлшықет және дәнекер тінінің тығыздығы, оның көптеген құйрық омыртқалары бойындағы бұлшықеттердің көптеген бекітілу орындары кеміргішті үш өлшемді кеңістікте бағдарлауға көмектесетін нақты проприоцептивтік сезімдерді жеңілдетеді. Муридтерде құйрықтан айырылу деп аталатын ерекше қорғаныс механизмі пайда болды, ол құйрықтағы ең сыртқы тері қабатын жоғалту арқылы жыртқыштан қашуға мүмкіндік береді. Алайда, бұл механизм зерттелген көптеген патологиялармен байланысты. Көптеген зерттеулер егеуқұйрықтардың құйрықтарының терморегуляциялық қабілетін сынақ организмдерін әртүрлі физикалық белсенділікке ұшырату және жануарлардың құйрықтары арқылы жылу өткізгіштігін өлшеу арқылы зерттеді. Бір зерттеуде егеуқұйрықтың құйрығынан оның ішкі қуысымен салыстырғанда жылуды бөлуде айтарлықтай айырмашылық бар екені анықталды. Бұл байқау құйрықтағы тамырлардың жоғары үлесіне, сондай-ақ оның жоғары бетінің көлеміне қатынасына байланысты, бұл тікелей тері арқылы жылудың таралу қабілетімен байланысты. Бұл нәтижелер жылуды сақтау мен механикалық тиімділіктің арасындағы байланысты талдаумен жүргізілген жеке зерттеуде расталды. Бұл зерттеуде құйрық жылу жинақталуын және модуляциясын өлшеуде маңызды рөл атқарды. Екінші жағынан, құйрықтың проприоцептивтік сенсор және модулятор ретінде жұмыс істеу қабілеті де зерттелді. Жоғарыда айтылғандай, құйрық жоғары дәрежеде бұлшықеттілік пен одан кейінгі иннервацияны көрсетеді, олар организмді бағдарлауға көмектеседі. Нақтырақ айтқанда, бұл құйрық бұлшықеттерінің үйлестірілген иілуі мен созылуы арқылы жүзеге асырылады, бұл организмнің массалық орталығында, бағдарда және т.б. шағын өзгерістерге әкеледі, бұл оған қоршаған ортада проприоцептивтік тепе-теңдікке қол жеткізуге көмектеседі. Егеуқұйрықтың құйрығындағы құрамдас сіңірлердің механобиологиялық зерттеулері ағзаның осы құрылыммен қоршаған ортада қалай жүретініне әсер ететін бірнеше факторларды анықтады. Бұл мысалдың бірі – бұл сіңірлердің морфологиясы егжей-тегжейлі түсіндірілген зерттеу. Егеуқұйрықтың құйрығының сіңірлерінің жасушалық өміршеңдігіне жасалған зерттеулер бұл талшықтар үшін коллагенді өндіретін тірі фибробластардың жоғары үлесін көрсетті. Адамдардағыдай, бұл сіңірлерде де жоғары тығыздықтағы Гольджи сіңір мүшелері бар, олар жануарға бұлшықеттің созылуын бағалауға және тепе-теңдік, проприоцепция және қозғалыспен байланысты жоғары қабықшалық аймақтарға ақпаратты жеткізу арқылы сәйкесінше реттеуге көмектеседі. Муридтердің ерекше құйрығы құйрықтан айырылу деп аталатын ерекше қорғаныс механизмін көрсетеді, онда жануардың жыртқыштан қашуын жеңілдету үшін терісінен сыртқы қабатын ажыратуға болады. Бұл эволюциялық селекциялық қысым құйрықтың бір бөлігін тастап, ішкі элементтерді қоршаған ортаға көбірек жариялау арқылы көрінетін көптеген патологияларға қарамастан сақталды. Олардың ішінде ең маңыздысы бактериялық және вируслық инфекция, өйткені құйрықтың ішіндегі қан тамырларының жоғары тығыздығы құйрықтың айырылуы немесе құрылымға ұқсас зақымдану кезінде ашылады. Құйрықтан айырылу жауабы – зиянды жауап, яғни жануар қатты ауыртпалыққа ұшыраған кезде, мысалы жыртқыш организмді құйрығынан ұстағанда пайда болады.

The characteristic long tail of most rodents is a feature that has been extensively studied in various rat species models, which suggest three primary functions of this structure: thermoregulation, minor proprioception, and a nocifensive mediated degloving response. Rodent tails—particularly in rat models—have been implicated with a thermoregulation function that follows from its anatomical construction. This particular tail morphology is evident across the family Muridae, in contrast to the bushier tails of Sciuridae, the squirrel family. The tail is hairless and thin skinned but highly vascularized, thus allowing for efficient countercurrent heat exchange with the environment. The high muscular and connective tissue densities of the tail, along with ample muscle attachment sites along its plentiful caudal vertebrae, facilitate specific proprioceptive senses to help orient the rodent in a three dimensional environment. Murids have evolved a unique defense mechanism termed degloving that allows for escape from predation through the loss of the outermost integumentary layer on the tail. However, this mechanism is associated with multiple pathologies that have been the subject of investigation. Multiple studies have explored the thermoregulatory capacity of rodent tails by subjecting test organisms to varying levels of physical activity and quantifying heat conduction via the animals' tails. One study demonstrated a significant disparity in heat dissipation from a rat's tail relative to its abdomen. This observation was attributed to the higher proportion of vascularity in the tail, as well as its higher surface area to volume ratio, which directly relates to heat's ability to dissipate via the skin. These findings were confirmed in a separate study analyzing the relationships of heat storage and mechanical efficiency in rodents that exercise in warm environments. In this study, the tail was a focal point in measuring heat accumulation and modulation. On the other hand, the tail's ability to function as a proprioceptive sensor and modulator has also been investigated. As aforementioned, the tail demonstrates a high degree of muscularization and subsequent innervation that ostensibly collaborate in orienting the organism. Specifically, this is accomplished by coordinated flexion and extension of tail muscles to produce slight shifts in the organism's center of mass, orientation, etc., which ultimately assists it with achieving a state of proprioceptive balance in its environment. Further mechanobiological investigations of the constituent tendons in the tail of the rat have identified multiple factors that influence how the organism navigates its environment with this structure. A particular example is that of a study in which the morphology of these tendons is explicated in detail. Namely, cell viability tests of tendons of the rat's tail demonstrate a higher proportion of living fibroblasts that produce the collagen for these fibers. As in humans, these tendons contain a high density of golgi tendon organs that help the animal assess stretching of muscle in situ and adjust accordingly by relaying the information to higher cortical areas associated with balance, proprioception, and movement. The characteristic tail of murids also displays a unique defense mechanism known as degloving in which the outer layer of the integument can be detached in order to facilitate the animal's escape from a predator. This evolutionary selective pressure has persisted despite a multitude of pathologies that can manifest upon shedding part of the tail and exposing more interior elements to the environment. Paramount among these are bacterial and viral infection, as the high density of vascular tissue within the tail becomes exposed upon avulsion or similar injury to the structure. The degloving response is a nocifensive response, meaning that it occurs when the animal is subjected to acute pain, such as when a predator snatches the organism by the tail.

Үй жануарлары ретінде

19 ғасырдың соңынан бері арнайы өсірілген егеуқұйрықтар үй жануарлары ретінде ұсталып келеді. Үй егеуқұйрықтары әдетте қоңыр егеуқұйрықтың түрлері болып табылады, бірақ қара егеуқұйрықтар мен алып қапшықты егеуқұйрықтар да кейде ұсталады. Үй егеуқұйрықтарының мінез-құлқы, олар қанша буын үй жануарлары ретінде ұсталғанына байланысты, жабайы туыстарынан өзгеше болады. Үй егеуқұйрықтары мысықтар мен иттер сияқты зооноздық ауруларға шағу қаупінен артық емес. Егеуқұйрықтарды үйретуге болады, олар көбінесе достыққа жақын және белгілі бір мінез-құлықтарды орындауға үйретілуі мүмкін. Таңдаулы өсіру егеуқұйрықтардың әртүрлі түс және белгілі түрлерін әкелді. Гендік мутациялар рекс және түксіз сияқты әртүрлі жүнді түрлерді де жасады. Таңдаулы өсірудегі туа біткен кемшіліктер нәтижесінде төмен, дискі тәрізді құлақтары болғандықтан танымал үй жануарына айналған dumbo егеуқұйрығы пайда болды. Егеуқұйрықтарды өсіруге және оларды егеуқұйрық көрмесінде көрсетуге ниеттенген әуесқойлар үшін өсіру стандарты бар.

Ғылыми зерттеулердің субъектілері ретінде

1895 жылы Массачусетс штатының Вурчестер қаласындағы Кларк университеті диетаның әсерін зерттеу және басқа да физиологиялық зерттеулер үшін үй қоңыр альбиносты тышқандар популяциясын құрды. Жылдар бойы тышқандар көптеген тәжірибелік зерттеулерде пайдаланылып, генетика, аурулар, дәрілердің әсері және адамзат денсаулығы мен әл-ауқаты үшін үлкен пайда келтірген басқа да салалар бойынша білімімізді арттырды. Тышқанның аорта доғалары, адамның жүрек-қан тамыр жүйесімен айқын анатомиялық ұқсастығы болғандықтан, мысық модельдерінде ең көп зерттелгендердің қатарына жатады. Тышқан мен адамның аорта доғалары брахиоцефальдық артерияның, сол жақ ортақ каротид артериясының және сол жақ субклавиан артериясының тармақталуын, сондай-ақ аорта тармақтарының геометриялық түрде ұқсас, жазық емес қисықтығын көрсетеді. Жүректің төс қуысындағы анатомиялық ұқсастығына қарамастан, жүрек пен оның құрылымдарының мысық моделі адамның жүрек-қан тамыр ауруларын зерттеу үшін құнды құрал болып қалады. Тышқанның көмекейі ингаляциялық уыттану, аллографты қабылдамау және сәулеленуге реакция зерттеулерінде қолданылған. Бір тәжірибеде тышқанның көмекейінің төрт ерекшелігі сипатталды: біріншісі – тиреоаритеноид бұлшығының, алдыңғы крикоаритеноид бұлшығының және жоғарғы крикоаритеноид бұлшығының орналасуы мен бекітілуі, екіншісі – аритеноидтан крикоидтың орталық бөлігіндегі түймешікке дейін созылатын жаңа аталған бұлшық. Жаңа аталған бұлшықтар адамның көмекейінде кездеспеді. Сонымен қатар, көмекейдің қанат тәрізді шеміршегінің орналасуы мен пішіні сипатталды. Екінші ерекшелік – жаңа аталған бұлшықтардың адамның көмекей бұлшықтарымен ұқсас болуы. Үшінші ерекшелік – көмекей бұлшықтарының әрқайсысындағы моторлық ұш тікелерінің (MEP) орналасуын түсіну ботулинттік токсин инъекциясының әсерін түсінуге көмектесті. Артқы крикоаритеноид, бүйірлік крикоаритеноид, крикотиреоид және жоғарғы крикоаритеноид бұлшықтарындағы MEP негізінен бұлшық ортасында шоғырланған. Сонымен қатар, медиальды тиреоаритеноид бұлшығының MEP бұлшық ортасында, ал латеральды тиреоаритеноид бұлшығының MEP бұлшықтың алдыңғы үштен бірінде шоғырланған. Төртінші және соңғы анықталған нәрсе – тиреоаритеноид бұлшығындағы MEP-тің орналасуы. Зертханалық тышқандар оқу және басқа да психикалық процестердің психологиялық зерттеулерінде (Барнетт, 2002), сондай-ақ топтық мінез-құлықты және тығыздықты (Джон Б. Калхунның мінез-құлықтық тұнба туралы жұмысымен) түсіну үшін де құнды болып табылды. 2007 жылғы зерттеуде тышқандардың метакогницияға ие екендігі анықталды, бұл бұрын тек адамдар мен кейбір приматтарда ғана тіркелген ақыл-ой қабілеті. Үй тышқандары жабайы тышқандардан көптеген жағынан ерекшеленеді: олар тыныш, сирек шағады, тығыздықты көтере алады, ертерек көбейеді және көбірек ұрпақ береді, сондай-ақ олардың миы, бауыры, бүйректері, бүйрек үсті бездері және жүрегі кішкентай (Барнетт, 2002). Қоңыр тышқандар ғылыми зерттеулер үшін модельдік организмдер ретінде жиі қолданылады. Тышқан геномының тізбегі жарияланғаннан бері және тышқан SNP чипінің жасалуы, нокаутты тышқандардың өндірісі сияқты басқа да жетістіктерге байланысты зертханалық тышқандар мысықтардай танымал болмаса да, пайдалы генетикалық құралға айналды. Ақыл-ой, оқу және есірткіге тәуелділік туралы сынақтарды жүргізу кезінде тышқандар жоғары интеллектісі, тапқырлығы, агрессивтілігі және бейімделу қабілетіне байланысты танымал таңдау болып табылады. Олардың психологиясы көптеген жағынан адамдардың психологиясына ұқсас. Лабораторияда қолдану үшін қоңыр тышқанның Wistar тышқаны сияқты жаңа тұқымдары немесе "тегі" өсірілді. Rattus norvegicus геномның көп бөлігі тізбектелген.

In 1895, Clark University in Worcester, Massachusetts, established a population of domestic albino brown rats to study the effects of diet and for other physiological studies. Over the years, rats have been used in many experimental studies, adding to our understanding of genetics, diseases, the effects of drugs, and other topics that have provided a great benefit for the health and wellbeing of humankind. The aortic arches of the rat are among the most commonly studied in murine models due to marked anatomical homology to the human cardiovascular system. Both rat and human aortic arches exhibit subsequent branching of the brachiocephalic trunk, left common carotid artery, and left subclavian artery, as well as geometrically similar, nonplanar curvature in the aortic branches. Despite existing anatomical analogy in the inthrathoracic position of the heart itself, the murine model of the heart and its structures remains a valuable tool for studies of human cardiovascular conditions. The rat's larynx has been used in experimentations that involve inhalation toxicity, allograft rejection, and irradiation responses. One experiment described four features of the rat's larynx. The first being the location and attachments of the thyroarytenoid muscle, the alar cricoarytenoid muscle, and the superior cricoarytenoid muscle, the other of the newly named muscle that ran from the arytenoid to a midline tubercle on the cricoid. The newly named muscles were not seen in the human larynx. In addition, the location and configuration of the laryngeal alar cartilage was described. The second feature was that the way the newly named muscles appear to be familiar to those in the human larynx. The third feature was that a clear understanding of how MEPs are distributed in each of the laryngeal muscles was helpful in understanding the effects of botulinum toxin injection. The MEPs in the posterior cricoarytenoid muscle, lateral cricoarytenoid muscle, cricothyroid muscle, and superior cricoarytenoid muscle were focused mostly at the midbelly. In addition, the medial thyroarytenoid muscle were focused at the midbelly while the lateral thyroarytenoid muscle MEPs were focused at the anterior third of the belly. The fourth and final feature that was cleared up was how the MEPs were distributed in the thyroarytenoid muscle. Laboratory rats have also proved valuable in psychological studies of learning and other mental processes (Barnett 2002), as well as to understand group behavior and overcrowding (with the work of John B. Calhoun on behavioral sink). A 2007 study found rats to possess metacognition, a mental ability previously only documented in humans and some primates. Domestic rats differ from wild rats in many ways. They are calmer and less likely to bite; they can tolerate greater crowding; they breed earlier and produce more offspring; and their brains, livers, kidneys, adrenal glands, and hearts are smaller (Barnett 2002). Brown rats are often used as model organisms for scientific research. Since the publication of the rat genome sequence, and other advances, such as the creation of a rat SNP chip, and the production of knockout rats, the laboratory rat has become a useful genetic tool, although not as popular as mice. When it comes to conducting tests related to intelligence, learning, and drug abuse, rats are a popular choice due to their high intelligence, ingenuity, aggressiveness, and adaptability. Their psychology seems in many ways similar to that of humans. Entirely new breeds or "lines" of brown rats, such as the Wistar rat, have been bred for use in laboratories. Much of the genome of Rattus norvegicus has been sequenced.

Жалпы барлау

Алғашқы зерттеулер егешқұйрықтарда "g факторы" арқылы өлшенетін өлшенетін интеллект үшін де, қарсы да дәлелдер тапты. Жануарлардың танымдық қабілетін түсінудің бір қиындығы, жалпы алғанда, нені өлшеу керектігін анықтау болып табылады. Интеллектің бір аспектісі – үйрену қабілеті, оны T лабиринті сияқты лабиринттерді пайдалану арқылы өлшеуге болады.

Жұмысшы тышқандар

Жұмыста қолданылатын жануарлар ретінде егеуқұйрықтар пайдаланылған. Егеуқұйрықтардың жұмыстық міндеттеріне оқ ұнтағының қалдықтарын иіскеу, миналарды іздеу, актерлік өнер және жануарлармен емдеу кіреді. Егеуқұйрықтардың иіс сезу қабілеті өте күшті және оларды оңай үйретуге болады. Осы қасиеттері, мысалы, бельгиялық үкіметтік емес ұйым APOPO тарапынан қолданылған, ол егеуқұйрықтарды (әсіресе африкалық алып қапшықты егеуқұйрықтарды) миналарды табу және иіс арқылы туберкулезді анықтау үшін оқытады.

Жәндіктер ретінде

Тышқандар ұзақ жылдар бойы қауіпті зиянкестер саналды. Бір кездегі миф деп есептелген Үндістандағы тышқанның көтерілуі әр елу жыл сайын болады, онда бамбук тышқандарының әскері ауылдық жерлерге шабуыл жасап, кездесетін барлық нәрсені жеп қояды. Тышқандар көптен бері оба ауруының таралуындағы басты кінәлі деп есептелді; алайда, соңғы зерттеулер тышқандардың ғана еуропалық орта ғасырлардағы аурудың жылдам таралуын түсіндіре алмайтынын көрсетті. Дегенмен, Ауруларды бақылау орталығы (CDC) тышқандармен тікелей байланысты онға жуық ауруды тізімдейді. Көптеген қалалық аймақтар тышқандардың көбеюімен күреседі. 2015 жылғы Америка Тұрғын үй Сауалнамасы (AHS) Филадельфиядағы үйлердің 18 пайызында кеміргіштердің іздері табылды. Бостон, Нью-Йорк және Вашингтон қалаларында да кеміргіштердің көптігі байқалды. Шындығында, Нью-Йорктегі тышқандар өз өлшемдерімен және көптігімен танымал. Роберт Салливан өзінің "Тышқандар" кітабында Манхэттендегі тышқандардың саны адам санымен тең деген қалалық аңызды нақты жоққа шығарды, бірақ бұл нью-йорк тұрғындарының кеміргіштердің болуын, кейде олардың батылдығы мен тапқырлығын білуін көрсетеді. Нью-Йоркте тышқандарды жою бойынша нақты ережелер бар; көппәтерлі үйлер мен коммерциялық кәсіпорындар арнайы оқытылған және лицензияланған тышқан аулаушыны пайдалануы керек. 2020 жылы "Orkin" зиянкестерді бақылау компаниясы Чикагоны АҚШ-тағы "ең тышқандарға толы қала" деп жариялады, бұл жетінші рет. Одан кейін Лос-Анджелес, Нью-Йорк, Вашингтон және Сан-Франциско келеді. Бұл мәселені шешу үшін Чикагодағы жануарлар бейіті 2012 жылдан бері 1000-нан астам жабайы мысықты (стерильденген және вакцинацияланған) үйлер мен кәсіпорындардың сыртында орналастырды, олар тышқандарды аулап ұстайды және олардың болуымен қорқытады. Тышқандар канализация құбырларынан дәретханаға дейін жүзуге қабілетті. Тышқандар баспана, тамақ пен суға оңай қол жеткізетін кез келген жерде қоныстанады, мысалы, раковиналардың астында, қоқыс жәшіктерінің жанында, қабырғалардың және шкафтардың ішінде.

Аурудың таралуы

Тышқандар кейбір патогендердің зооноздық тасымалдаушылары болып табылады және осылайша бубондық оба, Ласса қызуы, лептоспироз және Хантавирустық инфекция сияқты ауруларды таратуы мүмкін. Нью-Йорк қаласының кәріз суларын зерттеген ғалымдар, SARS CoV 2 вирусының "жасырын" түрлерінің мүмкін көзі ретінде тышқандарды атады, себебі кәрізде табылган белгісіз вирус РНК фрагменттері бұрыннан көрсетілгендей, SARS CoV 2 вирусын кеміргіштер арқылы таратуға бейімдейтін мутациялармен сәйкес келеді. Тышқандар адамдардағы дерматитпен де байланысты, себебі олар жиі қанмен қоректенетін кеміргіш кенелерімен, мысалы тропикалық тышқан кенесімен (Ornithonyssus bacoti) және тікенді тышқан кенесімен (Laelaps echidnina) зарарланады, олар мүмкіндігі келгенде адамдарды шағып, қоректенеді, бұл жағдайда бұл кене кенесі дерматиті деп аталады.

Инвазивті түр ретінде

Бұрын тышқандар болмаған жерлерге енгізілген кезде, олар қоршаған ортаға зор зиян келтіруі мүмкін. Rattus rattus, қара тышқан, әлемдегі ең зиянды инвазивті түрлердің бірі саналады. Оны кеме тышқаны деп те атайды, ол мыңдаған жылдар бойы теңіз кемелерінде жасырын түрде тасымалданды және әдетте адамдар теңіз арқылы келген немесе қоныстанған жаңа аймақтарға бірге еріп жүреді. Америка және Австралия сияқты елдерге тышқандар алғаш рет кемелерде жасырынып кірген. Осыған ұқсас Rattus norvegicus, қоңыр немесе кемежайлық тышқан да соңғы ғасырларда кемелермен бүкіл әлемге таратылды. Кеме немесе кемежайлық тышқан көптеген жабайы жануарлардың – құстардың, кішкентай сүтқоректілердің, бауырымен жорғалаушылардың, жәндіктердің және өсімдіктердің, әсіресе аралдарда жойылуына себепкер болды. Нағыз тышқандар – бәсекелес, өсімдіктер мен жануарлардың көптеген түрлерін жей алады және олардың өнімділігі өте жоғары. Жаңа аймаққа енген кезде, олар тез көбейіп, жаңа тағамдық базадан пайдаланады. Атап айтқанда, олар оқшау аралдарда басқа жыртқыштар жоқ болғандықтан, жыртқыштардан қорқымайтын орман құстарының жұмыртқаларымен және балаларымен қоректенеді. Кейбір сарапшылар тышқандардың барлық теңіз құстары мен бауырымен жорғалаушылардың қырықтан алпыс пайызға дейін жойылуына кінәлі екенін, ал оның тоқсан пайызы аралдарда болғанын айтады. Осылайша, адамдар тышқандарды кездейсоқ түрде жаңа аймақтарға әкелу арқылы көптеген түрлердің жойылуына тікелей себепкер болды.

Тышқансыз аймақтар

Тышқандар адамдар қоныстанған Жердің дерлік барлық аймақтарында кездеседі. Тек Антарктидада ғана тышқан жоқ, себебі ол жерде тышқанның сыртқы ортада тіршілік етуіне мүмкіндік жоқ, ал адам тұрағы болмағандықтан, ауа райынан қорғаныш беретін ғимараттар да жоқ. Дегенмен, Антарктидаға жақын аралдардың көпшілігіне тышқандар әкелінген. Атап айтқанда, құс аралы (тышқанға толы Оңтүстік Джорджия аралынан жақын жерде), егер тышқандар келсе, көбейетін теңіз құстарына зиян келтіруі мүмкін, сондықтан ол арнайы шараларға алынып, тышқандардың басып кіруі үшін үнемі бақыланады. Аралдарды қалпына келтіру мақсатында, кейбір аралдардағы тышқан популяциясы экологияны қорғау немесе қайта жаңарту үшін жойылған. Аляскадағы Хавадакс аралы 229 жылдан кейін, ал Жаңа Зеландиядағы Кэмпбелл аралы шамамен 200 жылдан кейін тышқаннан таза деп жарияланды. Жаңа Зеландиядағы Брексі аралы 1988 жылы, жақын маңдағы кішкентай Хавеа аралында сәтті сынақтан өткеннен кейін, тышқандарды жою науқанынан кейін тышқансыз деп жарияланды. 2015 жылдың қаңтар айында халықаралық "Тышқандар тобы" Фолкленд аралдарынан үш тікұшақ пен 100 тонна тышқан уытын тасымалдаған кемемен Оңтүстік Джорджия және Оңтүстік Сандвич аралдарына "аралды теңіз құстарына қайтару" мақсатымен аттанды. Оңтүстік Джорджиядағы теңіз құстарының 90%-дан астамын тышқандар құртқан. Бұл миссияны ұйымдастырған Оңтүстік Джорджия мұра қоры оны "әлемде кеміргіштерді жоюға жасалған барлық әрекеттерден бес есе үлкен" деп сипаттады. Альбертада тышқандарды бақылау бағдарламасы болмаса, бұл рас болар еді (төменде қараңыз). Канаданың Альберта провинциясы – өте қатаң үкіметтік тышқандарды бақылау саясатының арқасында, шынайы тышқандардан толыққанды бос жер бетіндегі ең үлкен мекенделген аймақ. Онда көптеген жергілікті топтық тышқандар бар, оларды бұталы құйрықты орман тышқандары деп те атайды, бірақ олар орманды мекендейтін вегетариандар, сондықтан олар шынайы тышқандарға қарағанда әлдеқайда аз зиянды. Альберта Солтүстік Америка тарихында салыстырмалы түрде кеш қоныстанды және 1905 жылы ғана провинция болды. Қара тышқандар оның климатына мүлдем төтеп бере алмайды, ал қоңыр тышқандар қыста тірі қалу үшін адамдарға жақын және олардың құрылыстарында өмір сүруі керек. Канаданың кең табиғи аймақтарында тышқандарды жейтін көптеген жыртқыштар бар, сондықтан 1950 жылға дейін басып кірген тышқандар Шығыс Канададан жер арқылы өтуіне уақыт кетті. Олар Саскачеванның шығыс шекарасына жеткенде, Альберта үкіметі оларды одан әрі ілгерілеуіне жол бермеу үшін өте қатаң тышқандарды бақылау бағдарламасын іске қосты. Шығыс шекара бойындағы шамамен ұзындығы және ені бар бақылау аймағында тышқандардың таралуын болдырмау үшін жүйелі анықтау және жою жүйесі қолданылды. Тышқандарды жою үшін мылтықтар, бульдозерлер, жарылғыш заттар, улы газдар және өртке қарсы құралдар қолданылды. Осы процесте көптеген шаруашылық ғимараттар қирады. Бастапқыда мыңдаған фермаларда тышқандарды уландыру үшін тонналап арсен триоксиді таратылды, бірақ бағдарлама басталғаннан кейін көп ұзамай адамдар үшін әлдеқайда қауіпсіз және тышқандарды арсенге қарағанда тиімді өлтіретін грызуан құртқыш және медициналық препарат варфарин енгізілді. Үкімет тарапынан күшейтілген бақылау шаралары, халықтың қолдауы және азаматтардың белсенді қатысуы тышқандардың таралуын барынша азайтуға көмектеседі. Саскачеванның осыған ұқсас, бірақ жаңа бағдарламасының тиімділігі Альберта шекарасына тышқандардың жетіп келуіне жол бермейді. Альбертада әлі күнге дейін Альберта шекараларында тышқандарды бақылау үшін қарулы тышқан патрулі жұмыс істейді. Жыл сайын шамамен ондай жалғыз тышқан табылған және өлтірілген, ал кейде ауыр техникамен ірі жергілікті індетті қазып шығару қажет, бірақ тұрақты тышқан індеттерінің саны нөлге тең.

Rats are found in nearly all areas of Earth which are inhabited by human beings. The only rat free continent is Antarctica, which is too cold for rat survival outdoors, and its lack of human habitation does not provide buildings to shelter them from the weather. However, rats have been introduced to many of the islands near Antarctica, and because of their destructive effect on native flora and fauna, efforts to eradicate them are ongoing. In particular, Bird Island (just off rat infested South Georgia Island), where breeding seabirds could be badly affected if rats were introduced, is subject to special measures and regularly monitored for rat invasions. As part of island restoration, some islands' rat populations have been eradicated to protect or restore the ecology. Hawadax Island, Alaska was declared rat free after 229 years and Campbell Island, New Zealand after almost 200 years. Breaksea Island in New Zealand was declared rat free in 1988 after an eradication campaign based on a successful trial on the smaller Hawea Island nearby. In January 2015, an international "Rat Team" set sail from the Falkland Islands for the British Overseas Territory of South Georgia and the South Sandwich Islands on board a ship carrying three helicopters and 100 tons of rat poison with the objective of "reclaiming the island for its seabirds". Rats have wiped out more than 90% of the seabirds on South Georgia, and the sponsors hope that once the rats are gone, it will regain its former status as home to the greatest concentration of seabirds in the world. The South Georgia Heritage Trust, which organized the mission describes it as "five times larger than any other rodent eradication attempted worldwide". That would be true if it were not for the rat control program in Alberta (see below). The Canadian province of Alberta is notable for being the largest inhabited area on Earth which is free of true rats due to very aggressive government rat control policies. It has large numbers of native pack rats, also called bushy tailed wood rats, but they are forest dwelling vegetarians which are much less destructive than true rats. Alberta was settled relatively late in North American history and only became a province in 1905. Black rats cannot survive in its climate at all, and brown rats must live near people and in their structures to survive the winters. There are numerous predators in Canada's vast natural areas which will eat non native rats, so it took until 1950 for invading rats to make their way over land from Eastern Canada. Immediately upon their arrival at the eastern border with Saskatchewan, the Alberta government implemented an extremely aggressive rat control program to stop them from advancing further. A systematic detection and eradication system was used throughout a control zone about long and wide along the eastern border to eliminate rat infestations before the rats could spread further into the province. Shotguns, bulldozers, high explosives, poison gas, and incendiaries were used to destroy rats. Numerous farm buildings were destroyed in the process. Initially, tons of arsenic trioxide were spread around thousands of farm yards to poison rats, but soon after the program commenced the rodenticide and medical drug warfarin was introduced, which is much safer for people and more effective at killing rats than arsenic. Forceful government control measures, strong public support and enthusiastic citizen participation continue to keep rat infestations to a minimum. The effectiveness has been aided by a similar but newer program in Saskatchewan which prevents rats from even reaching the Alberta border. Alberta still employs an armed rat patrol to control rats along Alberta's borders. About ten single rats are found and killed per year, and occasionally a large localized infestation has to be dug out with heavy machinery, but the number of permanent rat infestations is zero.

Мәдениетте

Ежелгі римдіктер тышқан мен егеуқұйрықтың арасын ажыратпаған, оның орнына бұрынғысын mus maximus (үлкен тышқан) деп, ал кейінгісін mus minimus (кішкентай тышқан) деп атаған. Мэн аралында "егеуқұйрық" сөзіне тыйым салынған.

Азия мәдениеттері

Жыртқыш (кейде егеуқұйрық деп те аталады) – қытай зодиакының он екі жануарының біріншісі. Осы жылы туған адамдардың жыртқышқа тән қасиеттері болуы күтіледі, оның ішінде шығармашылық, интеллект, адалдық, жомарттық, амбиция, тез ашулану және ысырапшылдық. Жыртқыш жылында туған адамдар "маймылдармен" және "аждаһарлармен" жақсы араласады, ал "аттармен" арақатынасы қиын болуы мүмкін. Үнді дәстүрінде жыртқыштар Ганешаның көлігі ретінде қарастырылады, ал жыртқыш мүсіні әрқашан Ганеша ғибадатханасында табылады. Үндістанның солтүстік-батысындағы Дешноке қаласындағы Карни Мата ғибадатханасындағы жыртқыштар Садхуларға (хинд дінінің қасиетті адамдарына) қайта тууы тиіс деп есептеледі. Ғибадатхана қызметкерлері жыртқыштарды сүт пен астықпен қоректендіреді, ал паломниктер де содан жейді.

Еуропалық мәдениеттер

Еуропалық қоғамда тышқанға қатысты көзқарас көбінесе теріс. Мысалы, ағылшын тілінде "Rats!" сөзі түрлі жамандау сөздердің орнына қолданылады. Бұл қатыстылық тышқанның биологиялық немесе мінез-құлқына байланысты емес, мүмкін, 14 ғасырдағы қара өлім деп аталатын ортағасырлық обамен тышқанның (және масаның) байланысынан туындаған. Тышқандар қатыгез, лас, паразиттік жануарлар ретінде қарастырылады, олар тамақ ұрлап, ауру таратумен байланысты. 1522 жылы Францияның Отун қаласында тышқандар егінге зиян келтіргені үшін айыпталып, сотқа тартылды. Дегенмен, еуропалық мәдениеттегі кейбір адамдар тышқандарды үй жануарлары ретінде ұстайды және оларды бағып, таза, ақылды және ойнақы деп санайды. Тышқандар көбінесе ғылыми тәжірибелерде қолданылады; жануарлар құқығын қорғаушылар осы орайда тышқандарға қатысты қатыгездік көрсетілетінін айтады. "Лабораториялық тышқан" термині көбінесе өзін-өзі кемсіту мағынасында, жұмысының көп бөлігін зертханалық жұмыстарға жұмсауға мәжбүр болған адамды (мысалы, ғылымдағы аспиранттар) сипаттау үшін қолданылады.

Терминология

Жыртқыштар азық-түлік пен басқа да заттарға зиян келтіргені үшін, сондай-ақ ауру таратушы ретінде жиі айыпталады. Олардың жаман беделі тілге айналды: ағылшын тілінде "rat" сөзі көбінесе қорлау ретінде қолданылады немесе жалпы алғанда адал емес адамды білдіреді; сонымен қатар, ол "nark" терминінің синонимі ретінде полицияға хабар беруші немесе мемлекетке куәлік берген адамды білдіреді. Жазушы-режиссер Престон Стерджес 1944 жылғы "Морган крегінің кереметі" фильміндегі басты кейіпкерді азғытып, жүкті қылған және тастап кеткен солдат үшін "Ратскиватский" атты әзілдік есімді ойлап тапты. Бұл қылмыстық жаргондағы термин (зат есім және етістік) – "біреуді сатып беру" дегені, оның жасаған қылмысы немесе жаман ісі туралы билік органдарына хабарлау арқылы оны жақтау. Адамды "тышқанға ұқсас" деп сипаттау көбінесе оның тартымсыз және күдікті екенін білдіреді. Кәсіби одақтар арасында "тышқан" сөзі одаққа мүше емес жұмыс берушілерді немесе одақтық келісімдерді бұзушыларды белгілеу үшін де қолданылады, сондықтан одақтар үрлейтін тышқандарды пайдаланады.

Көркем әдебиет

Шығармалардағы егеуқырлардың бейнелеуі тарихи жағынан дұрыс емес және көбінесе жағымсыз болып келеді. Ең көп таралған қателік – реалистік суреттерде (яғни, антропоморфты емес) жиі естілетін сыңғырлау дыбысы. Жазбалардағы сыңғырлау дыбысы нақты егеуқырлардан алынған болуы мүмкін, бірақ бұл дыбыс сирек кездеседі – олар тек стресске ұшыраған, жарақаттанған немесе мазасы бұзылған жағдайда ғана осылай дыбыстайды. Қалыпты дауыстары адам есту қабілетінен тыс, өте жоғары жиілікте болады. Егеуқырлар көбінесе қатыгез және агрессивті рөлде көрсетіледі, бірақ шындығында олардың ұялдылығы жұқпалы үйлерде ұзақ уақыт бойы анықталмай қалуына көмектеседі. Егеуқырларды бейнелеудің нақты мысалдары теріс, оң және аралық сипатта болады, бірақ көбінесе теріс және беймәлім болып келеді. Егеуқыр кейбір тышқан қоғамдарында жау ретінде бейнеленеді; мысалы, Брайан Жакстың "Redwall", Робин Джарвистің "The Deptford Mice", Диснейдің "Профессор Ратиган" және Кейт ДиКамиллоның "Роскуро мен Боттичелли" шығармаларында. Олар жиі қорқыныш тудыру үшін қолданылады, "The Rats" немесе Х.П. Лавкрафттың "The Rats in the Walls" сияқты әңгімелердегі жамандық символы ретінде пайда болады. "Mon oncle d'Amérique" ("Менің американдық ағам") атты 1980 жылғы француз фильмі Анри Лабориттің эволюциялық психология және адам мінез-құлқы туралы теорияларын зертханалық егеуқырлармен жүргізілген эксперименттерді көрсету арқылы түсіндіреді. Гарри Тартлдоувтың "Homeward Bound" атты ғылыми-фантастикалық романында адамдар бұрын Жерді басып алған және өздерінің жануарларын осы ортаға енгізген шетелдік нәсілдің туған әлеміне қасақана түрде егеуқырларды әкеледі. А. Бертрам Чандлер ұзақ романдар сериясының ғарышқа байланысты басты кейіпкері, коммодор Граймс, бірнеше жұлдыздық жүйелерді басып алып, адамдарды құл қылған алып, зиялы егеуқырларға қарсы күреседі. "The Stainless Steel Rat" ("Тұнбалы егеуқыр") – Гарри Харрисонның ғылыми-фантастикалық романдарының (адам) басты кейіпкерінің лақап аты. 1970 жылдардан бері фантастика және қорқыныш жанрында егеуқырға айнала алатын, антропоморфты жандар – wererats пайда болды. Бұл термин werewolf сөзімен салыстыру арқылы жасалған жаңа сөз. Бұл концепция содан бері "Dungeons & Dragons" сияқты рөлдік ойындарда және Анита Блейк сериясы сияқты фантастикалық әдебиеттерде кең таралды.

Depictions of rats in fiction are historically inaccurate and negative. The most common falsehood is the squeaking almost always heard in otherwise realistic portrayals (i. e. nonanthropomorphic). While the recordings may be of actual squeaking rats, the noise is uncommon – they may do so only if distressed, hurt, or annoyed. Normal vocalizations are very high pitched, well outside the range of human hearing. Rats are also often cast in vicious and aggressive roles when in fact, their shyness helps keep them undiscovered for so long in an infested home. The actual portrayals of rats vary from negative to positive with a majority in the negative and ambiguous. The rat plays a villain in several mouse societies; from Brian Jacques's Redwall and Robin Jarvis's The Deptford Mice, to the roles of Disney's Professor Ratigan and Kate DiCamillo's Roscuro and Botticelli. They have often been used as a mechanism in horror; being the titular evil in stories like The Rats or H. P. Lovecraft's The Rats in the Walls

Mon oncle d'Amérique ("My American Uncle"), a 1980 French film, illustrates Henri Laborit's theories on evolutionary psychology and human behaviors by using short sequences in the storyline showing lab rat experiments. In Harry Turtledove's science fiction novel Homeward Bound, humans unintentionally introduce rats to the ecology at the home world of an alien race which previously invaded Earth and introduced some of its own fauna into its environment. A. Bertram Chandler pitted the space bound protagonist of a long series of novels, Commodore Grimes, against giant, intelligent rats who took over several stellar systems and enslaved their human inhabitants. "The Stainless Steel Rat" is nickname of the (human) protagonist of a series of humorous science fiction novels written by Harry Harrison. Wererats, therianthropic creatures able to take the shape of a rat, have appeared in the fantasy or horror genre since the 1970s. The term is a neologism coined in analogy to werewolf. The concept has since become common in role playing games like Dungeons & Dragons and fantasy fiction like the Anita Blake series.

"Қозықар"

Тышқан туралы ең көне және тарихи әңгімелердің бірі – "Гамельннің сыбызғышысы", онда сыңар аулаушы құртты сиқырлы музыкамен алып кетеді. Кейіннен сыбызғышыға ақы төлеуден бас тартады, сондықтан ол өз кезегінде қала балаларын алып кетеді. Бұл ертегінің тамыры Германияға, шамамен 13 ғасырдың соңына дейін жетеді және ол кино, театр, әдебиет, тіпті операда бейімделген. Зерттеулердің көптеген нысаны болған бұл аңызға қатысты кейбір теориялар оны қара өлімге (Қара обаға) байланысты оқиғалармен байланыстырады, онда қара сыңарлар маңызды рөл атқарды. Аңызға негізделген және тышқанға ерекше назар аударатын көркем туындылардың қатарында Терри Пратчеттің "Таңғажайып Морис және оның білімді кеміргіштері" және бельгиялық комикс "Le Bal du Rat Mort" ("Өлі тышқанның биі") бар. Бұған қоса, "wh" сұрауымен басталатын сөз тіркесінің бүкіл фразаны сөйлемнің басына сүйреп әкелу лингвистикалық құбылысы "Гамельннің сыбызғышысы" атымен pied piping деп аталады (инверсиямен pied piping туралы да қараңыз).