Кіріспе

Кеміргіштердің кіші тұқымдасы (Cricetinae)

Хамстерлер – кеміргіштер (Rodentia) тобына жататын және жеті туысқа бөлінген 19 түрді қамтитын Cricetinae кіші тұқымдасына кіретін жануарлар. Олар кеңінен танымал үй жануарлары ретінде орныққан. Сырт келбетіне қарай, олар мықты денелі, ерекше белгілері – иықтарына дейін созылатын, тамақтарын қуыстарына тасымалдауға арналған кең жақ қалталары, сондай-ақ қысқа құйрығы және жүнмен жабылған аяқтары бар.

Хамстер түрлерінің өзара байланысы

Нейман және басқалар (2006) жоғарыда аталған 17 түрдің 12-сі бойынша молекулалық филогенетикалық талдау жүргізді, онда үш геннің ДНК тізбектері қолданылды: 12S рРНК, цитохром b және фон Виллебранд факторы. Олар келесі қарым-қатынастарды анықтады: Сириялық хомяктардың барлық зертханалық және үй жануарлары бір ғана бауыр-қарындас жұптан тараған болып көрінеді. Осы шаңырақтан туған жануарлар 1930 жылы Сириядағы Алеппо қаласынан Иерусалим университетінің зоологы Израиль Ахарони қолға түсіріп әкелді. Иерусалимде хомяктар өте сәтті көбейтілді. Бірнеше жыл өткен соң, осы алғашқы көбейту ошағынан шыққан жануарлар Америка Құрама Штаттарына экспортталды, содан бері сириялық хомяқтар үй жануарлары және зертханалық жануарлар ретінде кеңінен таралды. Үй жануарлары мен жабайы сириялық хомяқтарды салыстыру нәтижесінде үй жануарлары штаммының генетикалық әртүрлілігі төмендегені анықталды. Дегенмен, мінез-құлық, хронобиологиялық, морфометриялық, гематологиялық және биохимиялық параметрлердегі айырмашылықтар салыстырмалы түрде шағын және басқа зертханалық жануарлардағы штаммдар арасындағы қалыпты ауытқулар шегінде.

Этимология

"Хамстер" атауы неміс тілінен алынған сөз, ол ерте орта неміс тіліндегі "hamastra" сөзінен шыққан. Бұл сөз, мүмкін, көне шіркеу славян тіліндегі "khomestoru" сөзімен байланысты болуы мүмкін, ол орыс тіліндегі "хомяк" ("хамстер") сөзінің түбірімен және балтық тіліндегі сөзбен (мысалы, "хамстер") қосылған болуы мүмкін, немесе парсы тілінен шыққан (мысалы, Авеста тілінде: "hamaēstar" – "құғыншы"). Хамстерлер тобын атау үшін "топ" сөзі қолданылады. Неміс тілінде "hamstern" етістігі "Хамстер" сөзінен туындаған, ол "жиынқылау" немесе "қор жинау" дегенді білдіреді.

Сипаттама

Хамстерлер әдетте денесі мықты, құйрықтары дене ұзындығынан қысқа, құлақтары кішкентай, жүнді, аяқтары қысқа, қалың және кең болады. Олардың жүні ұзын немесе қысқа, қара, сұр, бал, ақ, қоңыр, сары, қызыл немесе түріне қарай аралас болуы мүмкін. Phodopus туысына жататын екі құмырсқа түрі, Кэмпбеллнің кішкентай құмырсқасы (P. campbelli) және Джангар құмырсқасы (P. sungorus), сондай-ақ Cricetulus туысының екі түрі, қытай жолақты құмырсқасы (C. barabensis) және қытай құмырсқасы (C. griseus) басынан құйрығына дейін қара жолақпен ерекшеленеді. Phodopus туысының түрлері ең кішкентай, денелері ұзын; ал ең үлкені – Еуропалық хомяк (Cricetus cricetus), оның ұзындығы қысқа құйрығын есептемегенде шамамен 30 см-ге жетеді. Хомяқтың құйрығын көру қиын болуы мүмкін, себебі ол әдетте дене ұзындығының 1/6 бөлігінен аспайды, бірақ қытай хомягында құйрық денесімен бірдей ұзындықта болады. Хамстерлерде жақсы көрінетін кеміргіштердің бір ерекшелігі – өткір кескіш тістері. Олардың жоғарғы және төменгі жұптары өмір бойы үнемі өседі, сондықтан оларды үнемі тозу қажет. Хамстерлер өте икемді, бірақ олардың сүйектері біршама нәзік. Олар температураның күрт өзгеруіне, жел соғуына, сондай-ақ қатты ыстыққа немесе суыққа өте сезімтал.

Сезім мүшелері

Хамстерлердің көру қабілеті нашар, олар жақындықты нашар көреді және түс соқыр. Олардың көру қабілеті қашықтықты дұрыс сезінбеуге немесе қайда екенін білмеуге себеп болады, бірақ бұл оларды қоршауларынан (кейде сыртқа) шығудан немесе еріншектік танытудан тоқтатпайды. Хамстерлер айналадағы қозғалысты әрқашан сезеді, бұл оларды жабайы табиғаттағы қауіптен қорғайды. Үйде бұл сезім оларға иесінің жанында екенін білуге көмектеседі. Хамстерлердің бүйірінде (қытай және кішкентай хамстерлерде ішекте де) иіс бездері болады, олар оларды төмендегі бетке сүртіп, иіс із қалдырады. Хамстерлер иіс сезу арқылы жыныстарын ажыратады және тамақ іздейді. Ана хамстерлер өз иіс сезу қабілеттерін балаларын табуға және олардың өздеріне тиесілі емес балаларын анықтауға пайдаланады. Олар өз аумақтарын, балаларын немесе жұбайларын белгілеу үшін иіс бездерін пайдаланады. Хамстерлер дыбыстарды құлақтарын тік ұстап естиді. Олар ұқсас дыбыстарды үйреніп, тамақтарының дыбысын, тіпті иесінің даусын таниды. Хамстерлерге жеміс-жидектер мен көкөністер рұқсат етілгенімен, оларға қайсыларын және қанша мөлшерде беруге болатынын түсіну маңызды. Хамстерлер цитрус жемістері жоқ жемістерді және көптеген жасыл жапырақты көкөністерді жақсы көреді. Хамстерлерге ешқашан жылдам тағам, шоколад, сарымсақ немесе тұзды/қантты тағамдарды беруге болмайды. Хамстерлер арахис майын жақсы көреді, бірақ оны сақтықпен беру керек, өйткені бұл жабысқақ тағам олардың екі жағындағы қуыстарында тұрып қалуы мүмкін. Таяу Шығыстағы хамстерлер жәндіктерді іздеу үшін топтасып аң аулап жүреді. Хамстерлер артқы ішекте ашытылады және көбінесе өз нәжісін (копрофагия) жеп, артқы ішекте сіңген, бірақ денеге сіңбеген қоректік заттарды қайта алады.

Әлеуметтік мінез-құлық

Көптеген хомяктар қатаң түрде жеке өмір сүреді. Егер оларды бірге ұстаса, жедел және созылмалы стресс пайда болуы мүмкін. Үй жануарлары ретінде ұсталғанда, сириялық хомяк қыстап ұйықтамайды. Ұяда тік кіреберіс құбыры (диаметрі), ұя салуға арналған бөлімше және азық жинау камерасы, сондай-ақ зәр шығаруға арналған түйінді тармақ болады. Зертханалық хомяктар ор қазу қабілетін жоғалтқан жоқ; шындығында, егер оларға тиісті субстрат берілсе, олар оны үлкен күшпен және шеберлікпен жасайды.

Ұрықтық

Хамстерлер түрлеріне қарай әртүрлі жаста еректенеді. Сириялық және ресейлік хомяктар тез жетіліп, жас кезінде (4-5 аптада) көбейе бастайды, ал қытайлық хомяктар көбінесе екі-үш айлық, ал Роборовский хомяктары үш-төрт айлық шамасында көбейе бастайды. Аналық хомяктардың репродуктивтік өмірі шамамен 18 айға созылады, бірақ аталық хомяктар одан да ұзаққа дейін еректеуге қабілетті болады. Аналықтары әр төрт күнде бір рет жыныстық қызуға (эструсқа) түседі, бұл жыныс мүшелерінің қызаруымен, ерекше иіспен және еркек жақын жерде деп сезген жағдайда шырылдап, сыңғырлаған дыбыс шығару арқылы байқалады.

Ұзақ өмір сүру

Сириялық хомяктар әдетте тұтқында екі-үш жылдан аспайды, ал жабайы табиғатта одан да аз өмір сүреді. Ресейлік (Кэмпбелл және Джангар) хомяктар тұтқында екі-төрт жылға дейін, ал қытай хомяқтары екі жарым-үш жыл өмір сүреді. Кішкентай Роборовский хомяғы тұтқында үш жылға дейін өмір сүреді. Хомяқтар АҚШ-та кем дегенде 1942 жылдан бері үй жануарлары ретінде өсіріліп, ұсталып келеді. Үй жануарлары ретінде тағы да кең таралған хомяқтар – үш түрлі кішкентай хомяқ. Кэмпбеллдің кішкентай хомяғы (Phodopus campbelli) ең көп таралған, оларды кейде «ресейлік кішкентай» деп те атайды; алайда, көптеген хомяқтар Ресейден келеді, сондықтан бұл анық емес атау оларды басқа түрлерден дұрыс ажыратпайды. Қысқы ақ түсті кішкентай хомяқтың (Phodopus sungorus) жүні қыс мезгілінде (күн сәулесінің ұзақтығы азайғанда) ақ түске жуық болады. Хомяқ көрмелері де адамдардың хомяқтарға деген құмарлығын бөлісетін орындар. Хомяқ көрмелерінде қазылар алдында бақылдаған хомяқтар көрсетіледі.

Ұқсас жануарлар

Кейбір ұқсас кеміргіштерді кейде "хомяктар" деп атайды, бірақ олар қазіргі уақытта Cricetinae хомяктар кішітұқымдасына жатқызылмайды. Олардың ішінде, шұбар жұқа тышқан (Lophiomys imhausi) – нақтырақ айтқанда, шұбар тышқан. Тағы басқалары – егеуқұйрық тәрізді хомяктар (Calomyscus spp.), және аққұйрық тышқан (Mystromys albicaudatus).