Кіріспе
Қытай классикалық мәтіні «Дао Дэ Цзин» – қытай классикалық мәтіні және даосизмнің негізгі еңбегі. Дәстүрлі түрде бұл мәтін дана Лаоцзыға жатқызылады, алайда мәтіннің авторлығы, жазылған уақыты және жинақталған мерзімі күмәнді. Қазба жұмыстарынан табылған ең көне бөлігі б.з.д. IV ғасырының соңына жатады.
The Tao Te Ching is a Chinese classic text and foundational work of Taoism traditionally credited to the sage Laozi, though the text's authorship, date of composition and date of compilation are debated. The oldest excavated portion dates to the late 4th century BC,
Атау
Ағылшын тілінде атау көбінесе Вейд-Джайлс транскрипциясы бойынша Тао Тэ Цзин, немесе пиньинь бойынша Даодэцзин деп беріледі. Оны «Жол және оның күші туралы классикалық еңбек», «Тао және оның қасиеттері кітабы», «Жол және ізгілік кітабы», «Тао және оның сипаттамалары» деп аударуға болады. Осы еңбекке қатысты басқа атаулардың ішінде «Жол және оның күшінің сутрасы» (c=道德真經) және «Бес мың таңбалық классикалық еңбек» (c=五千文) сияқты құрметті және сипаттамалы атаулар бар.
Мәтін
"Тао-де-цзин" мәтінінің ұзақ және күрделі тарихы бар. Белгілі нұсқалары мен түсіндірмелері екі мың жылдықтан астам уақытқа созылады, оның ішінде ХХ ғасырда табылған ежелгі бамбук, жібек және қағаз қолжазбалары бар.
Ішкі құрылым
Тао-де-чинг – 81 қысқа тарау немесе бөлімнен тұратын, шамамен 5000 қытай таңбасынан құралған мәтін. Тараулардың бөлінуі кейіннен түсіндірме беру үшін немесе жаттауды жеңілдету мақсатында қосылған болуы мүмкін екенін көрсететін деректер бар, сондай-ақ түпнұсқа мәтін еркін ұйымдастырылған болуы да мүмкін. Онда екі бөлім бар: Тао Цзин (; 1–37 тараулар) және Де Цзин (; 38–81 тараулар), олар қабылданған мәтінге біріктіріліп өңделген болуы мүмкін, тіпті түпнұсқа Де Тао Цзинінен кері тізбектестікпен құрастырылған жораманы да бар. Жазу стилі лаконикалық, грамматикалық бөлшектері аз және түрлі, тіпті қарама-қайшы түсіндірулерге де ынталандырады. Идеялар бірегей, ал стилі поэтикалық. Риторикалық стиль екі негізгі стратегияны біріктіреді: қысқа, мәлімдеме түріндегі сөйлемдер және уәжді қарама-қайшылықтар. Бірінші стратегия есте қаларлық фразаларды құрады, ал екіншісі оқырманды көрінетін қарама-қайшылықтарды үйлестіруге мәжбүрлейді. Түпнұсқа нұсқалардағы қытай таңбалары, әдетте, мөр жазуымен жазылған, ал кейінгі нұсқалар кеңсе жазуымен және қалыпты жазу стилімен жазылған.
Авторлығы
Тао-де-цзин Лаоцзыға жатқызылады, оның тарихи өмір сүруі ғалымдар арасында пікірталас тудырған мәселе. Оның есімі, "Ескі ұстаз" деген мағына береді, осы мәселені одан әрі күрделендірді. Лаоцзы туралы алғашқы тарихи мағлұмат қытай тарихшысы Сыма Цянның (б.з.д. 145–86 ж.) "Ұлы тарихшының жазбаларында" келтіріледі, онда үш әңгіме біріктірілген. Бірінші әңгімеде Лаоцзы Конфуцийдің (б.з.д. 551–479 ж.) замандасы болған. Оның тегі Ли (李), ал жеке аты Эр (耳) немесе Дан (聃) болған. Ол императорлық мұрағатта қызмет еткен және батысқа аттанған алдында екі бөлімнен тұратын кітап жазған; Ханку өткелінің күзетшісі Инсидің өтінішімен Лаоцзы Тао-де-цзин кітабын жазды. Екінші әңгімеде Лаоцзы, Конфуцийдің замандасы болған Лао Лайзи, 15 бөлімнен тұратын кітап жазған. Үшіншісінде Лаоцзы – Қын әулетінің Сян герцогы тұсында өмір сүрген ұлы тарихшы және жобалаушы Лао Дань. Тао-де-цзиннің шамамен үштен екі бөлігі түпнұсқа тілінде ұйқасқан. Ғалымдардың буын-буыны Лаоцзының тарихи тұлғасы және Тао-де-цзиннің жазылған мерзімі туралы пікір таластырып келеді. Кітаптың сөздік қоры мен ұйқас схемасын зерттеулер оның "Әдебиеттер кітабынан" кейін, бірақ "Чжуанцзыдан" бұрын жазылғандығын көрсетеді. Аңыздарда Лаоцзы "қары болып туған" және 996 жыл өмір сүргені, ал Лаоцзыға дейін үш патша заманынан бастап он екі реинкарнациядан өткені айтылады. Кейбір ғалымдар Лаоцзының тарихи тұлға екендігіне күмән келтіреді. Көптеген даостар Лаоцзыны Тао мектебінің негізін қалаушысы, Үш тазаның Даоде Тяньцзюньі және қытайлық жаратылыс мифінде Тайцзиден пайда болған сегіз қарттың бірі ретінде құрметтейді. Бүгінгі таңда ғалымдардың басым пікірі бойынша, бұл мәтін бірнеше автордың еңбектерін қамтитын жинақ немесе антология. Ағымдағы мәтін б.з.д. 250 жылға жуық уақытта жинақталған болуы мүмкін, ол бір-екі ғасыр бұрынғы әртүрлі нұсқалардан алынған.
The pronunciation of Old Chinese spoken contemporaneously with the Tao Te Chings composition has been partially reconstructed. Approximately three quarters of the lines of Tao Te Ching rhymed in the original language. Generations of scholars have debated the historicity of Laozi and the dating of the Tao Te Ching. Linguistic studies of the text's vocabulary and rhyme scheme point to a date of composition after the Classic of Poetry, yet before the Zhuangzi. Legends claim variously that Laozi was "born old" and that he lived for 996 years, with twelve previous incarnations starting around the time of the Three Sovereigns before the thirteenth as Laozi. Some scholars have expressed doubts over Laozi's historicity. Many Taoists venerate Laozi as the founder of the school of Tao, the Daode Tianzun in the Three Pure Ones, and one of the eight elders transformed from Taiji in the Chinese creation myth. The predominant view among scholars today is that the text is a compilation or anthology representing multiple authors. The current text might have been compiled c. 250 BCE, drawn from a wide range of versions dating back a century or two.
Негізгі нұсқалары
Тао-Те-Цин мәтінінің көптеген таратылған басылымдарының ішінде ең негізгі үш нұсқасы ертедегі түсініктемелермен аталған. Тек Те Цзинге қатысты сақталған "Ян Цун нұсқасы" Хан әулеті ғалымы Ян Цунға (Ян Цун, ) жатқызылған түсініктемеден шыққан. "Хесханг Гонг" нұсқасы Хан императоры Вэньнің билігінде (б.з.д. 180–157) өмір сүрген, "легендарлық дана" деп есептелетін Хесханг Гонгтың есімімен аталады. Бұл түсіндірмеге Ге Хунның інісі Ге Сюань (164–244 ж.) жазған алғы сөз қоса берілген, және ғалымдар бұл нұсқаны шамамен 3-ші ғасырға жатқызады. "Ван Би" нұсқасының шығу тегі жоғарыда аталғандарға қарағанда жақсы расталған. Ван Би (226–249 ж.) – Үш патшалық дәуірінің философы және Тао-Те-Цин мен И-Цзинге түсіндірме жазушы. Тао-Те-Цин туралы ғылым археологиялық қазбалар арқылы табылған қолжазбалардың көмегімен дамыды, олардың кейбіреулері қазіргі қолданыстағы мәтіндерден ертерек. 1920-1930 жылдары Марк Аурел Штайн және басқалар Дуньхуанның жанындағы Могао үңгірлерінен мыңдаған шиыршықтарды тапты. Олардың ішінде 50-ден астам толық және жартылай қолжазбалар бар. Со/Су Дан (c=素統) жазған, б.з. 270 жылына жатқызылатын бір қолжазба Хесханг Гонг нұсқасымен өте жақын. Тағы бір жартылай қолжазбада бұрын жоғалған Сянгер түсініктемесі бар.
Мавангдуи және Гуодиан мәтіндері
1973 жылы археологтар б.з.д. 168 жылға жататын қабірден Мавангдуй жібек мәтіндері деп аталатын ежелгі қытай кітаптарының көшірмелерін тапты. 1993 жылы мәтіннің ең көне нұсқасы, бамбук тақташаларына жазылған, Хубэй провинциясының Цзиньмэнь қаласының жанындағы Годянь (郭店) қалашығынан табылған қабірдегі болды және б.з.д. 300 жылдан бұрынғы деп мерзімделді.
Версиялар мен аудармалар
"Тао-Те-Чин" батыс тілдеріне 250-ден астам рет аударылған, көбінесе ағылшын, неміс және француз тілдеріне. Холмс Уэлчтің айтуынша, "Бұл әркімнің шешкенін сезінгісі келетін әйгілі жұмбақ". Тао-те-чингтің алғашқы ағылшын тіліндегі аудармасын 1868 жылы шотланд протестант миссионері Джон Чалмерс "Ескі философ" Лао-цзының метафизика, саясат және мораль туралы ойлары" деп атады. Ол Джульеннің француз аудармасына көп қарыз болды және Джеймс Леггеге арналған. Рассел Киркленд одан әрі осы нұсқалар батыстың шығыстану фантазияларына негізделгенін және қытай мәдениетін отарлық жолмен игеруді білдіреді деп мәлімдейді. Майкл ЛаФарг және Джонатан Герман сияқты даосизмді зерттейтін басқа ғалымдар, олар ғылыми дәрежеге ие болмаса да, Батыста нақты рухани қажеттілікті қанағаттандыратынын айтады. Бұл батыстық стильдегі нұсқалар Тао-Те-Цзиннің даналығын қазіргі заманғы ағылшын тілінде сөйлейтін оқырмандарға оңайырақ түсінікті етуді мақсат етеді, әдетте, олар көбірек таныс мәдени және уақыттық сілтемелерді пайдаланады.
Аудармадағы қиындықтар
"Тао-де-цзин" классикалық қытай тілінде жазылған, бұл аудармашыларға көптеген қиындықтар туғызады. Холмс Уэлч атап өткендей, жазба тілінде "етіс және пассив, жекеше және көпше, жақ, тұлға, уақыт және қимыл түрлері жоқ". Сонымен қатар, қолға түскен мәтінде ежескі Мәуандуй және Бейда мәтіндерінде сақталған көптеген грамматикалық жұрнақтар жоқ, бұл мәтінді дәлдеуге мүмкіндік береді. Ақырында, "Тао-де-цзиннің" көптеген бөлімдері қасақана екіұшты. Классикалық қытай тілінде тыныш белгілердің өте аз болуына байланысты, сөздер мен сөйлемдердің нақты шекарасын анықтау әрқашан оңай емес. Аудармашы осы тіркес шекараларын анықтауы тиіс – кейбір мәтіндерді кейіпкерлердің орнын өзгертусіз түсіну мүмкін емес.