Кіріспе

Ағылшын тілінде "Дао" немесе "Тао" деп жазу мәселесі. Даосизм (/ˈdaʊɪzəm/) және Таоизм (/ˈtaʊɪzəm/) – бірдей қытай философиясы мен дінінің баламалы жазу түрлері. Даосизм немесе Таоизмнің түбірі – қытай сөзі 道 ("жол" немесе "бағыт"), ол қытай тілін латын әрпіне көшірудің алғашқы жүйелерінде тао немесе тау, ал 20 ғасырдың жүйелерінде дао немесе дау деп транскрипцияланды.

Фоналогия

Ағылшынша Даоизмнің («/d/aʊ/.//ɪ//z/əm/») айтылуын түсіндіру үшін лингвистикадан кейбір техникалық терминологияны енгізу қажет. Фонема – белгілі бір тілдегі ерекшеленетін сөйлеу дыбыстарының ең кіші бірлігі, ал туыс емес тілдерде фонемалық тізімдер әртүрлі болуы мүмкін. Осының салдарынан фонемалық олқылықтар қарыз сөздерге әсер етуі мүмкін. Ағылшын тілінде /l/ және /r/ дауыстары бар, ал қытай тілінде /l/ дауысы жоқ. Жапон тілінде /r/ фонемасы бар, бірақ /l/ жоқ, сондықтан rēza レーザ және rēdā レーダー сөздерінде қолданылады. Фонетикада қытай тіліндегі тао немесе dào 道 дыбысы демсіз тіс-тілдік жабық дауыс ретінде жіктеледі. Аспирация – дыбыс шығару кезіндегі дем алу; мысалы, ағылшын тіліндегі /t/ дыбысы ауаның күшті шығуымен аспирацияланады, ал store сөзіндегі /t/ дыбысы аспирацияланбайды. Аспирацияны белгілеу үшін IPA символы – «h» (мысалы, ), ал аспирацияның болмауын көрсету үшін қосымша белгі – «=» (мысалы, ). Жабық дауыс – сөйлеушінің ауа жолын толығымен жауып, ауа ағынын тоқтату арқылы жасалатын дауыс, ал тіс-тілдік дауыс тілдің ұшын тіс қырларына тигізу арқылы жасалады. Қазіргі қытай тіліндегі демсіз тіс-тілдік жабық дауыс dào 道 пиньиньде әдетте IPA символымен [] транскрипцияланады, бірақ кейбір лингвистер оны дауыссыз астыңғы шеңберлік белгісімен [] пайдалануды ұсынады. Синолог және фонолог Джерри Норман пиньиньдегі d үшін [t] орнына [t] қолдану себебін түсіндіреді. Қытай тіліндегі жабық дауыстар мен аффикаттар екі қарама-қарсы топқа бөлінеді: демді және демсіз. Демсіз топтағы дауыстар (b, d, g және т.б.) «көп жағдайда, оқымаған адамға дауысты сияқты естіледі», ал демді топтағы дауыстар (p, t, k және т.б.) күшті аспирацияланады (1988:139). Стандартты қытай фонологиясы дауыстардың қарама-қарсы айырмалануы үшін аспирацияны қолданады. Мысалы, демсіз тіс-тілдік жабық дауысты // демді тіс-тілдік жабық дауыстан // ажыратады, мысалы, демсіз dào немесе // 道 «жол» және демді tào немесе // 套 «қын; жабын; қаптама». Ағылшын тіліндегі аспирация орнына, дауыстардың дауыстылығы айырмасы қолданылады, яғни, дауыс жолдары тербеліп тұрған дауысты дауыстар, ал тербелісі жоқ дауыссыз дауыстар. Ағылшын тілінде дауысты жабық дауыстар (, , және ) дауыссыз жабық дауыстармен (, , және ) қарама-қарсы айырмаланады. Дауысты жабық дауыстар көбінесе демсіз болады, ал дауыссыз жабық дауыстар кейде демді болады. Қытай тілінде алты дауыссыз жабық дауыс бар: қарапайым және демді p p', t t', k k', олар ағылшын тіліндегі дауыссыз және дауысты p b, t d, k g дауыстарына сәйкес келеді. Ағылшын тілінде аспирация – аллофондық, яғни, белгілі бір тілдегі бір фонеманың баламалы айтылуы. Мысалы, pin және spin сөздеріндегі фонема үшін аллофондар болып табылады, өйткені олар сөздерді ажырата алмайды. Ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар оларды бірдей дыбыс деп санайды, бірақ олар фонетикалық тұрғыдан әртүрлі: біріншісі демді, екіншісі демсіз. Фонеологиялық ережелер қарыз сөздерге келгенде дұрыс болмауы мүмкін, себебі қарыз сөздер бір жиынталған шарттары бар тілден басқа жиынталған шарттары бар тілге өтеді, нәтижесінде жаңа талаптарға сәйкес түзетулер жасалуы керек (Yip 1993:262). Қытай тіліндегі пиньинь dào 道 тіліндегі демсіз тіс-тілдік жабық дауысқа оралып келсек, бұл сөйлеу дыбысы ағылшын тілінде де бар, бірақ сөздің басында ешқашан кездеспейді. Аспирацияланбаған /t/ дыбысы «stop» немесе «pat» сияқты сөздерде ағылшын тіліндегі аспирацияланған /t/ дыбысының аллофоны ретінде кездеседі, мысалы, «tap» сөзінде. Қытай тіліндегі демді /tʰ/ және демсіз /t/ фонемалық айырмашылық пен ағылшын тіліндегі дауысты /d/ және дауыссыз /t/ фонемалық айырмашылықтарына байланысты, қытай тілінің транскрипциясымен таныс емес ағылшын тілді адам Dao сөзін дауысты тіс-тілдік жабық дауыспен /d/ және Tao сөзін дауыссыз тіс-тілдік жабық дауыспен /t/ айтуы мүмкін. Осылайша, 道 /taʊ/ қытай дыбысы Dow /daʊ/ дыбысындағы ағылшын дыбысы /daʊ/ дыбысына қарағанда Taos [taʊs] дыбысындағы дауыссыз демді /t/ дыбысына жақын, бірақ ол да емес (Carr 1990: 60).

Романшалау

Ғалымдар қытайлық романдық жүйелерді төрт ғасыр бойы дамытып келеді, ал демсіз 道 "жол; жол" көптеген транскрипцияларға ие. Қытайдағы иезуит миссионерлері /taʊ/ 道 сөзінің алғашқы романдық түрлерін жазды. Батыс тіліндегі алғашқы екі тілді қытай сөздігі, Микеле Руджиери мен Маттео Риччидің португал тіліндегі 1583–1588 жылдарға арналған Dicionário Português Chinês немесе Pú Hàn cídiǎn 葡漢辭典 (Yong and Peng 2008: 385), /taʊ/ сөзін "táo" (Witek 2001: 190) деп транскрипциялады. Латын тіліндегі 1615 жылы Маттео Риччи мен Николас Триголь құрастырған De Christiana expeditione apud Sinas еңбегінде, қытайша "Tausu" (яғни, Daoshi 道士, "Даошы діни қызметкері") терминінде "tau" деп романдалып, Сэмюэл Пурхастың 1625 жылғы ағылшын аудармасында "Tausa" (XII: 461) деп берілді. 19 және 20 ғасырларда қытай тіліндегі романдық жүйелердің жаңа және қайта қарастырылған түрлері кеңінен тарады. Стандартты қытай тіліндегі 道 сөзі әртүрлі түрде Wade–Giles жүйесінде tao (немесе 4-тонды белгілейтін tao4), Legge романдық жүйесінде tâo, Latinxua Sin Wenz dau, Gwoyeu Romatzyh daw, Yale dàu және Hanyu Pinyin dào деп транскрипцияланады. Латын әліпбиімен романдаудан басқа, Zhuyin fuhao ㄉㄠ және кириллицадағы Palladius жүйесі дао транслитерациялары да бар. Романдық жүйелер қытай тіліндегі дауысты және демсіз дауыстардың фонемалық айырмасын көрсету үшін екі кездейсоқ тәсілдің біреуін қолданады. Мысалы, қытай тіліндегі демсіз 道 "жол" және дауысты 桃 "шабдалы". Кейбір жүйелер, мысалы, Wade–Giles tao 道 және t'ao 桃, дауыстың демділігін көрсету үшін арнайы символ қолданады, бұл жағдайда грек тіліндегі тыныс белгісі (῾) дауыстыдан бұрын қойылады; ал басқалары, мысалы, Pinyin dao 道 және tao 桃, "d" және "t" әріптерін пайдаланады. Ағылшын және басқа тілдерде "d" және "t" әріптері дауысты және демсіз дыбыстардың айырмасын көрсетеді, бірақ бұл қытай тілінде фонемалық емес (Carr 1990: 59). Көптеген ғалымдар "Таоизм" деген сөзді жақсы көреді, оны енді ағылшын тіліндегі дербес сөз деп санайды, бірақ "Даоизм" термині де жиі қолданылады. Бір еңбекте "Даоизм" термині техникалық, фонемалық және дәстүрлі себептермен "Таоизмге" қарағанда артықшылық берілді, сондай-ақ қазіргі заманғы "Даоизм" термині философияның батыстық түсініктерінен айырмашылығын көрсетуге көмектеседі деп есептелді (Girardot, Miller, and Liu 2001: xxxi). Миллер кейіннен "Даоизм" терминін оның "20 ғасырдағы батыстық қиялдардағы 'Таоизм' бейнесінен" айырмашылығын көрсету үшін пайдалануды ұсынады (Miller 2008: xiii). Бір сыншы, шығыстанудағы "Таоизм" мен академиялық "Даоизм" арасындағы орфографиялық айырмашылықтан асып, "Таоизм" сөзінің жалпы /ˈtaʊ.ɪzəm/ дұрыс емес айтылуын да ажыратады. "Даоизм" және "Таоизм" екеуінің де "d" дыбысымен айтылатынын түсіндіргеннен кейін, /ˈdaʊ.ɪzəm/, Комжати "Америкалық Даоизм" немесе "Батыстық Халықтық Даоизм" (Херманның 1998 жылы жасаған термині) деп аталатын жаңа діни қозғалысты сипаттайды, онда "Таоизм" сөзі "қатты 't' дыбысымен" /ˈtaʊ.ɪzəm/ айтылады (2014: 1, 206).

Қарыз алу

Қытай тілінен шыққан ағылшын тіліндегі сөздік қорында "Тао/Дао" қарыз сөзі "Таоизм/Даоизм" қарыз сөзінен гөрі жиі кездеседі. Ағылшын тіліндегі қытай тілінен алынған сөздердің көпшілігі қытай тілінен тікелей транслитерацияланған (мысалы, Tao/Dao сөзі dào 道 "жол, бағыт; айту" сөзінен немесе kowtow сөзі kòutóu 叩頭 сөзінен, мағынасы "бас иеді"), ал кейбіреулері кальки немесе қарыз аудармалары (мысалы, xǐnăo 洗腦, мағынасы "мойынды жуу" немесе Хунвейбин 红卫兵 "Қызыл гвардиялар"), ал азын қысымды сөздер немесе қарыз элементтерімен қарызды біріктіретін сөздер (мысалы, "Жол" мағынасындағы Tao/Dao және -ism жұрнағы немесе Пекин әуезі Běijīng kǎoyā 北京烤鸭 "Пекинде пісірілген әуез"). Ағылшын тіліндегі Даоизмнен басқа, кең таралған -ism жұрнағы бар сөздерге Конфуциандық, Мохизм және Маоизм жатады. Қытай тілінен алынған көптеген сөздер "шетелдік көрініс" сезімін тудырса, ли немесе тонг сияқты бір буынды сөздер ағылшын тіліндегі элементтері бар қарызды сөздерге қарағанда "шетелдік" болып қалуы ықтимал. Оксфорд ағылшын тілінің сөздігінде (2-басылым) келесі ғасырлардағы оқиғалардың дамуы көрсетілген: Tao 1736, Tau 1747, Taouism және Taouist 1838, Taoistic 1856, Tao ism 1858, Taoism 1903, Daoism 1948, Dao және Daoist 1971. Тіл білімінде гиперкоррекция – бұл дұрыс емес деп саналатын сөз формасын қолдану, себебі ол стандартты формадан дұрыс деп есептеледі (мысалы, Франция үшін /fra:ns/ айтылуы /fræns/), ал гиперфорейннизм – бұл шетелдік қарыз сөздердің айтылу үлгілерін түпнұсқа тілінде қолданылмайтын жерде қолдану (мысалы, claret /ˈklærɪt/ сөзіндегі "t" әрпін түсіру). Даоизм гиперкоррекция емес, себебі ол фонемалық өзгертуден емес, орфографиялық түсініспеушіліктен туындаған, сондай-ақ ол қытайша айтуға тырысу емес (Carr 1990: 68). Даоизмнің "оның орнына" деп айтылуы ерекше емес және ағылшын тіліндегі көптеген қытайлық қарыз сөздерге тән (мысалы, gung ho, Cohen 1989), олар қытай тілінің транскрипциясының жүйелеріне байланысты бұрмаланған. Уэйд-Джайлс жүйесіндегі I Ching және T'ai Chi Ch'üan (және ) екі кең таралған мысал, онда Пиньинь жүйесі Уэйд-Джайлске қарағанда қытай тілінің айтылуын дәлірек көрсетеді (Carr 1990: 67–68). I Ching қытай тіліндегі /i t͡ɕiŋ/ 易經 "Өзгерістер кітабы" сөзін транскрипциялайды, бірақ кейбір ағылшын тілінде сөйлейтіндер оны /ˈaɪ tʃiːŋ/ деп айтады, қытай тіліндегі I /i/ дыбысын ағылшын тіліндегі I /aɪ/ дыбысымен, ал аспирациялық альвеоло-палаталық Ch /t͡ɕʰ/ дыбысын фортисті пост-альвеолярлық /tʃ/ дыбысымен алмастырады. T'ai Chi Ch'üan жекпе-жектің /tʰaɪ̯ t͡ɕi t͡ɕʰy̯ɛn/ 太极拳 стилі әдетте апострофтарсыз немесе диакритикалық белгілерсіз Tai Chi Chuan деп жазылады (Википедия мақаласы Tai chi деп аталады) және сол сияқты ағылшын тілінде /ˌtaɪ ˌtʃi ˈtʃwɑn/ деп натурализацияланады.

Лексикография

Ағылшын тіліндегі сөздіктер даосизм/таоизм айтылу мәселесіне қатысты белгілі бір түсініктер береді. Бір ғасырдан астам уақыт бойы британдық және американдық лексикографтар таоизмнің айтылуын ('/t//aʊ//.//ɪ//z//əm/) деп көрсете келді, бірақ біртіндеп оны ('/d//aʊ//.//ɪ//z//əm/) деп өзгертіп, даосизм жазбаларын қосты. Бір ғалым жалпы мақсаттағы ағылшын сөздіктеріндегі таоизм айтылуына қатысты глоссаларды талдап, Ұлыбританияда жарық көрген он екі (1933–1989) және АҚШ-та басылған он бір (1948–1987) сөздікті салыстырды. Әртүрлі сөздіктердің әліпбилік жүйесін Халықаралық фонетикалық алфавитке келтіргеннен кейін, таоизм айтылуына қатысты төрт түрлі глосса анықталды: ('/d//aʊ//.//ɪ//z//əm/') нормативтік тұрғыдан дұрыс, ('/t//aʊ//.//ɪ//z//əm/') кең таралған бұрмалауды көрсетеді, ал ('/d//aʊ//.//ɪ//z//əm/, '/t//aʊ//.//ɪ//z//əm/') және ('/t//aʊ//.//ɪ//z//əm/, '/d//aʊ//.//ɪ//z//əm/') глоссалары көбірек ақпарат береді (Carr 1990: 63–64). Ұлыбританиядағы ағылшын тілінің он екі сөздігінің тоғызы таоизмнің айтылуын ('/t//aʊ//.//ɪ//z//əm/') деп көрсетеді, ал үшеуі ('/t//aʊ//.//ɪ//z//əm/, '/d//aʊ//.//ɪ//z//əm/') деп көрсетеді. Ал американдық ағылшын тілінің он бір дерекнамасы әртүрлі глоссаларды ұсынады: ('/d//aʊ//.//ɪ//z//əm/, '/t//aʊ//.//ɪ//z//əm/') алты рет, ('/t//aʊ//.//ɪ//z//əm/') екі рет, ('/t//aʊ//.//ɪ//z//əm/, '/d//aʊ//.//ɪ//z//əm/') екі рет және ('/d//aʊ//.//ɪ//z//əm/') бір рет (OAD, 1979). Таоизмге қатысты алғашқы американдық және британдық лексикографиялық глоссалар "douizm; tou" (Webster's Second, 1934) және "Сонымен қатар Даоизм және айтылуы (dau•iz'm)" (OED қосымшасы, 1986) болды. Ағылшын тіліндегі сөздіктердің қазіргі үлгісінде американдық басылымдар қате ('/t//aʊ//.//ɪ//z//əm/) айтылуын ('/d//aʊ//.//ɪ//z//əm/) деп түзетуге жылдамдық танытты (Carr 1990: 64–65). Таоизмдегі Т әрпінің (/t/) және (/d/) айтылу вариацияларынан басқа, сөздіктерде дауысты (/aʊ/) дифтонгі (//), (//) және трифтонг (//) түрінде де көрсетілген, бұл ескі Таоизм, Тауизм және Тавизм нұсқаларының жазылуымен байланысты болуы мүмкін (Carr 1990: 64). Мысалы, 1989 жылғы OED2 аралас глоссасы "(ˈtɑːəʊɪz(ə)m, ˈdaʊɪz(ə)m)" 1933 жылғы OED1 Таоизм жазбасындағы (//) айтылуын және 1986 жылғы OED қосымшасындағы (/aʊ/) айтылуын біріктіреді.