Кіріспе
АҚШ үкіметтік бастамасы – АҚШ президентінің СПИДке қарсы төтенше жоспары (PEPFAR) – ХИВ/СПИД-тің жаһандық эпидемиясына қарсы күресу және осы аурудан зардап шеккендердің өмірін сақтауға бағытталған АҚШ үкіметінің бастамасы. 2003 жылы АҚШ президенті Джордж Буш ұсынған PEPFAR, 2020 жылдың мамыр айына дейін ХИВ/СПИДті емдеу, алдын алу және зерттеуге 90 миллиард доллар көлемінде қаржы жұмсады, бұл COVID-19 пандемиясына дейін тарихтағы бір ауруға бағытталған ең ірі халықаралық денсаулық сақтау бағдарламасы болды. PEPFAR бағдарламасын 50-ден астам елде АҚШ үкіметінің органдары бірлесіп іске асырады және АҚШ Мемлекеттік хатшылығындағы Жалпы СПИД координаторы бақылайды. 2023 жылға қарай PEPFAR 25 миллионнан астам адамның өмірін сақтап қалды, көбінесе Сахара аймағынан оңтүстік Африкада.
The United States President's Emergency Plan For AIDS Relief (PEPFAR) is a United States governmental initiative to address the global HIV/AIDS epidemic and help save the lives of those suffering from the disease. Launched by U. S. President George W. Bush in 2003, as of May 2020, PEPFAR has provided about $90 billion in cumulative funding for HIV/AIDS treatment, prevention, and research since its inception, making it the largest global health program focused on a single disease in history until the COVID 19 pandemic. PEPFAR is implemented by a combination of U. S. government agencies in over 50 countries and overseen by the Global AIDS Coordinator at the United States Department of State. As of 2023, PEPFAR has saved over 25 million lives, primarily in sub Saharan Africa.
Тарих
PEPFAR президент Джордж У. Буш пен оның әйелі Лорадан бастау алды, олардың СПИД-тің алдын алу, Африка және Буш «икемді консерватизм» деп атаған мәселелерге деген қызығушылығы болды. 2010 жылғы «Шешімдік нүктелер» атты естеліктерінде айтылғандай, екеуі де Алекс Хейлидің «Тамырлары» романын оқығаннан және 1990 жылы Гамбияға сапар жасағаннан кейін Африка халқының тағдырын жақсартуға шын қызығушылық танытты. 1998 жылы АҚШ президентігіне үміткерлікті ойластырып жүргенде, ол болашақ мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райспен Африка мәселесін талқылады; ол сайланса, сол континенттегі елдермен тығыз байланыс орнату оның сыртқы саясатының маңызды бөлігі болуы керек деді. Сондай-ақ, ол АИТВ/СПИД Африкадағы басты мәселе екенін, бірақ АҚШ әлемдік СПИДке жыл сайын бар болғаны 500 миллион доллар жұмсайтынын, ал бұл қаражат алты федералдық агенттік арасында бөлініп, эпидемияны тоқтату үшін нақты стратегиясы жоқ екенін айтты. 2003 жылғы АИТВ/ЖИТС, туберкулез және безгекке қарсы күрес жөніндегі АҚШ-тың жетекшілік актісі (немесе Глобалды ЖИТС актісі) бірқатар кең және нақты мақсаттарды белгіледі, кейбір салаларда президентке өлшенетін нәтижелерді анықтау үшін өкілеттік берді, ал басқаларында белгілі бір мерзім ішінде жетуге тиіс сандық көрсеткіштерді заңмен бекітті. Заңмен сонымен қатар барлық халықаралық ЖҚТБ қаржыландыруын және бағдарламаларын бақылау үшін Мемлекеттік департаменттің Глобалды ЖҚТБ үйлестірушісі кеңсесі құрылды. PEPFAR АҚШ-тың әлемдік денсаулық сақтау жұмысының маңызды бөлігі болып табылады. 2014 жылдың 4 сәуірінде елші Дебора Л. Биркс Америка Құрама Штаттарының Глобалды СПИД үйлестірушісі қызметіне ант берді. Ол 2021 жылдың қаңтарына дейін осы лауазымды атқарды, содан кейін Анжели Ачрекар бас орынбасар қызметінен бастап, міндетін атқарушы болып тағайындалды. 2022 жылдың мамыр айында АҚШ Сенаты Джон Н. Нкенгасонгты АҚШ-тың Глобалды ЖИТС үйлестірушісі ретінде бекітті және ол 2022 жылдың 13 маусымында ресми түрде ант берді. Бір жылдан астам уақыт өткен соң, елші Нкенгасонг АҚШ Мемлекеттік хатшысы Энтони Блинкенмен бірге Мемлекеттік департаменттің Жаһандық денсаулық сақтау қауіпсіздігі және дипломатия бюросын (GHSD) 2023 жылдың 1 тамызында іске қосты, оны Нкенгасонг басқарады. 2014 жылдың желтоқсан айында PEPFAR СПИД эпидемиясын тұрақты бақылауға бағытталған PEPFAR 3.0 бағдарламасын жариялады. Бұл бағдарлама ЮНЭЙДС-тің «90-90-90» мақсатына сәйкес әзірленді: 2020 жылға қарай ВИЧ жұқтырған адамдардың 90 пайызына диагноз қойылып, олардың 90 пайызы АРТ-мен емделіп, олардың 90 пайызының вирустық жүктемесі басылған болуы керек.
Басты назардағы елдер
PEPFAR заңға қол қойылған кезде, ВИЧ/ЖИТС-тің таралу деңгейі жоғары 15 ресурстары шектеулі елге қаржыландырудың басым бөлігі бөлінді. Осы 15 «басым ел» – Ботсвана, Кот-д’Ивуар, Эфиопия, Гайана, Гаити, Кения, Мозамбик, Намибия, Нигерия, Руанда, Оңтүстік Африка, Танзания, Уганда, Вьетнам және Замбия. Бағдарламаға қарастырылған 15 миллиард доллардың көп бөлігі осы басым елдерге жұмсалатын болды, 4 миллиард доллары басқа елдердегі бағдарламаларға және ВИЧ/ЖИТС зерттеулеріне, ал қалған 1 миллиард доллары Глобалдық қорға аударылды. 2008 жылы PEPFAR қайта бекітілген кезде, ұзақ мерзімді тұрақтылықты және елдердің жетекшілік ролін қамтамасыз ету мақсатында аймақтар мен елдер үшін серіктестік аясын құруға рұқсат беріліп, «басым елдер» тәсілінен бас тартылды. Екіжақты қаржыландыру арқылы PEPFAR 85-тен астам елде миллиондаған адамға емдеу, профилактика және күтім көрсету үшін қабылдаушы елдермен серіктестікте жұмыс істейді. Серіктестік аясы АҚШ үкіметі, серіктес үкімет және басқа да серіктестер арасындағы 5 жылдық бірлескен стратегиялық жоспар болып табылады, ол қызмет көрсету, саясат реформасы және үйлесімді қаржылық міндеттемелер арқылы қабылдаушы елде ВИЧ/ЖИТС-ке қарсы күреске бағытталған. PEPFAR-дың бүкіл әлемдік іс-қимыл картасымен және PEPFAR басқару тақтасымен танысыңыз.
Есеп беру және қаржыландыру
PEPFAR жыл сайын Конгресске есеп береді, заңмен талап етілетін бағдарламалық және қаржылық деректерді ұсынады. Президенттің СПИД-ке қарсы төтенше жағдай жоспары бойынша Конгресске арналған он төртінші жылдық есеп PEPFAR ресми веб-сайтында, сондай-ақ арнайы есептер, қаржылық ақпарат және басқа да мәліметтер қолжетімді. Жалпы әлемдік ЖҚТБ қаржыландыруы Сыртқы істер және жұмыс, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер бөлінетін қаражаттар арқылы жүзеге асырылады, егер процесс оңай болса, Палата мен Сенат 1 қазаннан басталатын федералды қаржы жылына дейін келіседі. Дүниежүзілік ЖҚТБ координаторының кеңсесі (OGAC) Конгресс бөлген қаражатқа және Әкімшіліктің саясатына сәйкес бюджеттейді. Бағдарламалар бойынша қаржыландыру туралы мәліметтерді Дүниежүзілік ЖҚТБ координаторының кеңсесі Конгресске ұсынады. 2013 қаржы жылы үшін Президент Обама 6,42 миллиард доллар сұрады, оның ішінде екіжақты ЖҚТБ бағдарламаларына 4,54 миллиардтан астам доллар және Жалпы қорға 1,65 миллиард доллар бөлді. 2014 қаржы жылы үшін Президент Обама 6,73 миллиард доллар сұрады, оның ішінде екіжақты ЖҚТБ бағдарламаларына 4,88 миллиардтан астам доллар және Жалпы қорға 1,65 миллиард доллар бөлді. PEPFAR Мексикалық қала саясатынан босатылды.
Қаржыландыру деректері
PEPFAR-дың жылдық бюджеті туралы мәліметтер, бюджеттік кодтар бойынша жұмсалымдар және күтілетін нәтижелер бағалаулары PEPFAR Panorama Spotlight сайтында онлайн қолжетімді. Нақты ел ішіндегі іске асыру механизмдері мен серіктестерге бөлінген қаржының сомасы тек 2013 жылдан бастап қолжетімді. 2008 жылы қаржыландыру туралы мәліметтер Қоғамдық Адалдық Орталығы PEPFAR-дың COPRS ақпараттық жүйесінен алған. Бұл деректер CPI АҚШ Мемлекеттік департаментіне деректерге қол жеткізу үшін сотқа шағымданғаннан кейін алынды. Деректерді Глобалды даму орталығының ЖИТС/АИТС мониторингі тобы талдады және толық деректер жиынтығын да бөлісті.
Шарттар
Көптегендер PEPFAR-дың Африка үкіметтеріне АҚШ-тан тікелей қаржыландыруға (екіжақты бағдарламалар) басымдық бергенінің есесіне, Жалпы қор сияқты көпжақты бағдарламаларға толыққанды міндеттемелер орындалмағанын айтады. Мұның себептері әртүрлі, бірақ негізгі сын – АҚШ-тың "үлестіруге қолжетімді қаражат арқылы басқа елдермен ықпалын барынша арттыру мүмкіндігіне ие болуы", себебі "Жалпы қор және басқа көпжақты платформалар АҚШ-тың ұлттық деңгейдегі түбірлі реформаларды талап етудегідей үстемдікке ие емес". Дегенмен, PEPFAR құрылғаннан бері қатаң екіжақты қаржыландырудан көпжақты бағдарламаларға қарай өзгеріс байқалды.
Жергілікті тұрғындарды жұмысқа алу
PEPFAR-дың қаржыландыруды қабылдаған аймақтардың денсаулық сақтау жүйелеріне жұмысқа алу саясаты арқылы теріс әсер ететіні үшін сынға ілінген. Конгресс жалақыны "қосымша төлеуге" тыйым салуға және денсаулық сақтау қызметкерлерін оқытуға бөлінетін қаржыны шектеуге тырысқанмен (соның салдарынан жалақыны арттыру тәсілі ретінде күндізгі төлемдерді жою), PEPFAR қаржыландырған бағдарламалар жергілікті қызметкерлеріне жергілікті денсаулық сақтау жүйесіндегілерге қарағанда жүз есе көп төлеген. Бағдарлама қызметкерлері жалақыдан гөрі, тұрғын үйге және білім беруге берілетін жәрдемақы сияқты артықшылықтар алған. Батыс елдеріне білікті дәрігерлер мен медбикелердің көшіп кетуінен күйзелген елдер PEPFAR бағдарламаларының отандық денсаулық сақтау инфрақұрылымында жұмыс істеуге дайын білікті медицина мамандарының санын айтарлықтай азайтатынын көрді. Соның салдарынан, осы аймақтардың денсаулығы қауіпке ұшырады, бірақ қаражат, дәрігерлер және медбикелер тек PEPFAR шеңберінде ВИЧ/ЖИТС-ке қарсы күреске жұмсалады.
Тергеулер
2011 жылдың 15 маусымында Денсаулық сақтау және халыққа қызмет көрсету департаменті Бас инспектордың (OIG) кеңсесі Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарының (CDC) PEPFAR қаражатын басқаруына қатысты сын баяндама жариялады. Баяндамада былай делінген: "Біздің тексеруіміз CDC-нің [PEPFAR] қаражатын алушылардың департаменттік және басқа да федералдық талаптарға сәйкес пайдалануын әрқашан қадағаламағанын көрсетті. Дұрыс қадағалауды растау үшін, жүлде файлдарының көпшілігінде қажетті құжаттардың бәрі болмады." 2012 жылдың 19 қарашасында OIG CDC Намибия кеңсесінің PEPFAR қаражатын пайдалануды қадағалауына қатысты сын баяндама жариялады.