Кіріспе

Плутархтың атақты гректер мен римдіктердің өмірбаяндары "Параллель өмірлер" (Bíoi Parállēloi; Vītae Parallēlae) – грек-римдік философ, тарихшы және Аполлонийлік діни қызметкер Плутархтың, шамасы екінші ғасырдың басында жазған 48 атақты адамның өмірбаянынан тұратын сериясы. Ол "Плутархтың өмірі" (Πλούταρχου Βίοι, Ploútarchou Bíoi; Plutarchī Vītae); "Параллельдер" (Παράλληλα, Parállēla; Parallela); "Салыстырмалы өмірлер" (Συγκριτικοί Βίοι, Sygkritikoí Bíoi; Vitae Comparatae); "Көрнекті адамдардың өмірі" (Vitae Illustrium Virorum); және "Асыл гректер мен римдіктердің өмірі" (Βίοι Ῥωμαίων καὶ Ἑλλήνων, Bioi Rhōmaiōn kai Hellēnōn; Vitae Illustrium Virorum Graecorum et Romanorum немесе Graecorum Romanorumque Illustrium Vitae) деп те белгілі. Өмірлер жұптарға бөлініп, олардың ортақ моральдық қасиеттері мен кемшіліктерін ашып көрсетеді. Қолда бар "Параллель өмірлер" 23 жұп өмірбаяннан тұрады, әр жұп бір грек және бір римдіктің ұқсас тағдырынан тұрады, мысалы Ұлы Александр мен Юлий Цезарь, немесе Демосфен мен Цицерон. Бұл туынды маңызды еңбек, себебі ол тек сипатталған тұлғалар туралы ғана емес, олардың өмір сүрген заманы туралы да мағлұмат береді.

Мотивация

"Параллель өмірлер" – Плутархтың "Августтан Вителлиусқа дейінгі Рим императорларының өмірлері" атты алғашқы өмірбаяндық еңбегінен кейінгі екінші шығармасы. Олардың ішінде тек Ғалба мен Отоның өмірбаяндары ғана сақталған. Плутарх өзінің "Александр өмірі" атты еңбегінің бірінші абзацында түсіндіргендей, ол тарих жазумен айналысқан жоқ, егер адамның мінезі жақсы болса немесе жаман болса, ол белгілі адамдардың өмірі мен тағдырына қалай әсер ететінін зерттеді. Ол ежелгі Грекияның тарихындағы ерлердің іс-қимылдары мен жетістіктерін Римнің жақын тарихындағыдай көрсетуге тырысты. Оның басты қызығушылығы этикалық мәселелерге қатысты болғанмен, "Өмірлер" сонымен қатар маңызды тарихи құндылыққа ие. Бұл еңбек Плутархтың өмірінің соңында, Хайронеяға оралғаннан кейін жарық көрді және берілген дереккөздердің көп санына қарағанда, оны дайындауға көп жыл кеткені анық.

Қабылдау

Параллель өмірлер жинағындағы өмірбаяндардың ішінде Антонийді көптеген ғалымдар осы серияның шедеврлерінің бірі деп атады. 1895 жылы Джордж Уиндхам бірінші қатарда Темистокл, Алкивиад, Мариус, Катон Ұлы, Александр, Димитрий, Антоний және Помпей өмірбаяндары бар екенін жазды. Пьер Д’Эпиро Плутархтың Алькибиадты бейнелеуін «мінездеменің шедеврі» деп мақтады. Академик Филип А. Штадтер римдік өмірбаяндардағы ең ұлы тұлғалар ретінде Помпей мен Цезарьді ерекше атады. 1859 жылғы А. Х. Клауфтың аудармасына жасалған шолуда Плутархтың Антоний, Кориолан, Алькивиад және Катон Ұлының бейнелері терең әрі нақты суреттелген деп бағаланды. Шолу авторы Темистоклдің сөздерін «ақ және сұлу», Фокионның сөздерін «құрғақ және өткір», ал Катонның сөздерін «салмақты және өткір юмормен» сипаттады. Карл Ролисон Цезарь өмірбаянын Плутархтың «зор түсінікке ие» екенін дәлелдейтін нәрсе ретінде бағалады және «өмірдің мәнін түйіндеуде ешбір өмірбаянушы оны басып өткен жоқ» деді, мүмкін, қазіргі заманғы өмірбаянушылар Плутарх сияқты «адам жанына» соншалықты терең сенбегендіктен. Джон Лангорн, Д. Д. және Уильям Лангорн, А. М. жасаған ағылшын тіліне аудармасында Беллозан аббаты Амиот Генрих II патшалығының 1558 жылы француз тіліне аудармасын жариялағанын, ал одан кейін ол Елизавета I тұсында ағылшын тіліне аударылғанын атап өтті. Джон Драйденнің аудармасынан бұрын басқа аудармалар пайда болған жоқ.