Кіріспе

Грек философы (б.з.д. 610 – б.з.д. 546 ж.) Сократқа дейінгі философ.

Анаксимандр (/æ/,/n//æ//k//s//ɪ/'/m//æ//n//d//ər/ ANaksihMANdər; Анаксимандрос;) – Ионияның Милет қаласында (қазіргі Түркияда) өмір сүрген Сократқа дейінгі грек философы. Ол Милезия мектебінің мүшесі болды және ұстазы Талес берген білімді үйренді. Талес кейіннен оның ізбасары болды және Анаксимен мен, мүмкін, Пифагорды шәкірттеріне қосып, мектептің екінші ұстазы атанды. Оның өмірі мен еңбектері туралы бүгінде аз ғана мәлімет белгілі. Қолда бар тарихи құжаттарға сәйкес, ол зерттеулерін жазбаға түсірген алғашқы философ, алайда оның еңбегінен тек бір ғана фрагмент сақталған. Оның өлімінен кейін табылған құжаттардағы шамалы мәліметтер оның бейнесін құрайды. Анаксимандр ғылымды қолдаушылардың бірі болды және ғаламның әртүрлі аспектілерін, әсіресе оның пайда болуын байқап, түсіндіруге тырысты. Ол табиғат заңдармен басқарылады, адам қоғамы сияқты, ал табиғаттың тепе-теңдігін бұзу ұзаққа соқпайды деп санады. Замандастарының көптеген ойшылдары сияқты, Анаксимандр философиясы да көптеген салаларды қамтыды. Астрономияда ол аспан денелерінің Жерге қатысты механикасын сипаттауға ұмтылды. Физикада оның белгісіз (немесе апейрон) барлық нәрсенің бастауы екенін айтуы грек философиясын тұжырымдамалық абстракцияның жаңа деңгейіне көтерді. Геометрия білімі оған Грекияда гномонды енгізуге мүмкіндік берді. Ол география ғылымының дамуына үлкен үлес қосқан әлем картасын жасады. Анаксимандр Милет саясатына да қатысып, колонияларының біріне жетекші ретінде жіберілді.

Өмірбаян

Праксиадтың ұлы Анаксимандр 42-ші Олимпиаданың үшінші жылында дүниеге келді (б.з.д. 610 ж.). 2-ші ғасырдағы грек грамматигі Аполлодор Афиналықтың айтуынша, 58-ші Олимпиаданың екінші жылында (547–546 ж.б.д.) ол алпыс төрт жаста болған және одан кейін көп ұзамай қайтыс болған. Оның еңбектерінің мерзімін анықтау мүмкін емес, себебі ешбір құжатта уақыттық сілтемелер жоқ. 4-ші ғасырдың византиялық риторигі Темистий оның «табиғат туралы жазбаша құжатты жариялаған бірінші грек» болғанын айтады. Сондықтан оның мәтіндері, кемінде Батыс әлемінде, прозада жазылған ең алғашқы туындылардың бірі болар еді. Платон заманында оның философиясы жартылай ұмытылып, Аристотель, оның ізбасары Теофраст және бірнеше доксографтар бізге қалған аз ғана мәліметті жеткізді. Бірақ Аристотельдің айтуынша, Талес, сонымен қатар Милеттен шыққан, Анаксимандрдан бұрын болған. Талес Анаксимандрдың ұстазы болды ма, жоқ па, әлі де даулы мәселе, бірақ Анаксимандрдың барлық нәрсе судан туындайды деген Талес теориясының ықпалында болғаны сөзсіз. Бір талассыз факт – ежелгі гректердің өзі Анаксимандрды Милетте басталган монистік мектептің өкілі деп санады, оны Талес бастап, Анаксименмен аяқтады. 3-ші ғасырдың римдік риторигі Элиан Анаксимандрды Қара теңіз жағалауындағы Аполлонияға Милезиялық колонияның жетекшісі ретінде бейнелейді, сондықтан оның көрнекті азамат болғанын жорамалдайды. Шындығында, «Тарихтың аралықтары» (III, 17) философтардың кейде саяси мәселелермен де айналысқанын түсіндіреді. Милеттің басшылары оны заң шығарушы ретінде конституция жасау үшін немесе колонияның адалдығын сақтау үшін жіберген болуы мүмкін. Анаксимандр өмірінің соңғы жылдарын парсы Ахеменид империясының бағынышты азаматы ретінде өткізді.

Теориялар

Анаксимандрдың теорияларына грек мифтік дәстүрі, Талес – Батыс философиясының атасы – идеяларының әсері тиді, сондай-ақ Таяу Шығыстағы ежелгі өркениеттердің, әсіресе Вавилонның байқаулары да ықпал етті. Кейбір ғалымдар грек қала-мемлекеттеріндегі архаикалық кезеңнің (б.з.д. 8-6 ғасырлар) ерекшелігі – мифтік және жаңа рационалды ойлау арасындағы айырмашылықты көреді. Бұл «грек кереметі» деген сөз тіркесінің пайда болуына себеп болды. Бірақ, бастапқыда көрінетіндей, мұндай күрт үзіліс болмаған болуы мүмкін. Алғашқы грек философтары ғаламды құрайды деп сенген табиғаттың негізгі элементтері (су, ауа, от, жер) шын мәнінде, бұрынғы ойлау жүйелерінде көзге елестеген бастапқы күштерді көрсетеді. Олардың қақтығысуы мифтік дәстүрдегі ғарыштық үйлесім деп аталатын нәрсені тудырды. Ежелгі космогонияларда – Гесиод (б.з.д. 8-7 ғасырлар) және Ферекид (б.з.д. 6 ғасыр) – Зевс осы үйлесімге қауіп төндіретін күштерді (титандарды) жойып, әлемде тәртіп орнатады. Анаксимандр ғарыштық тәртіп монархиялық емес, геометриялық екенін, және осының нәтижесінде Жер ғаламның ортасында тепе-теңдікте сақталады деп мәлімдеді. Бұл – жаңа саяси тәртіптің табиғаттағы көрінісі, және қоғамдағы жүйенің статикалық нүктесі болып табылатын орталықтың айналасында ұйымдастырылған жаңа кеңістік. Осы кеңістікте тең құқықтық (изономия) қағидасы бар, және барлық күштер симметриялық және алмастырылатын. Шешімдер енді қаланың ортасында орналасқан агорадағы халық жиналысы (демос) тарапынан қабылданады. Осы рационалды ойлау оны ғаламның бастауы ретінде абстрактіл апейронды (белгісіз, шексіз, шекарасыз) енгізуге жетеледі, бұл тұжырымға, мүмкін, мифтік грек космогониясында барлық нәрсе пайда болған бастапқы Хаос (бос кеңістік, құлама, пішінсіздік) әсер еткен болуы мүмкін. Сондай-ақ, төрт элементтің бір-біріне өтуіне назар аударады. Олай болса, бастау – өзінен-өзі шексіз, жаратылыс тоқтамауы үшін, жойылуды сезінбей жаратылатын нәрсе болуы керек.

Еркін жүретін жер

Анаксимандр әлемнің механикалық моделін тұңғыш рет ойлап тапты. Оның моделінде Жер шексіз кеңістікте өте тыныш күйде қалықтайды, ешнәрсеге тірелмейді. Аристотельдің "Аспан туралы" еңбегінде бұл көзқарас тапқырлық деп бағаланған. Оның ерекше пішіні – биіктігі диаметрінің үштен біріне тең цилиндр. Жердің жазық беті мекенделген әлемді құрайды. Карло Ровеллидің пікірінше, Анаксимандр Жердің қалықтайтын дискі тәрізді пішіні туралы идеяны Талестен алған, ол Жерді суда қалықтап жүрген, "барлық нәрсенің туған және Жердің қалықтайтын орасан зор мұхиты" деп елестеткен. Содан кейін Анаксимандр Жерді шексіз кеңістіктің ортасында көзге елестете алды, онда түсуге ешқандай тіреу де, "төмен" де болмады. Ровеллидің ойынша, пішін – цилиндр немесе шар – "ғарышта еркін қалықтайтын шекті денені" түсінумен салыстырғанда маңызды емес. Анаксимандрдың Жердің құламай еркін қалықтайтынын және бірдеңеге тірелу қажеті жоқ екенін түсінуі көптеген адамдар үшін алғашқы космологиялық революция және ғылыми ойлаудың бастапқы нүктесі деп саналады. Карл Поппер бұл идеяны "адам ойлау тарихындағы ең батыл, ең революциялық және ең маңызды идеялардың бірі" деп атады. Мұндай модель аспан денелерінің Жер астынан өту мүмкіндігін ашты, бұл грек астрономиясының дамуына жол ашты. Ровеллидің айтуынша, астрономның Жердің үстінде де, астында да бос кеңістік бар екенін түсінуіне себеп – жұлдыздардың Поляр жұлдызының айналасында айналып, бір жағынан көкжиектен жоғалып, екінші жағынан қайта пайда болуы болған.

Космология

Анаксимандрдың мифологиялық емес түсіндірме гипотезаларды батыл қолдануы оны Гесиод сияқты бұрынғы космология жазушыларынан ерекшелендіреді. Бұл физикалық процестерді түсіндіруге бағытталған Сократтан бұрынғы тыянақты көрсетеді. Оның тарихқа қосқан ең маңызды үлесі – Ғалам мен өмірдің пайда болуы туралы ең көне прозалық еңбекті жазу болды; осы үшін оны көбінесе «Космологияның әкесі» және астрономияның негізін қалаушы деп атайды. Дегенмен, псевдо-Плутарх оның әлі де аспан денелерін құдайлар ретінде қарастырғанын мәлімдейді. Ол аспан денелерін дұрыс ретпен орналастырмады. Оның ойынша, жұлдыздар Жерге ең жақын, содан кейін Ай, ал Күн ең алыста болған. Оның бұл схемасы ирандық Авеста мен үнділік Упанишадтардағы үнді-ирандық философиялық дәстүрлермен сәйкес келеді. Бастапқыда ыстық пен суық бөлінгеннен кейін, Жерді ағаш қабығындай қоршаған от шарлары пайда болды. Бұл шар сынып, Ғаламның қалған бөлігін құрады. Ол отқа толы, концентрлі дөңгелектер жүйесіне ұқсады, ал оның шеттері флейтадағы сияқты тесіктермен тесілген. Осылайша, Күн – ең алыс дөңгелектің Жермен бірдей өлшемдегі тесігі арқылы көрінетін от болды, ал күн тоқырауы – сол тесіктің жабылуымен байланысты. Күн дөңгелегінің диаметрі Жердің диаметрінен жиырма жеті есе (немесе дереккөздерге байланысты жиырма сегіз) үлкен болды, ал ай дөңгелегінің диаметрі, оның оты аз қарқынды болды, он сегіз (немесе он тоғыз) есе үлкен болды. Оның тесігі пішін өзгертіп, ай фазаларын түсіндірді. Жұлдыздар мен планеталар жақын орналасқандықтан, олар да соған ұқсас үлгіні ұстанды. Анаксимандр Күнді алып масса деп қарастырған алғашқы астроном болды, соның салдарынан ол Жерден оның қаншалықты алыс екенін түсінді, және аспан денелері әртүрлі қашықтықта айналатын жүйені алғаш ұсынды. Сонымен қатар, Диоген Лаэртійдің (II, 2) мәлімдемесіне сәйкес, ол аспан сферасын жасады. Бұл өнертабыс оны Зодиактың еңістігін алғаш түсінген адамға айналдырды, деп Рим философы Плиний Үлкені «Табиғат тарихы» (II, 8) еңбегінде баяндаған. Эклиптика терминін қолдану әлі ерте болса да, оның астрономиядағы білімі мен жұмысы, жыл мезгілдерін түсіндіру үшін аспан сферасының Жер жазықтығына қатысты еңістігін байқағанын көрсетеді. Доксограф және теолог Этий Питагордың осы еңістікті дәл өлшегенін айтады.

Көптеген әлемдер

Симплицийдің айтуынша, Анаксимандр әлемдердің көптігі туралы ойлар қозғаған, бұл атомшы Левкипп пен Демокрит, сондай-ақ кейінірек философ Эпикурға ұқсас еді. Бұл ойшылдар әлемдердің пайда болып, біраз уақыттан соң жоғалатынын, ал кейбіреулерінің басқалары жойылғанда дүниеге келетінін болжады. Олар бұл қозғалыстың мәңгілік екенін, "қозғалыс болмаса, жаратылыс та, жойылу да болмайды" деп мәлімдеді. Симплицийден басқа, Гипполит Анаксимандрдың шексізден барлық нәрсенің бастауы туатынын айтады, ал олар өздері аспан мен әлемдерден келеді (бірнеше доксографтар бұл философ ішкі әлемдер туралы сөйлегенде көпше түрде қолданады, олар көбінесе саны шексіз). Цицерон оның сансыз әлемдерге әртүрлі құдайларды жатқызғанын жазды. Бұл теория Анаксимандрды атомшылар мен эпикурейшілерге жақындастырады, олар бір ғасырдан астам уақыттан кейін де шексіз әлемдердің пайда болып, жоғалатынын айтты. Грек ой тарихының хронологиясында кейбір ойшылдар бір ғана әлемді ұғымдаған (Платон, Аристотель, Анаксагор және Архелай), ал басқалары үздіксіз немесе үзіліссіз әлемдер тізбегінің бар екендігін болжаған (Анаксимен, Гераклит, Эмпедокл және Диоген).

Метеорологиялық құбылыстар

Анаксимандр кейбір құбылыстарды, мысалы, күн күркірі мен найзағайды, құдайлық себептерге емес, элементтердің араласуына байланысты деп есептеді. Оның жүйесінде күн күркірі бір-біріне соқтығысқан бұлттардың нәтижесінде пайда болады; дыбыстың күші соқтығыстың күшіне пропорционалды. Найзағайсыз күн күркірі – желдің отты шығаруға жеткіліксіз әлсіз болғанымен, дыбыс тудыруға күшті болған кезде пайда болады. Күн күркіремейтін найзағай – ауаның күрт серпілісі, оның таралып, құлауы нәтижесінде, аз белсенді оттың босауына мүмкіндік береді. Күн күркірі – қалың әрі зор күшті ауа ағынының салдары. Ол теңізді бір кезде Жерді қоршаған ылғалдылық массасының қалдығы деп қарастырды. Бұл массаның бір бөлігі Күннің әсерінен буланып, желдердің және тіпті аспан денелерінің айналуына себеп болды, олар суы көп жерлерге тартылады деп сенді. Ол жаңбырды Күннің Жерден көтеріп шығарған ылғалдылығының өнімі деп түсіндірді. Оның эволюциялық теориясына сәйкес, жануарлар теңізден көп бұрын пайда болды, тікенді қабық ішінде тұтқындалып туылды, бірақ өскен сайын қабық құрғап, жануарлар оны бұзуға қабілетті болды. III ғасырдағы рим жазушысы Цензорин хабарлайды:

Анаксимандр Милеттік жылы су мен жерден балық немесе балық тәрізді жануарлар пайда болды деп есептеді. Осы жануарлардың ішінде адамдар қалыптасып, эмбриондар ересекке жеткенге дейін тұтқын болып ұсталды; тек содан кейін, осы жануарлар жарылғаннан кейін, ерлер мен әйелдер шыға алады, енді өздерін-өздерімен қамтамасыз ете алады. Ол адамдардың ұзақ балалық шағын ескерсек, біз алғашқы әлемде қазіргідей тіршілікке келмеуіміз мүмкін деп ойлады.

Картографиялық

Страбон мен Агатемер (кейінгі грек географтары) географ Эратостеннің айтуынша, Анаксимандр әлемнің картасын алғаш жариялаған. Бұл карта грек тарихшысы Милеттік Геккатейге одан да дәл нұсқасын жасауға түрткі болған болуы мүмкін. Страбон оларды екеуін де Гомерден кейінгі алғашқы географтар деп есептеген. Карталар ежелгі заманда, әсіресе Мысырда, Лидияда, Таяу Шығыста және Вавилонда жасалған. Бүгінгі күнге дейін олардың тек шағын бөліктері ғана жеткен. Әлем картасының бірегей мысалы б.з.д. 9 ғасырдан кейінгі Вавилон картасынан табылды, бірақ бұл карта одан да көне нұсқаға негізделген болуы мүмкін. Мұндай карталарда бағыттар, жолдар, қалалар, шекаралар және геологиялық ерекшеліктер көрсетілген. Анаксимандрдың ең маңызды жаңалығы – ежелгі гректерге белгілі барлық мекенделген жерді картаға түсіру болды. Бұл жетістік көзғалысқа келгенде, бірінші қарағанда көрінетіндей көп маңызға ие. Анаксимандр осы картаны үш себеппен жасаған болуы мүмкін. Біріншіден, ол Милет колониялары мен Жерорта және Қара теңіз айманындағы басқа колониялар арасындағы теңіз саяхаттары мен сауданы жақсартуға көмектескен болуы мүмкін. Екіншіден, Талес, егер осындай картаға ие болса, иониялық қала-мемлекеттерді парсылардың қаупін тойтару үшін бірігуге оңайрақ көндіре алатын еді. Соңғысы, әлемді жаһандық тұрғысынан бейнелеу туралы философиялық идея, білім алу үшін ғана оны жасауға жеткілікті себеп болатын. Теңіздің дөңгелек екенін білген ол картаны сәл қисайған металл бетіне салған болуы мүмкін. Әлемнің ортасы немесе "құйрығы" (ὀμφαλός γῆς omphalós gẽs) Дельфиде орналасқан болуы мүмкін, бірақ Анаксимандр заманында Милет маңындағы жерде болуы ықтимал. Эгей теңізі картаның ортасына жақын орналасқан және үш құрлықпен қоршалған. Бұл құрлықтар мұхиттың ортасында, аралдар сияқты теңіз және өзендермен бөлініп жатқан. Еуропаның оңтүстігі Жерорта теңізімен шектесетін, ал Азиядан Қара теңіз, Маеотис көлі және шығысқа қарай Фазис өзені (қазіргі Грузиядағы Риони өзені) немесе Танаис өзені арқылы бөлінген. Нил өзені оңтүстікке қарай ағып, Азия мен Ливияны (сол кездегі Африка құрлығының атауы) мұхиттан бөліп тұрды.

Гномон

Суда Анаксимандр геометрияның негізгі ұғымдарын түсіндіргенін айтады. Сондай-ақ, оның уақыт өлшеуге деген қызығушылығын атап, оны Грецияда гномонды енгізумен байланыстырады. Лакедемон қаласында ол күн тоқырауын және күн теңелуін көрсету үшін күн сағаттарын құрастыруға, немесе кем дегенде реттеуге қатысқан. Шындығында, гномонды бір жерден екінші жерге ауыстыру қажеттігі, ендік айырмашылығына байланысты туындаған. Ол кезде гномон – көлденең жазықтықта орнатылған тік бағана немесе таяқ болатын. Оның көлеңкесі жазықтықта уақытты көрсетті. Күн өзінің көрінетін жолымен қозғалғанда, оңтүстікке қарай бағытталғанда түскі уақытта ең қысқа болатын көлеңкенің ұшымен қисық сызық жасайды. Түскі уақыттағы ұшының орналасуының өзгеруі күннің уақытын және жыл мезгілдерін көрсетеді; көлеңке қысқы күн тоқырауында ең ұзын, ал жазғы күн тоқырауында ең қысқа болады. Гномонның өзі Анаксимандрдың ойлап табуы емес, оның қолданылуы, сондай-ақ күнді он екі бөлікке бөлу бабылдықтардан бастау алған. Геродоттың "Тарихында" (II, 109) гректерге уақыт өлшеу өнерін олар бергені жазылған. Күн тоқырауын бірінші болып анықтаған ол емес, себебі бұл үшін есептеудің қажеті жоқ. Алайда, күн мен түн теңелуі бабылдықтар ойлағандай, күн тоқырауы арасындағы орта нүктеге сәйкес келмейді. Судада айтылғандай, геометрия білімімен, ол күн мен түннің теңелуін дәл анықтаған алғашқы грек болғанға ұқсайды.

Жер сілкінісін болжау

Цицерон өзінің философиялық еңбегі «De Divinatione» (I, 50, 112) еңбегінде Анаксимандр Лакедемон тұрғындарын қаладан шығып, қару-жарақтарымен бірге далада түндеуге көндіргенін айтады, себебі жер сілкінісі жақындап қалған еді. Тайгетус тауының шаңырағы кеменің қақ жағындай жарылып, қала қирады. Плиний Ескі де осы оқиғаны (II, 81) еске алады, оның «тамаша шабыттан» туғанын көрсетеді, ал Цицерон болжамды болжаумен байланыстырмаған.

Мұра

Бертран Рассел Батыс философиясы тарихында Анаксимандрдың теорияларын жер, от және су арасындағы тиісті тепе-теңдіктің қажеттілігін білдіретін тұжырым ретінде қарастырады, олардың әрқайсысы өз үлесін басқаларына қатысты арттыруға ұмтылуы мүмкін. Анаксимандр табиғи тәртіп осы элементтер арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етеді деген сенімін білдіргендей, от болған жерде күл (жер) пайда болады. Оның грек әріптестері де осы пікірді құдайлардың өзінің де іс-әрекет ете алмайтын табиғи шекараларға сену арқылы қолдады. Фридрих Ницше «Гректердің қайғылы дәуіріндегі философия» еңбегінде Анаксимандрды әлемнің бастапқы негізі белгісіздік екенін айтқан пессимист деп санайды. Осыған сәйкес, кез келген нақты нәрсе ақырында белгісіздікке қайта оралуы керек. Басқаша айтқанда, Анаксимандр «барлық пайда болуды мәңгілік болмыстан заңсыз азат ету, оның орнын толтырудың жалғыз жолы – жою» деп қарады. (Сол жерде, § 4) Осы тұрғысынан қарағанда, жеке заттардың әлемі құндылығы жоқ және жойылуға тиіс. Мартин Хайдеггер Анаксимандр туралы көптеген дәрістер оқыды және «Анаксимандрдың айтқаны» деген лекциясын оқыды, ол кейін «Танылмаған жолдар» жинағына енді. Лекция онтологиялық айырмашылықты және Анаксимандрдың фрагменті аясында Болудың немесе Dasein-нің ұмытылуын зерттейді. Хайдеггердің лекциясы француз философы Жак Дерридаға зор әсер етті. 2017 жылғы «Контекстегі Анаксимандр: Грек философиясының бастауы туралы жаңа зерттеулер» атты эсселер жинағында Дирк Купри, Роберт Хан және Джеральд Наддаф Анаксимандрды «тарихтағы ең ұлы ойшылдардың бірі» деп сипаттайды, бірақ оған лайықты құрмет көрсерілмегенін айтады. Купри оны Ньютонмен тең деп санайтынын мәлімдейді. Карло Ровеллидің 2011 жылғы «Бірінші ғалым: Анаксимандр және оның мұрасы» кітабында да осыған ұқсас пікірлер білдірілген. Грекияның Салоники қаласындағы Анаксимандр (31-ші) мектебі Анаксимандрдың құрметіне аталған.

Екіншілік

Негіздік дереккөз; басқаша көрсетілмесе, барлығы Conche-та болуы тиіс.