Кіріспе

2-ғасырдағы нумидиялық латын тіліндегі жазушы, риторик және философ Апулей (/æ/p/j/ʊ/'l/iː/ə/s/, APPyuuLEEəs; сондай-ақ Луций Апулей Мадауренсис деп аталады; шамамен 124 – 170 жылдан кейін) – нумидиялық латын тіліндегі проза жазушы, платонист философ және риторик. Ол Римнің Нумидия провинциясында, берберлердің Мадаурос қаласында, қазіргі Алжирдегі М'Дауруш қаласында дүниеге келген. Ол Афинада платонизмді зерттеді, Италияға, Кіші Азияға және Египетке саяхат жасады, сондай-ақ бірнеше діни секталар мен құпияларға қатысты. Оның өміріндегі ең әйгілі оқиға – оның бай жесірдің назарын (және байлығын) сиқыр арқылы тартып алғаны үшін айыпталуы. Ол Сабраттада, Оэяға (қазіргі Триполи, Ливия) жақын жерде жиналған проконсул мен сот алдында өз қорғанысын жариялады және таратып берді. Бұл "Апология" деп белгілі. Оның ең танымал еңбегі – "Метаморфозалар" деп аталатын әдепсіз, еркін ойлы роман, ол "Алтын есек" деп те белгілі. Бұл – толық сақталған жалғыз латын романы. Онда басты кейіпкер Люциус сиқырмен тәжірибе жасап, кездейсоқ түрде есекке айналған оқиғалар баяндалады. Люциус Изида қадірлісі оны қайтадан адамға айналдырғанша түрлі оқиғалардың куәсі болады.

Өмір

Апулей Гаэтулиямен шектесетін Солтүстік Африка жағалауындағы Нумидиядағы колония Мадауроста дүниеге келді және өзін "жартылай нумидиялық, жартылай гаэтулиялық" деп сипаттады. Мадаурс – бұл кейіннен Августин Гиппоның алғашқы білімін алған колониясы, және римдік жағалаудан алыс орналасқан болса да, бүгінде сақталған римдік қираған орындары бар. Оның есімі туралы, ешбір көне деректе кездеспейді; ортағасырлық қолжазбалар оны романның батырының атымен – Луций деп атау дәстүрін қалыптастырды. Оның өміріне қатысты мәліметтер көбінесе оның қорғаныс сөзінен (Апология) және "Флорида" атты еңбегінен алынған. Оның әкесі қалалық магистрат (дуумвир) болған. Апулей Карфагенде (кейін ол қоныстанды) және Афинада білім алды. Содан кейін ол латын риторикасын оқу үшін Римге барды және, әлдеқайда кейін, туған Солтүстік Африкасына оралғанға дейін сотта сөйлеумен айналысқан болуы мүмкін. Ол сондай-ақ Кіші Азия мен Египетке кеңінен саяхаттап, философия мен дінді зерттеді, мұрасын ысырапқа жұмсады. Апулей бірнеше грек-римдік құпияларға, соның ішінде Дионисий құпияларына қатысты. Ол Асклепийдің жұбыншысы болды және Августиннің айтуынша, Африка провинциясының жұбыншысы (яғни Карфаген провинциясының жұбыншысы) болған. Ол үйіне оралғаннан кейін Александрияға сапарға шықты. Жолда ол Оэа қаласында (қазіргі Триполи) ауырып қалды және бұрын Афинада оқыған кезде таныс болған Сициний Понтианның үйіне қонаққа шақырылды. Понтиан өзі Геренний Руфинның қызына үйленді; Пудентилланың байлығы отбасынан кетуіне ашуланған ол, күйеу баласын, кіші інісі Сициний Пуденсті (жас бала) және олардың әкесінің ағасы Сициний Эмилианды Апулейді Пудентилланың махаббатын сиқыр мен баянды сөздер арқылы жеңіп алды деген айыппен сотқа беруге итермеледі. Іс шамамен 158 жылы Триполиге жақын Сабрата қаласында Африка проконсулы Клавдий Максимнің алдында қарастырылды. Айыптау өте күлкілі болған сияқты, ал Апулейдің батыл және жеңіске жеткен қорғаныс сөзі бүгінге дейін сақталған. Бұл "Апология" (Сиқыр туралы сөз) деп аталады. Оның кейінгі өмірі туралы бізге көп мәлімет белгілі емес. Оның көптеген еңбектерінен-ақ, ол әдебиетке адал болғанын көруге болады. Ол кейде көпшілік алдында сөз сөйлеп, үлкен құрметке ие болды; провинцияда гладиаторлық көрсетулер мен жабайы аңдардың оқиғаларын ұйымдастырумен айналысты, және Карфаген мен басқа да сенаттар оның құрметіне мүсіндер орнатты. Апулейдің қайтыс болған күні, орны және жағдайы белгісіз. Оның 170 жылдан кейінгі қызметі туралы ешқандай жазба жоқ, бұл кейбір адамдарды ол сол кезде қайтыс болған болуы керек деп ойландырды (мысалы, 171 жылы), бірақ басқа ғалымдар ол 180 немесе тіпті 190 жылдары да тірі болған болуы мүмкін деп санайды.

Алтын есегі

"Алтын есек" (Asinus Aureus) немесе "Метаморфозалар" – толығымен сақталған жалғыз латын романы. Бұл – шексіз қиялымен, әжуалықпен және көңіл көтеріп, Луций атты кейіпкердің абдыраған бақияларын баяндайтын еңбек. Луций өзін әйгілі философтар Плутарх пен Херонеялық Сексттің туысы деп таныстырады. Ол сиқырмен тәжірибе жасап, жаңсақтап есекке айналып кетеді. Осы түрде ол көптеген ерекше нәрселерді көріп, естіп, соңында өте күтпеген тәсілмен қиын жағдайдан шығады. Осы негізгі оқиғаның ішінде көптеген ойшалаулар кездеседі, олардың ең ұзыны – Купидон мен Психе туралы кең таралған әңгіме. Бұл әңгіме – ежелгі әдебиетте сақталған ертегілердің сирек мысалы.

Аполлогия

Апулейдің «Өзінің сиқыр туралы қорғанысы» (Apologia (Apulei Platonici pro Se de Magia)) – 158-159 жылдары Сабраттада, Апулейдің сиқыршылық қылмысы үшін айыпталған проконсул Клавдий Максим алдында ұсынған қорғаныс нұсқасы. Дәстүрлі кіріспе және қорытынды арасында аргументация үш бөлімге бөлінеді:
Жеке өміріне тағылған айыптауларды жоққа шығару. Ол Пудентиллаға үйлену арқылы ешқандай жеке мүдде қуғанын көрсетпейді және қарсыластарына зихи және моральдық жағынан басымдық танытады. Оның «сиқырлық амалдары» деп аталатын әрекеттерінің шындығында Аристотель мен Гиппократты ұстаз тұтқан немесе римдік платонистің діни амалдары үшін қажетті ғылыми тәжірибелер екенін дәлелдеуге тырысады. Оэаға келгеннен бергі оқиғаларды баяндап, оған қарсы келтірілген аргументтерді күшсіздікке ұшыратады. «Қорғаныстың» басты құндылығы – тарихи маңызы, себебі ол авторы, сиқыр және екінші ғасырдағы Африкадағы өмір туралы маңызды мәліметтер береді.

Апулеи сферасы

Петосирис Нечепсоға сипаттаған Апулей сферасы, сондай-ақ "Колумцилл шеңбері" немесе "Петосирис шеңбері" деп белгілі, науқастың өмірін болжауға арналған сиқырлы құрал.