Александр Афродисийский: Аристотельді түсіндіруші философ

Кіріспе

II-III ғасыр грек перипатет философы Александр Афродизийский (Ἀλέξανδρος ὁ Ἀφροδισιεύς (translit=Alexandros ho Aphrodisieus); б.з.) – перипатет философы және Аристотель еңбектеріне ең белгілі ежелгі грек комментаторларының бірі. Ол Кариядағы Афродизий қаласында туған, 3 ғасырдың басында Афинада өмір сүрген және оқытумен айналысқан, онда Перипатетика мектебінің басшысы қызметін атқарған. Аристотельдің еңбектеріне көптеген комментарийлер жазған, олардың ішінде "Алдыңғы талдаулар", "Топтар", "Метеорология", "Сезім және сезімталдық", және "Метафизика" еңбектері сақталған. Бірнеше түпнұсқа трактаттары да жеткен, соның ішінде "Тағдыр туралы" трактатында ол стоиктердің қажеттілік туралы доктринасына қарсы дәлелдер келтіреді; сондай-ақ "Жан туралы" еңбегі бар. Аристотельге арналған комментарийлерінің пайдалылығы соншалық, ол "комментатор" (ὁ ἐξηγητής) деп аталып кеткен.

Өмір және мансап

Александр Кариядағы Афродизиаданың (қазіргі Түркия) тумасы болған және 2 ғасырдың соңына қарай Афинаға келген. Ол екі стоик, немесе мүмкін перипатетик философ Сосиген мен Герминийдің, сондай-ақ Митилендік Аристотельдің шәкірті болған. Афинада ол перипатетикалық мектептің жетекшісі болды және перипатетикалық философиядан дәріс оқыды. Александр "Тағдыр туралы" еңбегін Септимий Север мен Каракаллаға Афинадағы қызметі үшін алғыс ретінде арнады, бұл 198 және 209 жылдар аралығында жазылғанын көрсетеді. Жақында Афродизиадан табылған жазу ол Афинадағы мектептердің бірінің жетекшісі болғанын және толық атының Тит Аврелий Александр екенін растайды.

Комментарийлер

Александр Аристотельдің еңбектеріне бірнеше түсіндірме жазды, онда ол синкретизмге ұшыраудан қашып, Аристотельдің таза ілімдерін қайта жаңғыртуға тырысты. Оның қазірге дейін сақталған түсіндірмелері: «Алдыңғы талдау» (1-кітап), «Тақырыптар», «Метеорология», «Сезім және сезімтал нәрселер», және «Метафизика» (1–5-кітаптар). «Софистикалық дәлелдерді жоңқалау» туралы түсіндірме, сондай-ақ «Метафизиканың» соңғы тоғыз кітабына арналған түсіндірме жалған деп есептеледі. Жоғалған түсіндірмелердің ішінде «De Interpretatione», «Соңғы талдау», «Физика», «Аспан туралы», «Туу және жойылу туралы», «Жан туралы» және «Жады туралы» еңбектері бар. 2007 жылдың сәуір айында бейнелеу талдауы Архимед палимпсестінде Аристотельдің «Санаттары» туралы ерте түсіндірме табылғанын көрсетті, ал Роберт Шарплс осы еңбектің авторы Александр болуы мүмкін екенін айтты.

Бастапқы трактаттар

Сонымен қатар, Александрдың бірнеше түпнұсқа жазбалары сақталған. Олардың ішінде: «Жан туралы», «Проблемалар мен шешімдер», «Этикалық проблемалар», «Тағдыр туралы», «Араласу және өсу туралы», «Провиденция туралы» және Галенге қарсы «Қозғалыс туралы» еңбектері бар. «Жан туралы» (De anima) – Аристотельдің өзінің «Жан туралы» еңбегінде ұсынған бағыттармен жазылған жан туралы трактат. Александр адамның дамымаған санасы (nous hylikos) материалдық және денеден ажырамас бөлік деп санайды. Қалған жиырма бөлім физика және этика мәселелерін қамтиды, олардың ең ірі тобы көру және жарық туралы сұрақтарды, ал соңғы төртеуі тағдыр мен провиденция мәселелерін қарастырады. «Проблемалар мен шешімдер» (Quaestiones) үш кітаптан тұрады, олар «физикалық сұрақтардың проблемалары мен шешімдері» деп аталғанымен, барлығы физикалық емес және барлығы проблема емес тақырыптарды қамтиды. Бұл үш кітаптағы алпыс тоғыз тақырыптың жиырма төртеуі физикамен, он жетісі психологиямен, он бірі логика және метафизикамен, ал алтауы тағдыр мен провиденция мәселесімен байланысты. «Этикалық проблемалар» дәстүрлі түрде «Quaestiones» жинағының төртінші кітабы саналды. Бұл еңбек Александрдың өзі емес, оның шәкірттері Александрдың қатысуымен болған пікірталас негізінде жазған болуы мүмкін. «Араласу және өсу туралы» физикалық денелердің араласуы тақырыбын талқылайды. Бұл – стоик физикасы туралы кеңінен талқылау (және пікір таласы) және осы тақырыптағы Аристотельдік ойды баяндау. Бұл еңбектің негізгі мақсаты – Аристотельдік космология мен метафизиканың жалпы сипаттамасын беру, бірақ оның да пікір таласының үні бар және ол перипатетикалық мектептегі қарсы көзқарастарға бағытталған болуы мүмкін. Александр Аристотельдік жүйенің кемшіліктерін толтыруға және оның үйлесімсіздіктерін тегістеуге тырысты, сонымен қатар физикалық және этикалық әлемнің біртұтас суретін ұсынды. Қарастырылатын тақырыптар – аспан денелерінің қозғалысының мәні және өзгермейтін аспан әлемі мен туу-өлу әлемі арасындағы қарым-қатынас. Бұл трактатта Александр, бұл идеяны құдайларға лайықсыз деп санайды. Оның түсіндірмелері арабтар арасында жоғары бағаланды, олардың көптеген түрлерін аударды.

There are also several extant original writings by Alexander. These include: On the Soul, Problems and Solutions, Ethical Problems, On Fate, and On Mixture and Growth. On Providence, and Against Galen on Motion. On the Soul (De anima) is a treatise on the soul written along the lines suggested by Aristotle in his own De anima. Alexander contends that the undeveloped reason in man is material (nous hylikos) and inseparable from the body. The remaining twenty pieces cover problems in physics and ethics, of which the largest group deals with questions of vision and light, and the final four with fate and providence. Problems and Solutions (Quaestiones) consists of three books which, although termed "problems and solutions of physical questions," treat of subjects which are not all physical, and are not all problems. Among the sixty nine items in these three books, twenty four deal with physics, seventeen with psychology, eleven with logic and metaphysics, and six with questions of fate and providence. Ethical Problems was traditionally counted as the fourth book of the Quaestiones. It is likely that the work was not written by Alexander himself, but rather by his pupils on the basis of debates involving Alexander. On Mixture and Growth discusses the topic of mixture of physical bodies. It is both an extended discussion (and polemic) on Stoic physics, and an exposition of Aristotelian thought on this theme. The main purpose of this work is to give a general account of Aristotelian cosmology and metaphysics, but it also has a polemical tone, and it may be directed at rival views within the Peripatetic school. Alexander was concerned with filling the gaps of the Aristotelian system and smoothing out its inconsistencies, while also presenting a unified picture of the world, both physical and ethical. The topics dealt with are the nature of the heavenly motions and the relationship between the unchangeable celestial realm and the sublunar world of generation and decay. In this treatise, Alexander opposes the Stoic view that divine Providence extends to all aspects of the world; he regards this idea as unworthy of the gods. His commentaries were greatly esteemed among the Arabs, who translated many of them,

Ерте Ренессанста оның жанның өлімге ұшырауы туралы доктринасын Пьетро Помпонацци (томистер мен аверроистерге қарсы) және оның ізбасары Чезаре Кремони қабылдады. Бұл мектеп Александристер деп белгілі. Александрдың атымен аталатын оптикалық құбылыс – Александр жолағы.

Қазіргі заманғы басылымдар

Александрдың бірнеше еңбектері Аристотельдің Альдин басылымында, Венецияда, 1495–1498 жылдары жарық көрді; оның "De Fato" және "De Anima" еңбектері Фемистийдің еңбектерімен бірге Венецияда (1534) басылды; бұл еңбек, Гроций мен Шультесс латын тіліне аударған, J. C. Orelli редакциялап, Цюрихте 1824 жылы жарияланды; ал оның "Метафизикаға" түсініктемелерін Х. Бониц Берлинде 1847 жылы жарыққа шығарды. 1989 жылы оның "Аристотельдің метафизикасы туралы" еңбегінің бірінші бөлігі "Ежелгі түсіндірмешілер" жобасы аясында ағылшыл тіліне аударылып жарияланды. Содан бері оның тағы да бірнеше еңбектері ағылшыл тіліне аударылды.

Аудармалар

М. Бержерон, Дюфур (ауд., комм.), 2009 ж. Жан. Тексттер және түсініктемелер. Париж: Философиялық кітапхана J. Vrin, 2008. 416 б. Р. В. Шарплс, 1990, Александр Афродизий: Этикалық мәселелер. Duckworth. В. Э. Дули, 1989, Александр Афродизий: Аристотельдің метафизикасы туралы 1. Duckworth. В. Э. Дули, А. Мадиган, 1992, Александр Афродизий: Аристотельдің метафизикасы туралы 2–3. Duckworth. А. Мадиган, 1993, Александр Афродизий: Аристотельдің метафизикасы туралы 4. Duckworth. В. Дули, 1993, Александр Афродизий: Аристотельдің метафизикасы туралы 5. Duckworth. Е. Льюис, 1996, Александр Афродизий: Аристотельдің метеорологиясы туралы 4. Duckworth. Э. Ганнаге, 2005, Александр Афродизий: Аристотельдің «Туу және жою» туралы 2.2–5. Duckworth. А. Тоуи, 2000, Александр Афродизий: Аристотельдің «Сезім қабылдауы» туралы. Duckworth. В. Кастон, 2011, Александр Афродизий: Аристотельдің «Жан» туралы. Duckworth. J. Barnes, S. Bobzien, K. Flannery, K. Ierodiakonou, 1991, Александр Афродизий: Аристотельдің «Алдыңғы аналитикасы» туралы 1.1–7. Duckworth. И. Мюллер, Дж. Гулд, 1999, Александр Афродизий: Аристотельдің «Алдыңғы аналитикасы» туралы 1.8–13. Duckworth. И. Мюллер, Дж. Гулд, 1999, Александр Афродизий: Аристотельдің «Алдыңғы аналитикасы» туралы 1.14–22. Duckworth. И. Мюллер, 2006, Александр Афродизий: Аристотельдің «Алдыңғы аналитикасы» туралы 1.23–31. Duckworth. И. Мюллер, 2006, Александр Афродизий: Аристотельдің «Алдыңғы аналитикасы» туралы 1.32–46. Duckworth. J. M. Van Ophuijsen, 2000, Александр Афродизий: Аристотельдің «Тақырыптар» туралы 1. Duckworth. Р. В. Шарплс, 1983, Александр Афродизий: Тағдыр туралы. Duckworth. Р. В. Шарплс, 1992, Александр Афродизий: Сұрақтар 1.1–2.15. Duckworth. Р. В. Шарплс, 1994, Александр Афродизий: Сұрақтар 2.16–3.15. Duckworth. Р. В. Шарплс, 2004, Александр Афродизий: «Жан» туралы қосымша. Duckworth. Чарльз Джинкуан, 2001, Александр Афродизий: Космос туралы. Brill.