Аристотель: ежелгі грек философы, ғалым, логик. Табиғат, саясат, экономика, психология туралы еңбектері ғылым дамуына негіз салды. Өмірі мен мектебі туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі грек философы және полимат (б.з.д. 384–322)
Ancient Greek philosopher and polymath (384–322 BC)
Аристотель (Аристотель, б.з.д. 384–322) – ежелгі грек философы және полимат. Оның еңбектері табиғат ғылымдары, философия, тіл білімі, экономика, саясат, психология және өнер салаларын қамтиды. Афинадағы Лицейде Перипатетикалық философия мектебін құрған ол, кейіннен кең таралған Аристотельдік дәстүрді қалыптастырды, бұл заманауи ғылымның дамуына негіз болды. Аристотельдің өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Ол классикалық дәуірде Грекияның солтүстігіндегі Стагира қаласында дүниеге келген. Әкесі Никомах Аристотель кішкентай кезінде қайтыс болғандықтан, оны тәрбиелеуші тәрбиелеген. 17 немесе 18 жасында Афинадағы Платон академиясына қабылданды және 37 жасқа дейін (б.з.д. 347 шамасында) онда оқыды. Платон қайтыс болғаннан кейін Аристотель Афинадан кетіп, Македонияның Филипп II-нің өтінішімен 343 жылдан бастап оның ұлы, Александр Македонскийге сабақ берді. Ол Лицейде кітапхана ашты, ол оған папирусқа жазылған жүздеген кітабын жазуға көмектесті. Аристотель көптеген көркем трактаттар мен диалогтарды жариялау үшін жазғанмен, оның түпнұсқа еңбектерінің үштен бірі ғана сақталған, олардың ешқайсысы жариялануға арналмаған. Аристотель өзінен бұрынғы философиялардың күрделі синтезін жасады. Оның ілімдері мен зерттеу әдістері әлемдік деңгейде маңызды әсер етті және қазіргі философиялық талқылаулардың нысаны болып табылады. Аристотельдің көзқарастары ортағасырлық ғылымға зор ықпал етті. Оның табиғат ғылымының ықпалы ежелгі дәуірден бастап ерте орта ғасырларға дейін, Ренессансқа дейін созылды және Ағарту дәуірі мен классикалық механика сияқты теориялардың дамуына дейін жүйелі түрде алмастырылмады. Ол орта ғасырлардағы еврей-ислам философиясына, сондай-ақ христиан теологиясына, әсіресе Ерте шіркеудің неоплатонизміне және католик шіркеуінің схоластикалық дәстүріне әсер етті. Орта ғасырлық мұсылман ғалымдары Аристотельді «Бірінші ұстаз» деп құрметтесе, Тома Аквинский сияқты орта ғасырлық христиандар оны жай ғана «Философ» деп атады, ал ақын Данте оны «білушілердің шебері» деп атады. Оның еңбектерінде логиканың ең ерте белгілі формалды зерттеулері бар және оларды Питер Абелард және Жан Буридан сияқты орта ғасырлық ғалымдар зерттеді. Аристотельдің логикаға әсері 19 ғасырға дейін жалғасты. Бұған қоса, оның этикасы, әрқашан ықпалды болғанымен, қадір-қасиет этикасының қазіргі замандағы дамуымен қайта жаңғырды.
Aristotle ( Aristotélēs, ; 384–322 BC) was an Ancient Greek philosopher and polymath. His writings cover a broad range of subjects spanning the natural sciences, philosophy, linguistics, economics, politics, psychology, and the arts. As the founder of the Peripatetic school of philosophy in the Lyceum in Athens, he began the wider Aristotelian tradition that followed, which set the groundwork for the development of modern science. Little is known about Aristotle's life. He was born in the city of Stagira in northern Greece during the Classical period. His father, Nicomachus, died when Aristotle was a child, and he was brought up by a guardian. At 17 or 18, he joined Plato's Academy in Athens and remained there until the age of 37 (c. 347 BC). Shortly after Plato died, Aristotle left Athens and, at the request of Philip II of Macedon, tutored his son Alexander the Great beginning in 343 BC. He established a library in the Lyceum, which helped him to produce many of his hundreds of books on papyrus scrolls. Though Aristotle wrote many elegant treatises and dialogues for publication, only around a third of his original output has survived, none of it intended for publication. Aristotle provided a complex synthesis of the various philosophies existing prior to him. His teachings and methods of inquiry have had a significant impact across the world, and remain a subject of contemporary philosophical discussion. Aristotle's views profoundly shaped medieval scholarship. The influence of his physical science extended from late antiquity and the Early Middle Ages into the Renaissance, and was not replaced systematically until the Enlightenment and theories such as classical mechanics were developed. He influenced Judeo Islamic philosophies during the Middle Ages, as well as Christian theology, especially the Neoplatonism of the Early Church and the scholastic tradition of the Catholic Church. Aristotle was revered among medieval Muslim scholars as "The First Teacher", and among medieval Christians like Thomas Aquinas as simply "The Philosopher", while the poet Dante called him "the master of those who know". His works contain the earliest known formal study of logic, and were studied by medieval scholars such as Peter Abelard and Jean Buridan. Aristotle's influence on logic continued well into the 19th century. In addition, his ethics, although always influential, gained renewed interest with the modern advent of virtue ethics.
Өмір
Жалпы, Аристотельдің өмірінің егжей-тегжейлі мәліметтері толыққанды белгілі емес. Ежелгі заманда жазылған өмірбаяндар көбінесе болжамдарға негізделген, ал тарихшылар бірнеше маңызды тұсқа ғана келіседі. Аристотель б.з.д. 384 жылы қазіргі Салоникиден шығысқа қарай 55 шақырым жердегі Халкидике аймағындағы Стагира қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Никомах Македония патшасы Аминтасқа жеке дәрігер болып қызмет еткен. Аристотель жас кезінде биология және медицина салаларында білім алған, оған әкесі үйреткен. Аристотельдің екі ата-анасы да шамамен он үш жасында қайтыс болған, ал Атарнейлік Проксенос оның қамқоршысы болған. Аристотельдің балалық шағы туралы мәліметтер аз сақталғанмен, ол Македония сарайында біраз уақыт өткізген болуы мүмкін, соның арқасында Македония монархиясымен алғашқы байланыстарын орнатқан. Он жеті-он сегіз жасында Аристотель Афинаға көшіп, Платон академиясында білімін жалғастырған. Ол Элевсин мистерияларын бастан өткерген болуы мүмкін, себебі ол Элевсин мистерияларында көрілген көріністерді сипаттағанда "тәжірибе – үйрену" [παθείν μαθεĩν] деп жазған. Аристотель Афинада шамамен жиырма жыл тұрған, содан кейін б.з.д. 348/47 жылдары кеткен. Оның кетуі туралы дәстүрлі әңгімеде Платонның немере інісі Спеусипке басшылық жүктелгеннен кейін Академия бағытынан көңілі қалғаны айтылады, бірақ ол сол кезде Афинадағы македондықтарға қарсы сезімдерден сескенгендіктен және Платон қайтыс болғанға дейін кеткен болуы мүмкін. Аристотель Ксенократты Кіші Азиядағы досы Атарнейлік Гермиас сарайына ертіп барады. Гермиас қайтыс болғаннан кейін Аристотель шәкірті Теофрастпен бірге Лесбос аралына сапар шегеді, онда олар аралдың ботаникасы мен зоологиясын және оның қорғалған лагунасын зерттеген. Лесбоста Аристотель Гермиас асыраған қызы немесе немере қызы Пифияға үйленген. Олардың да Пифия деген қызы болған. Б.з.д. 343 жылы Аристотельді Македония патшасы Филипп II өзінің ұлы Александрдың тәрбиешісі болуға шақырған. Аристотель Македония патша академиясының басшысы болып тағайындалған. Аристотель Македония сарайында Александр патшаға ғана емес, Птолемей мен Кассандр болашақ патшаларға да білім берген. Аристотель Александрды шығысқа жаулауға ынталандырған, ал Аристотельдің Парсыға деген көзқарасы этноцентрикалық болған. Бір белгілі мысалда ол Александрға "гректердің басшысы, ал варварлардың билеушісі болуға, біріншісін достары мен туыстарындай бағалап, екіншісін жануарлар мен өсімдіктердей қарауға" кеңес береді. Б.з.д. 335 жылы Аристотель Афинаға оралып, Лицей деп аталатын жеке мектебін құрған. Аристотель келесі он екі жыл бойы мектепте сабақтар өткізген. Афинада тұрған кезінде оның әйелі Пифия қайтыс болған, ал Аристотель Стагиралық Герпиллиспен қарым-қатынас құрған. Олардың Никомах есімді ұлы болған. Егер орта ғасырлардағы сынсыз жинақталған Суда мәліметі дұрыс болса, онда оның Абидтан шыққан Палаефатос еромені де болған болуы мүмкін. Б.з.д. 335-323 жылдар аралығындағы Афинадағы осы кезеңде Аристотель көптеген еңбектерін жазған деп есептеледі. Ол көптеген диалогтар жазған, олардың тек үзінділері ғана сақталған. Сақталған еңбектері трактаттар түрінде жазылған және көбінесе кең таралған басылымға арналмаған; олар әдетте оның студенттері үшін дәріс беруге көмектесетін материалдар деп есептеледі. Оның ең маңызды трактаттары: Физика, Метафизика, Никомах этикасы, Саясат, Жан туралы және Поэтика. Аристотель "логика, метафизика, математика, физика, биология, ботаника, этика, саясат, ауыл шаруашылығы, медицина, би және театр" салаларын зерттеген және оларға маңызды үлес қосыпты. Өмірінің соңына таман Александр мен Аристотель Парсымен және парсылармен қарым-қатынасы мәселесінде араздасқан. Ежелгі дәуірде кең тараған пікір бойынша Аристотель Александрдың өліміне қатысқан болуы мүмкін, бірақ осыған байланысты жалғыз дәлел – ол қайтыс болғаннан кейін алты жыл өткенде айтылған күмәнді мәлімдеме. Александрдың өлімінен кейін Афинада македондықтарға қарсы сезім қайтадан жанданды. Б.з.д. 322 жылы Демофил мен Евримедон Иерофанты Аристотельді дінсіздік үшін айыптаған, осыдан кейін ол Евбеядағы Халкис қаласындағы анасының отбасылық мүлігіне қашуға мәжбүр болған. Сол кезде ол: "Афиналықтардың философияға қарсы екі рет күнә жасауына жол бермеймін" деген мәлімдеме жасаған – бұл Афинаның Сократты соттап өлім жазасына кескеніне сілтеу. Ол сол жылы Евбеядағы Халкисте табиғи себептерден қайтыс болған, шәкірті Антипатрды өзінің бас орындаушысы етіп тағайындаған және әйеліне жақын жерлеуді сұрап өсиет қалдырған.
In general, the details of Aristotle's life are not well established. The biographies written in ancient times are often speculative and historians only agree on a few salient points. Aristotle was born in 384 BC in Stagira, Chalcidice, about 55 km (34 miles) east of modern day Thessaloniki. His father, Nicomachus, was the personal physician to King Amyntas of Macedon. While he was young, Aristotle learned about biology and medical information, which was taught by his father. Both of Aristotle's parents died when he was about thirteen, and Proxenus of Atarneus became his guardian. Although little information about Aristotle's childhood has survived, he probably spent some time within the Macedonian palace, making his first connections with the Macedonian monarchy. At the age of seventeen or eighteen, Aristotle moved to Athens to continue his education at Plato's Academy. He probably experienced the Eleusinian Mysteries as he wrote when describing the sights one viewed at the Eleusinian Mysteries, "to experience is to learn" [παθείν μαθεĩν]. Aristotle remained in Athens for nearly twenty years before leaving in 348/47 BC. The traditional story about his departure records that he was disappointed with the Academy's direction after control passed to Plato's nephew Speusippus, although it is possible that he feared the anti Macedonian sentiments in Athens at that time and left before Plato died. Aristotle then accompanied Xenocrates to the court of his friend Hermias of Atarneus in Asia Minor. After the death of Hermias, Aristotle travelled with his pupil Theophrastus to the island of Lesbos, where together they researched the botany and zoology of the island and its sheltered lagoon. While in Lesbos, Aristotle married Pythias, either Hermias's adoptive daughter or niece. They had a daughter, whom they also named Pythias. In 343 BC, Aristotle was invited by Philip II of Macedon to become the tutor to his son Alexander. Aristotle was appointed as the head of the royal Academy of Macedon. During Aristotle's time in the Macedonian court, he gave lessons not only to Alexander but also to two other future kings: Ptolemy and Cassander. Aristotle encouraged Alexander toward eastern conquest, and Aristotle's own attitude towards Persia was unabashedly ethnocentric. In one famous example, he counsels Alexander to be "a leader to the Greeks and a despot to the barbarians, to look after the former as after friends and relatives, and to deal with the latter as with beasts or plants". By 335 BC, Aristotle had returned to Athens, establishing his own school there known as the Lyceum. Aristotle conducted courses at the school for the next twelve years. While in Athens, his wife Pythias died and Aristotle became involved with Herpyllis of Stagira. They had a son whom Aristotle named after his father, Nicomachus. If the Suda an uncritical compilation from the Middle Ages is accurate, he may also have had an erômenos, Palaephatus of Abydus. This period in Athens, between 335 and 323 BC, is when Aristotle is believed to have composed many of his works. He wrote many dialogues, of which only fragments have survived. Those works that have survived are in treatise form and were not, for the most part, intended for widespread publication; they are generally thought to be lecture aids for his students. His most important treatises include Physics, Metaphysics, Nicomachean Ethics, Politics, On the Soul and Poetics. Aristotle studied and made significant contributions to "logic, metaphysics, mathematics, physics, biology, botany, ethics, politics, agriculture, medicine, dance, and theatre." Near the end of his life, Alexander and Aristotle became estranged over Alexander's relationship with Persia and Persians. A widespread tradition in antiquity suspected Aristotle of playing a role in Alexander's death, but the only evidence of this is an unlikely claim made some six years after the death. Following Alexander's death, anti Macedonian sentiment in Athens was rekindled. In 322 BC, Demophilus and Eurymedon the Hierophant reportedly denounced Aristotle for impiety, prompting him to flee to his mother's family estate in Chalcis, on Euboea, at which occasion he was said to have stated: "I will not allow the Athenians to sin twice against philosophy" – a reference to Athens's trial and execution of Socrates. He died in Chalcis, Euboea of natural causes later that same year, having named his student Antipater as his chief executor and leaving a will in which he asked to be buried next to his wife.
Логика
Алдыңғы аналитикада Аристотель формальды логиканы алғаш зерттеген адам ретінде танылады, ал оның осы салаға қатысты көзқарасы 19 ғасырда математикалық логиканың дамуына дейін Батыс логикасының басты түрі болып келді. Кант "Таза Ақыл-Ой Сыны" атты еңбегінде Аристотель заманында логика толыққандай деңгейге жеткенін мәлімдеді.
With the Prior Analytics, Aristotle is credited with the earliest study of formal logic, and his conception of it was the dominant form of Western logic until 19th century advances in mathematical logic. Kant stated in the Critique of Pure Reason that with Aristotle, logic reached its completion.
Метафизика
"Метафизика" сөзін бірінші ғасырдағы редактор қолданған сияқты, ол Аристотельдің әртүрлі шағын шығармаларын біз "Метафизика" деп білетін трактатқа жинақтаған. Аристотель оны "бірінші философия" деп атады және математика мен табиғаттанудан (физикадан) – "теологиялық" және құдайды зерттейтін, ойшылдық (теоретикалық) философия ретінде ажыратты. Ол "Метафизика" (1026а16) еңбегінде былай деп жазды:
The word "metaphysics" appears to have been coined by the first century AD editor who assembled various small selections of Aristotle's works to the treatise we know by the name Metaphysics. Aristotle called it "first philosophy", and distinguished it from mathematics and natural science (physics) as the contemplative (theoretikē) philosophy which is "theological" and studies the divine. He wrote in his Metaphysics (1026a16):
Зат
Аристотель өзінің "Метафизика" (VII кітап) еңбегінде зат (ousia) және мән (to ti ên einai, "ол қандай болуы керек") ұғымдарын қарастырады және нақты бір заттың материя мен форманың үйлесімі екенін тұжырымдайды, бұл философиялық теория гиломорфизм деп аталады. VIII кітабында ол заттың материясын субстрат ретінде, яғни оны құрайтын заттар ретінде ажыратады. Мысалы, үйдің материясы – кірпіш, тас, ағаш сияқты заттар, немесе болашақ үйді құрайтын кез келген нәрсе, ал заттың формасы – нақты үй, яғни "адамдар мен мүліктерді қорғайтын жай" немесе бір нәрсені үй деп анықтауға мүмкіндік беретін кез келген ерекшелік. Құраушыларын көрсететін формула – материяның сипаттамасы, ал ерекшеліктерді көрсететін формула – форманың сипаттамасы.
Aristotle examines the concepts of substance (ousia) and essence (to ti ên einai, "the what it was to be") in his Metaphysics (Book VII), and he concludes that a particular substance is a combination of both matter and form, a philosophical theory called hylomorphism. In Book VIII, he distinguishes the matter of the substance as the substratum, or the stuff of which it is composed. For example, the matter of a house is the bricks, stones, timbers, etc., or whatever constitutes the potential house, while the form of the substance is the actual house, namely 'covering for bodies and chattels' or any other differentia that let us define something as a house. The formula that gives the components is the account of the matter, and the formula that gives the differentia is the account of the form.
Имманентті реализм
Өзінің ұстазы Платон сияқты Аристотельдің философиясы да жалпыға ортаққа (универсалдыға) бағытталған. Аристотельдің онтологиясы жалпылықты (katholou) жеке-жеке заттарда (kath' hekaston), дүниедегі нәрселерде орналастырады, ал Платон үшін жалпылық – нақты заттардың еліктейтін бөлек түрдегі формасы. Аристотель үшін "форма" әлі де құбылыстардың негізі болып табылады, бірақ ол белгілі бір затқа "іске асырылады". Платон барлық нәрсенің жалпы формасы бар екенін, ол қасиет немесе басқа нәрселермен байланыс болуы мүмкін деп саққан. Мысалы, алма қарағанда, біз алма көреміз, сонымен қатар алманың формасын талдауға болады. Осы айырмашылықта нақты алма және алманың жалпы формасы бар. Сонымен қатар, алманы кітапқа жанында қоюға болады, осылайша кітап пен алманың біріне-бірі жақын тұрғанын айтуға болады. Платон кейбір жалпы формалардың жеке нәрселердің құрамына кірмейтінін айтқан. Мысалы, нақты жақсылықтың болуы мүмкін емес, бірақ "жақсылық" әлі де дұрыс жалпы форма. Аристотель бұл тұста Платонмен келіспей, барлық жалпылықтар белгілі бір уақытта іске асырылады және барлық нәрселерден тысқары тұрған жалпылықтар жоқ деп таластады. Сонымен қатар, Аристотель жалпылықтардың орналасуы туралы да Платонмен келіспеді. Платон формалар туралы айтқанда, олармен байланыс жасайтын нәрселерден бөлек жатыр десе, Аристотель әрбір жалпылықтың негізделген әрбір нәрсенің ішінде бар екенін мәлімдеді. Осылайша, Аристотельдің пікірінше, алманың формасы формалар әлемінде емес, әрбір алманың ішінде болады.
Like his teacher Plato, Aristotle's philosophy aims at the universal. Aristotle's ontology places the universal (katholou) in particulars (kath' hekaston), things in the world, whereas for Plato the universal is a separately existing form which actual things imitate. For Aristotle, "form" is still what phenomena are based on, but is "instantiated" in a particular substance. Plato argued that all things have a universal form, which could be either a property or a relation to other things. When one looks at an apple, for example, one sees an apple, and one can also analyse a form of an apple. In this distinction, there is a particular apple and a universal form of an apple. Moreover, one can place an apple next to a book, so that one can speak of both the book and apple as being next to each other. Plato argued that there are some universal forms that are not a part of particular things. For example, it is possible that there is no particular good in existence, but "good" is still a proper universal form. Aristotle disagreed with Plato on this point, arguing that all universals are instantiated at some period of time, and that there are no universals that are unattached to existing things. In addition, Aristotle disagreed with Plato about the location of universals. Where Plato spoke of the forms as existing separately from the things that participate in them, Aristotle maintained that universals exist within each thing on which each universal is predicated. So, according to Aristotle, the form of apple exists within each apple, rather than in the world of the forms.
Эпистемология
Аристотельдің имманентті реализмі оның эпистемологиясы әлемдегі бар немесе болатын нәрселерді зерттеуге негізделгенін және одан жалпыға ортақ білімге жетуге мүмкіндік беретінін білдіреді. Ал Платон үшін эпистемология жалпыға ортақ идеялар (немесе формалар) туралы біліммен басталып, содан кейін олардың жеке еліктемелері туралы білімге қарай бағытталды. Аристотель мысалдар арқылы индукцияны және дедукцияны бірге қолданады, ал Платон априорлық принциптерден дедукцияға сүйенеді.
Aristotle's immanent realism means his epistemology is based on the study of things that exist or happen in the world, and rises to knowledge of the universal, whereas for Plato epistemology begins with knowledge of universal Forms (or ideas) and descends to knowledge of particular imitations of these. Aristotle uses induction from examples alongside deduction, whereas Plato relies on deduction from a priori principles.
Табиғи философия
Аристотельдің "табиғи философиясы" физика, биология және басқа да табиғат ғылымдары сияқты, табиғат құбылыстарының кең ауқымын қамтиды. Аристотель терминологиясында "табиғи философия" – табиғи әлемнің құбылыстарын зерттейтін философия саласы, және бүгінде физика, биология және басқа да табиғат ғылымдары деп есептелетін салаларды да қамтиды. Аристотельдің еңбектері интеллектуалдық ізденістің барлық қырларын қамтыды. Аристотель философияны кең мағынада ойлаумен байланыстырады, оны "ғылым" деп те атайды. Дегенмен, оның қолданатын "ғылым" термині "ғылыми әдіс" терминінен өзге мағынаны білдіреді. Аристотель үшін "барлық ғылым (дианоя) практикалық, поэтикалық немесе теориялық" (Метафизика 1025б25). Оның практикалық ғылымына этика және саясат кіреді; поэтикалық ғылымы – поэзияны қоса алғанда, көркем өнерді зерттеу; ал теориялық ғылымы физика, математика және метафизиканы қамтиды.
Aristotle's "natural philosophy" spans a wide range of natural phenomena including those now covered by physics, biology and other natural sciences. In Aristotle's terminology, "natural philosophy" is a branch of philosophy examining the phenomena of the natural world, and includes fields that would be regarded today as physics, biology and other natural sciences. Aristotle's work encompassed virtually all facets of intellectual inquiry. Aristotle makes philosophy in the broad sense coextensive with reasoning, which he also would describe as "science". However, his use of the term science carries a different meaning than that covered by the term "scientific method". For Aristotle, "all science (dianoia) is either practical, poetical or theoretical" (Metaphysics 1025b25). His practical science includes ethics and politics; his poetical science means the study of fine arts including poetry; his theoretical science covers physics, mathematics and metaphysics.
Төрт себеп
Аристотель кез келген нәрсенің пайда болу себебін бір мезгілде әрекет ететін төрт түрлі факторға байланыстыруға болатынын айтқан. Оның aitia термині дәстүрлі түрде "себеп" деп аударылады, бірақ ол әрқашан уақыт тізбегін көрсетпейді; оны "түсіндірме" деп аудару дұрыс болар еді, бірақ бұл жерде дәстүрлі аударма қолданылады. Материалдық себеп – бір нәрсенің құрамына кіретін материал. Демек, үстелдің материалдық себебі – ағаш. Бұл әрекет туралы емес. Бір домино екінші доминоны құлатуы туралы мәселе емес. Формальды себеп – оның пішіні, яғни, осы материяның ұйымдасқан түрі. Ол нәрсенің не екенін, оның анықтамасымен, формасымен, үлгісімен, мәнімен, толықтығымен, синтезімен немесе архетипімен анықталатынын көрсетеді. Ол себептерді негізгі қағидалар немесе жалпы заңдар тұрғысынан қарастырады, себебі тұтас (яғни, макроқұрылым) өзінің бөліктерінің себебі болып табылады, бұл қарым-қатынас тұтас-бөлік себептілігі деп аталады. Басқаша айтқанда, формальды себеп – мүсіншінің санасындағы идея, ол мүсінді жасауға әкеледі. Формальды себептің қарапайым мысалы – суретшіге, сәулетшіге немесе инженерге сурет салуға мүмкіндік беретін ойдағы бейне немесе идея. Тиімді себеп – «бірінші бастау», немесе қарастырылып отырған өзгеріс қайдан басталады. Ол «не жасалған нәрсені жасайды және өзгертілген нәрсенің өзгеруіне не себепкер» екенін анықтайды, сонымен қатар өзгеріс, қозғалыс немесе тыныштықтың көзі ретінде әрекет ететін тірі немесе тірі емес түрлі агенттерді ұсынады. Себеп-салдарлық қатынастың қазіргі түсінігін білдіретін бұл анықтама, «себеп» терминінің заманауи анықтамаларын – агент, агенттік немесе нақты оқиғалар мен жағдайларды қамтиды. Екі домино мысалында, біріншісі құлағанда екіншісі де құлайды. Жануарлар жағдайында бұл агенттік оның жұмыртқадан қалай дамығанымен және оның денесі қалай жұмыс істейтінімен байланысты. Соңғы себеп (телос) – оның мақсаты, бір нәрсенің болу себебі немесе жасалу себебі, соның ішінде мақсатты және құралдық әрекеттер мен іс-әрекеттер. Соңғы себеп – бір нәрсенің атқаруға тиіс мақсаты немесе функциясы. Бұл қазіргі заманғы мотивациялық себептер, мысалы, ерік-жігер туралы идеяны қамтиды. Тірі организмдер үшін бұл белгілі бір өмір салтына бейімделуді білдіреді.
Aristotle suggested that the reason for anything coming about can be attributed to four different types of simultaneously active factors. His term aitia is traditionally translated as "cause", but it does not always refer to temporal sequence; it might be better translated as "explanation", but the traditional rendering will be employed here. Material cause describes the material out of which something is composed. Thus the material cause of a table is wood. It is not about action. It does not mean that one domino knocks over another domino. The formal cause is its form, i. e., the arrangement of that matter. It tells one what a thing is, that a thing is determined by the definition, form, pattern, essence, whole, synthesis or archetype. It embraces the account of causes in terms of fundamental principles or general laws, as the whole (i. e., macrostructure) is the cause of its parts, a relationship known as the whole part causation. Plainly put, the formal cause is the idea in the mind of the sculptor that brings the sculpture into being. A simple example of the formal cause is the mental image or idea that allows an artist, architect, or engineer to create a drawing. The efficient cause is "the primary source", or that from which the change under consideration proceeds. It identifies 'what makes of what is made and what causes change of what is changed' and so suggests all sorts of agents, non living or living, acting as the sources of change or movement or rest. Representing the current understanding of causality as the relation of cause and effect, this covers the modern definitions of "cause" as either the agent or agency or particular events or states of affairs. In the case of two dominoes, when the first is knocked over it causes the second also to fall over. In the case of animals, this agency is a combination of how it develops from the egg, and how its body functions. The final cause (telos) is its purpose, the reason why a thing exists or is done, including both purposeful and instrumental actions and activities. The final cause is the purpose or function that something is supposed to serve. This covers modern ideas of motivating causes, such as volition. In the case of living things, it implies adaptation to a particular way of life.
Оптика
Аристотель "Проблемалар" 15-кітабында камера обскураны пайдаланып оптикадағы тәжірибелерді сипаттайды. Аппараттың құрамына жарық кіретін кішкентай саңылауы бар қараңғы бөлме кірді. Осы арқылы ол тесікті қандай пішінге келтірсе де, күннің бейнесі әрқашан дөңгелек болып қалатынын көрді. Сонымен қатар, ол саңылау мен бейне жазылатын бет арасындағы қашықтықты арттыру кескінді үлкейтетінін байқады.
Aristotle describes experiments in optics using a camera obscura in Problems, book 15. The apparatus consisted of a dark chamber with a small aperture that let light in. With it, he saw that whatever shape he made the hole, the sun's image always remained circular. He also noted that increasing the distance between the aperture and the image surface magnified the image.
Кездейсоқтық және стихиялық
Аристотельдің пікірінше, спонтандық және кездейсоқтық кейбір нәрселердің себептері болып табылады, олар қарапайым қажеттілік сияқты себептердің басқа түрлерінен ажыратылады. Кездейсоқтық, бір құбылыстың себебі ретінде, кездейсоқ жағдайлар саласында жатыр, ол "өздігінен туындаған" нәрселерден шығады. Аристотель "бақыт" деп атаған, адамның моральдық таңдауларына ғана қатысты нақтырақ бір түрлі кездейсоқтық та бар.
According to Aristotle, spontaneity and chance are causes of some things, distinguishable from other types of cause such as simple necessity. Chance as an incidental cause lies in the realm of accidental things, "from what is spontaneous". There is also more a specific kind of chance, which Aristotle names "luck", that only applies to people's moral choices.
Астрономия
Аристотель астрономияда Демокриттің Құс жолы "күн сәулелерінен жердің көлеңкесінде қалған жұлдыздардан" тұрады деген тұжырымын жоққа шығарды. Ол, ішінара дұрыс айта келе, "күннің мөлшері жерден әлдеқайда үлкен, ал жұлдыздардың жерден алыстығы күннен көп есе артық болғандықтан, күннің сәулесі барлық жұлдыздарға жетеді және жер ешқайсысын да жасырмайды" деді. Сонымен қатар, ол 371 жылғы Ұлы комета сияқты кометалардың сипаттамаларын да жазған.
In astronomy, Aristotle refuted Democritus's claim that the Milky Way was made up of "those stars which are shaded by the earth from the sun's rays," pointing out partly correctly that if "the size of the sun is greater than that of the earth and the distance of the stars from the earth many times greater than that of the sun, then the sun shines on all the stars and the earth screens none of them." He also wrote descriptions of comets, including the Great Comet of 371 BC.
Геология және жаратылыстану ғылымдары
Аристотель геологиялық байқауларды жазған алғашқы адамдардың бірі болды. Ол геологиялық өзгерістердің бір адамның өмірінде байқалуға тым баяу екенін айтты. Геолог Чарльз Лайелл Аристотельдің мұндай өзгерістерді, оның ішінде "құрғап қалған көлдерді" және "өзендермен суға толып, гүлденген шөлдерді" сипаттағанын атап өтті, Гомер заманынан бері Нил дельтасының өсуін және "жанар тобық атқызына дейін Эол аралдарының бірінің көтерілуін" мысал ретінде келтірді. *Meteorologica* еңбегі метеорологияның қазіргі заманғы ғылымына атын берді, бірақ оның қазіргі қолданылуы Аристотельдің метеорлар туралы ежелгі трактатының мазмұнынан ерекшеленеді. Ежелгі гректер бұл терминді атмосфералық құбылыстардың, сондай-ақ жер сілкіністері мен жанартаулардың атқылауларының сипаттамасына қолданды. Аристотель жер сілкіністерінің себебі жердің ішінде қамалған және шығуға тырысқан газ немесе бу (анатимиазеис) екенін болжады, бұл пікір Анаксагор, Эмпедокл және Демокрит сияқты басқа грек авторларының да ойларымен үйлеседі. Аристотель гидрологиялық цикл туралы да көптеген байқаулар жасады. Мысалы, ол тұзды суды тұщы суға айналдыру (десалинация) туралы алғашқы байқауларды жасады: ол теңіз суы қызғанда тұщы судың буланатынын және мұхиттардың жаңбыр мен өзен ағысының циклы арқылы қайта толықтырылатынын байқады ("Мен тәжірибе арқылы тұзды судың буланып тұщы суға айналатынын, ал будың конденсацияланғанда қайтадан тұзды суға айналмағанын дәлелдедім").
Aristotle was one of the first people to record any geological observations. He stated that geological change was too slow to be observed in one person's lifetime. The geologist Charles Lyell noted that Aristotle described such change, including "lakes that had dried up" and "deserts that had become watered by rivers", giving as examples the growth of the Nile delta since the time of Homer, and "the upheaving of one of the Aeolian islands, previous to a volcanic eruption."' Meteorologica lends its name to the modern study of meteorology, but its modern usage diverges from the content of Aristotle's ancient treatise on meteors. The ancient Greeks did use the term for a range of atmospheric phenomena, but also for earthquakes and volcanic eruptions. Aristotle proposed that the cause of earthquakes was a gas or vapor (anathymiaseis) that was trapped inside the earth and trying to escape, following other Greek authors Anaxagoras, Empedocles and Democritus. Aristotle also made many observations about the hydrologic cycle. For example, he made some of the earliest observations about desalination: he observed early – and correctly – that when seawater is heated, freshwater evaporates and that the oceans are then replenished by the cycle of rainfall and river runoff ("I have proved by experiment that salt water evaporated forms fresh and the vapor does not when it condenses condense into sea water again.")
Эмпирикалық зерттеулер
Аристотель биологияны жүйелі түрде зерттеген алғашқы адам болды, және оның жазбаларының үлкен бөлігі биологияға арналған. Ол екі жыл бойы Лесбос аралының және оны қоршаған теңіздердің жануарлар әлемін, әсіресе Лесбостың ортасындағы Пирра лагунасын бақылап, сипаттады. Оның "Жануарлар тарихы", "Жануарлардың пайда болуы", "Жануарлардың қозғалысы" және "Жануарлардың дене мүшелері" атты еңбектеріндегі деректер оның жеке бақылауларынан, мамандығы бойынша білімі бар адамдардың – мысалы, балықшылар мен ара өсірушілердің айтқандарынан, сондай-ақ шетелден келген саяхатшылардың дәлдігі төмен мәліметтерінен құрастырылған. Оның өсімдіктерге қарағанда жануарларға көбірек назар бөлгені тарихи жағдайдың нәтижесі: оның ботаника саласындағы еңбектері жоғалып кеткен, бірақ оның шәкірті Теофрасттың өсімдіктер туралы екі кітабы сақталған. Аристотель Лесбостағы балық аулаушылардың аулаулары мен теңіздегі тіршілік туралы мәліметтер келтіреді. Ол соқыр балық, электр шоғы, бақабалық, сондай-ақ сегізаяқтылар – сияқты қағаз наутилус және осьминогті егжей-тегжейлі сипаттайды. Оның сегізаяқтылардың жыныстық көбеюде қолданылатын гектокотиль мүшесін сипаттауы 19 ғасырға дейін көпке сенбеді. Ол кепшұқалы жануарлардың төрт бөліктен тұратын алдыңғы қарны мен итті акуланың жұмыртқа туғызатын эмбриологиялық дамуын дәл сипаттаған. Ол жануардың дене құрылысы оның атқаратын қызметіне сай келеді екенін атап көрсетеді, сондықтан батпақты жерлерде тіршілік ететін және балық аулап күнекөрлік ететін қамысқар сияқты құстардың мойны ұзын, аяқтары ұзын, мүсіндей өткір тұмсығы бар, ал суда жүзетін үйректердің аяқтары қысқа және қанатты. Дарвин да ұқсас жануар түрлері арасындағы осы айырмашылықтарды байқаған, бірақ Аристотельден айырмашылығы, ол осы деректерді эволюция теориясын жасау үшін пайдаланған. Аристотельдің жазбалары қазіргі оқырмандарға эволюцияны меңзегендей көрінеді, бірақ Аристотель жаңа мутациялардың немесе гибридтердің пайда болуын білгенімен, оларды сирек кездесетін жағдайлар деп қарастырды. Аристотельдің пікірінше, қыста болатын желді күндер сияқты жағдайлар табиғи себептерден ерекше болуы керек. Сондықтан ол Эмпедоклдың тірі организмдер мен олардың мүшелерінің "тіршілікке ең лайықтылары сақталады" деген материалистік теориясын сынап, жағдайлардың реттелген нәтижелерге әкелуі мүмкін деген ойды қабылдамады. Оның көзқарасын қазіргі тілмен айтқанда, ол ешқашан түрлі түрлердің ортақ ата-тегі болуы мүмкін, немесе бір түрдің екінші түрге айналуы мүмкін, немесе түрлердің жойылуы мүмкін демеген.
Aristotle was the first person to study biology systematically, and biology forms a large part of his writings. He spent two years observing and describing the zoology of Lesbos and the surrounding seas, including in particular the Pyrrha lagoon in the centre of Lesbos. His data in History of Animals, Generation of Animals, Movement of Animals, and Parts of Animals are assembled from his own observations, statements given by people with specialized knowledge, such as beekeepers and fishermen, and less accurate accounts provided by travellers from overseas. His apparent emphasis on animals rather than plants is a historical accident: his works on botany have been lost, but two books on plants by his pupil Theophrastus have survived. Aristotle reports on the sea life visible from observation on Lesbos and the catches of fishermen. He describes the catfish, electric ray, and frogfish in detail, as well as cephalopods such as the octopus and paper nautilus. His description of the hectocotyl arm of cephalopods, used in sexual reproduction, was widely disbelieved until the 19th century. He gives accurate descriptions of the four chambered fore stomachs of ruminants, and of the ovoviviparous embryological development of the hound shark. He notes that an animal's structure is well matched to function so birds like the heron (which live in marshes with soft mud and live by catching fish) have a long neck, long legs, and a sharp spear like beak, whereas ducks that swim have short legs and webbed feet. Darwin, too, noted these sorts of differences between similar kinds of animal, but unlike Aristotle used the data to come to the theory of evolution. Aristotle's writings can seem to modern readers close to implying evolution, but while Aristotle was aware that new mutations or hybridizations could occur, he saw these as rare accidents. For Aristotle, accidents, like heat waves in winter, must be considered distinct from natural causes. He was thus critical of Empedocles's materialist theory of a "survival of the fittest" origin of living things and their organs, and ridiculed the idea that accidents could lead to orderly results. To put his views into modern terms, he nowhere says that different species can have a common ancestor, or that one kind can change into another, or that kinds can become extinct.
Ғылыми стиль
Аристотель қазіргі заманғы мағынадағы тәжірибелер жүргізбеген. Ол ежелгі гректердегі "pepeiramenoi" терминін байқаулар немесе, ең болмағанда, диссекция сияқты зерттеу процедураларын білдіру үшін қолданған. "Жануарлардың пайда болуы" еңбегінде ол қолайлы сатыдағы ұрықтанған тауық жұмыртқасын тауып, оны ашып, ішіндегі эмбрионның жүрек соғуын көреді. Оның орнына ол өзгеше ғылыми стильді қолданды: жүйелі түрде деректер жинады, жануарлардың толық топтарына ортақ заңдылықтарды анықтады және олардан ықтимал себептік түсіндірмелер жасады. Бұл стиль қазіргі биологияда, геномика сияқты жаңа салаларда үлкен көлемде деректер пайда болғанда кең таралған. Бұл тәжірибелік ғылыммен салыстырылатын сенімділікті қамтамасыз етпесе де, тексерілетін гипотезаларды қояды және байқалған құбылыстардың мазмұнды түсіндірмесін құрастырады. Осы тұрғыдан алғанда, Аристотельдің биологиясы ғылыми болып табылады. Аристотель жинаған және тіркеген деректерге сүйене отырып, ол зерттеген тірі туатын тетраподалардың (құрлықтағы плаценталы сүтқоректілердің) өмірлік циклының ерекшеліктеріне қатысты көптеген заңдылықтарды анықтады. Осы дұрыс болжамдардың арасында мыналар бар: ұрпақтың саны (ересектің) дене массасымен азаяды, сондықтан пілдің ұрпағы тышқанға қарағанда аз (әдетте бір ғана). Өмір сүру ұзақтығы жүктілік мерзімімен де, дене массасымен де ұзарады, сондықтан пілдер тышқандардан ұзақ өмір сүреді, жүктілік мерзімі ұзағырақ және салмағы ауыр. Соңғы мысал ретінде, өмір сүру ұзақтығымен ұрық беру қабілеті төмендейді, сондықтан піл сияқты ұзақ өмір сүретін түрлер тышқан сияқты қысқа өмір сүретін түрлерге қарағанда аз бала туады.
Aristotle did not do experiments in the modern sense. He used the ancient Greek term pepeiramenoi to mean observations, or at most investigative procedures like dissection. In Generation of Animals, he finds a fertilized hen's egg of a suitable stage and opens it to see the embryo's heart beating inside. Instead, he practiced a different style of science: systematically gathering data, discovering patterns common to whole groups of animals, and inferring possible causal explanations from these. This style is common in modern biology when large amounts of data become available in a new field, such as genomics. It does not result in the same certainty as experimental science, but it sets out testable hypotheses and constructs a narrative explanation of what is observed. In this sense, Aristotle's biology is scientific. From the data he collected and documented, Aristotle inferred quite a number of rules relating the life history features of the live bearing tetrapods (terrestrial placental mammals) that he studied. Among these correct predictions are the following. Brood size decreases with (adult) body mass, so that an elephant has fewer young (usually just one) per brood than a mouse. Lifespan increases with gestation period, and also with body mass, so that elephants live longer than mice, have a longer period of gestation, and are heavier. As a final example, fecundity decreases with lifespan, so long lived kinds like elephants have fewer young in total than short lived kinds like mice.
Жан
Аристотельдің "Жан туралы" (peri psychēs) трактатындағы психологиясы жанның ("психиканың") үш түрін қарастырады: өсімдік жан, сезімтал жан және ұтымды жан. Адамдарда осы үш түр де бар. Өсімдік жаны өсумен және қоректенумен айналысады. Сезімтал жан сезінулерді және қозғалысты бастан өткереді. Адамның ұтымды жанының ерекшелігі – басқа нәрселердің формаларын қабылдау және оларды nous (ақыл-ой) және logos (ақыл) арқылы салыстыру қабілеті. Аристотель үшін жан – тірі организмнің формасы. Барлық тіршілік иелері форма мен материядан тұратындықтан, тірі организмдердің формасы оларды тірі организмдерге тән ерекшеліктермен, мысалы, қозғалысты бастау қабілетімен (немесе өсімдіктерде, Аристотель қозғалыс түрлері санайтын өсу және өзгерістермен) қамтамасыз етеді. Бұрынғы философтардан өзгеше, бірақ египеттіктермен келісе отырып, ол ұтымды жанды мида емес, жүрекке орналастырды. Аристотельдің сезіну мен ойды ажыратуы ерекше, ол, Алкмеоннан басқа, бұрынғы философтардың тұжырымдарынан мүлдем өзгеше болды. "Жан туралы" трактатында Аристотель Платонның жан туралы теориясын сынап, оған жауап ретінде өзінің теориясын жасайды. Бірінші сын – Платонның "Тимей" еңбегіндегі жан туралы көзқарасына қатысты, онда жан кеңістік алады және денелермен физикалық байланысқа түсе алады. ХХ ғасыр ғылымы Аристотельдің Платонды түсінуін сынап, оның оны дұрыс түсінбегенін айтты. Бүгінгі ғалымдар Аристотельдің түсіндірмесін қайта қарастырып, оған көбірек оң баға береді. Аристотельдің тағы бір сыны – Платонның қайта туу туралы көзқарасы, онда жан мен оның денесі сәйкес келмеуі мүмкін; Платонның теориясына сәйкес, кез келген жан кез келген денемен қосылуы мүмкін екендігін Аристотель айтады. Аристотельдің жаны – тірі организмнің формасы деген пікірі осы мүмкіндікті жояды және соның салдарынан қайта тууды жоққа шығарады.
Aristotle's psychology, given in his treatise On the Soul (peri psychēs), posits three kinds of soul ("psyches"): the vegetative soul, the sensitive soul, and the rational soul. Humans have all three. The vegetative soul is concerned with growth and nourishment. The sensitive soul experiences sensations and movement. The unique part of the human, rational soul is its ability to receive forms of other things and to compare them using the nous (intellect) and logos (reason). For Aristotle, the soul is the form of a living being. Because all beings are composites of form and matter, the form of living beings is that which endows them with what is specific to living beings, e. g. the ability to initiate movement (or in the case of plants, growth and transformations, which Aristotle considers types of movement). In contrast to earlier philosophers, but in accordance with the Egyptians, he placed the rational soul in the heart, rather than the brain. Notable is Aristotle's division of sensation and thought, which generally differed from the concepts of previous philosophers, with the exception of Alcmaeon. In On the Soul, Aristotle famously criticizes Plato's theory of the soul and develops his own in response. The first criticism is against Plato's view of the soul in the Timaeus that the soul takes up space and is able to come into physical contact with bodies. 20th century scholarship overwhelmingly opposed Aristotle's interpretation of Plato and maintained that he had misunderstood him. Today's scholars have tended to re assess Aristotle's interpretation and been more positive about it. Aristotle's other criticism is that Plato's view of reincarnation entails that it is possible for a soul and its body to be mis matched; in principle, Aristotle alleges, any soul can go with any body, according to Plato's theory. Aristotle's claim that the soul is the form of a living being eliminates that possibility and thus rules out reincarnation.
Жады
Аристотельдің «Жан туралы» еңбегінде есте сақтау – санада сезілген тәжірибені сақтап қалу және ішкі «көрініс» пен өткендегі оқиғаны ажырату қабілеті. Басқаша айтқанда, естелік – қалпына келтірілуге болатын ақыл-ой суреті (фантазм). Аристотель естелік құру үшін бірнеше өзгерістерге ұшырайтын, жартылай сұйық дене мүшелеріне әсер қалдырылады деп сенді. Есте сақтау, көріністер мен дыбыстар сияқты күрделі әсерлер болғанда, жүйке жүйесі бірден барлық әсерді қабылдай алмайтындықтан пайда болады. Бұл өзгерістер сезім, аристотельдік ойлау және ойлау процестеріндегі өзгерістермен ұқсас. Аристотель «жад» терминін сезімнен қалыптаса алатын әсердегі тәжірибені нақты сақтау үшін, сондай-ақ әсермен бірге келетін зияли алаңдаушылықты сипаттау үшін қолданады, себебі ол белгілі бір уақытта қалыптасады және нақты мазмұнды өңдейді. Есте сақтау – өткенге, болжау – болашаққа, ал сезім – қазіргі уақытқа қатысты. Әсерлерді бірден еске алу мүмкін емес. Өткен тәжірибеде, соның ішінде бұрынғы және қазіргі тәжірибеде, көшкін арна қажет. Аристотель адамдардың барлық сезімдік қабылдауларды қабылдап, оларды әсерлер ретінде түйсінетіндіктен, адамдар тәжірибелердің жаңа әсерлерін үнемі біріктіріп отырады. Осы әсерлерді іздеу үшін адамдар естеліктің өзінде іздейді. Егер естелікте нақты естелік орнына бір тәжірибе ұсынылса, адам іздегенін тапқанша осы тәжірибеден бас тартады. Еске түсіру, егер бір еске алынған тәжірибе табиғи түрде екіншісіне жалғасса, пайда болады. Егер «бейнелер» тізбегі қажет болса, бір естелік келесісін ынталандырады. Адамдар тәжірибелерді еске алғанда, қажетті тәжірибеге жету үшін белгілі бір бұрынғы тәжірибелерді ынталандырады. Осылайша, еске түсіру – есте сақтау әсерінде сақталған ақпаратты қайтарудың өзіне-өзі бағытталған әрекеті. Тек адамдар ғана сандар мен сөздер сияқты зияли әрекеттердің әсерін есте сақтай алады. Уақытты сезінетін жануарлар өздерінің өткен байқауларын еске түсіре алады. Есте сақтау тек есте қалған нәрселерді және өткен уақытты қабылдауды қамтиды. Аристотель ой тізбегінің, белгілі бір әсерлерді еске түсірумен аяқталуы, оның қауымдастық заңдарында сипатталған ұқсастық, қайшылық және жақындық сияқты қатынастарда жүйелі түрде байланысты деп сенді. Аристотель өткен тәжірибелердің санада жасырын сақталатынын есептеді. Бір күш жасырын материалды оятып, нақты тәжірибеге шығарады. Аристотельдің пікірінше, қауымдастық – бұл психикалық күйге тән күш, ол бұрынғы тәжірибелердің көрінбейтін қалдықтарына әсер етеді, оларға көтерілуге және еске түсіруге мүмкіндік береді.
According to Aristotle in On the Soul, memory is the ability to hold a perceived experience in the mind and to distinguish between the internal "appearance" and an occurrence in the past. In other words, a memory is a mental picture (phantasm) that can be recovered. Aristotle believed an impression is left on a semi fluid bodily organ that undergoes several changes in order to make a memory. A memory occurs when stimuli such as sights or sounds are so complex that the nervous system cannot receive all the impressions at once. These changes are the same as those involved in the operations of sensation, Aristotelian , and thinking. Aristotle uses the term 'memory' for the actual retaining of an experience in the impression that can develop from sensation, and for the intellectual anxiety that comes with the impression because it is formed at a particular time and processing specific contents. Memory is of the past, prediction is of the future, and sensation is of the present. Retrieval of impressions cannot be performed suddenly. A transitional channel is needed and located in past experiences, both for previous experience and present experience. Because Aristotle believes people receive all kinds of sense perceptions and perceive them as impressions, people are continually weaving together new impressions of experiences. To search for these impressions, people search the memory itself. Within the memory, if one experience is offered instead of a specific memory, that person will reject this experience until they find what they are looking for. Recollection occurs when one retrieved experience naturally follows another. If the chain of "images" is needed, one memory will stimulate the next. When people recall experiences, they stimulate certain previous experiences until they reach the one that is needed. Recollection is thus the self directed activity of retrieving the information stored in a memory impression. Only humans can remember impressions of intellectual activity, such as numbers and words. Animals that have perception of time can retrieve memories of their past observations. Remembering involves only perception of the things remembered and of the time passed. Aristotle believed the chain of thought, which ends in recollection of certain impressions, was connected systematically in relationships such as similarity, contrast, and contiguity, described in his laws of association. Aristotle believed that past experiences are hidden within the mind. A force operates to awaken the hidden material to bring up the actual experience. According to Aristotle, association is the power innate in a mental state, which operates upon the unexpressed remains of former experiences, allowing them to rise and be recalled.
Түстер
Аристотель «Ұйқы мен сергектік туралы» еңбегінде ұйқыны сипаттайды. Ұйқы – сезім мүшелерінің тым көп жұмыс істеуінің немесе ас қорыту процесінің салдарынан туындайды, сондықтан ол дене үшін маңызды. Адам ұйықтағанда ойлау, сезіну, еске түсіру және есте сақтау сияқты маңызды қызметтер ояу күйіндегідей жұмыс істемейді. Адам ұйықтағанда сезімтал болмағандықтан, сезімнің нәтижесі болып табылатын құштарлық сезімі болмайды. Дегенмен, сезімдер шаршамаса, ұйықтағанда да жұмыс істей алады, бірақ басқаша. Түстерде нақты тікелей сезімталдық болмайды. Түстерде сезім әлі де қатысады, бірақ өзгеше күйде. Аристотель түсіндіргендей, адам қозғалатын нәрсеге, мысалы, судағы толқындарға қарап, содан кейін басқа жаққа бұрса, келесі көретін нәрсе толқынды қозғалысқа ие болып көрінеді. Адам бір тікелей әсерге тап болғанда, ал ол әсер назарының орталығы болмаса, әсер қалдырады. Дене ояу және сезім мүшелері дұрыс жұмыс істегенде, адам үнемі жаңа сезімтал әсерлерге тап болады, сондықтан бұрынғы әсерлер назардан тыс қалады. Бірақ ұйқы кезінде күні бойы қалған әсерлер байқалады, себебі жаңа көңілді алаңдатушы сезімдік тәжірибелер жоқ. Осылайша, түстер осы ұзақ сақталатын әсерлерден туындайды. Түстерде адам нені көріп, нені ойлап жатқанын түсінеді. Ұйқы кезінде адамның санасы өзгереді. Аристотель ұйықтаған адамды қатты сезімге берілген адаммен салыстырады. Мысалы, біреуге қатты ғашық болған адам, сезіміне берілгендіктен, сол адамды барлық жерде көріп жүрмін деп ойлауы мүмкін. Ұйықтаған адам ұсынысқа бейімді және ой-өрісімен шешім қабылдауға қабілетсіз болғандықтан, түсінде көрінетін нәрселерге оңай сенеді, сияқты ғашық адам. Бұл адамды түстің шынайы екеніне сендіреді, тіпті түстер абсурдты болған жағдайда да. «Жан туралы» (De Anima) iii 3-те Аристотель қиял, фантазия қабілетіне қабылдау болмағанда бейнелерді жасау, сақтау және еске түсіру қабілетін жатқызады. Аристотельдің түс теориясының бір бөлігі бұрынғы сенімдермен келіспейді. Ол түстер болжам емес және оларды құдай жіберген де емес деп мәлімдеді. Аристотель түстерде болашақ оқиғаларға ұқсас жағдайлардың жай ғана сәйкес келу екенін айтты. Аристотель түс адам ұйықтағанда басынан өткізетінімен анықталады деп санайды. Егер адам оянғаннан кейін бір сәтте бейне көрінсе немесе қараңғыда бір нәрсені көрсе, ол түс деп есептелмейді, өйткені ол оянған кезде болды. Екіншіден, адам ұйықтағанда сезімдер арқылы алынған кез келген тәжірибе түстің бөлігі болып табылмайды. Мысалы, егер адам ұйықтағанда есік жабылып, түсінде есік жабылатын дыбысты естісе, бұл сезімдік тәжірибе түстің бөлігі емес. Соңғысы, түс көрінісі ояу күйіндегі сезімдік тәжірибелердің ұзақ сақталатын әсерлерінің нәтижесі болуы керек.
Aristotle describes sleep in On Sleep and Wakefulness. Sleep takes place as a result of overuse of the senses or of digestion, so it is vital to the body. While a person is asleep, the critical activities, which include thinking, sensing, recalling and remembering, do not function as they do during wakefulness. Since a person cannot sense during sleep, they cannot have desire, which is the result of sensation. However, the senses are able to work during sleep, albeit differently, unless they are weary. Dreams do not involve actually sensing a stimulus. In dreams, sensation is still involved, but in an altered manner. Aristotle explains that when a person stares at a moving stimulus such as the waves in a body of water, and then looks away, the next thing they look at appears to have a wavelike motion. When a person perceives a stimulus and the stimulus is no longer the focus of their attention, it leaves an impression. When the body is awake and the senses are functioning properly, a person constantly encounters new stimuli to sense and so the impressions of previously perceived stimuli are ignored. However, during sleep the impressions made throughout the day are noticed as there are no new distracting sensory experiences. So, dreams result from these lasting impressions. Since impressions are all that are left and not the exact stimuli, dreams do not resemble the actual waking experience. During sleep, a person is in an altered state of mind. Aristotle compares a sleeping person to a person who is overtaken by strong feelings toward a stimulus. For example, a person who has a strong infatuation with someone may begin to think they see that person everywhere because they are so overtaken by their feelings. Since a person sleeping is in a suggestible state and unable to make judgements, they become easily deceived by what appears in their dreams, like the infatuated person. This leads the person to believe the dream is real, even when the dreams are absurd in nature. In De Anima iii 3, Aristotle ascribes the ability to create, to store, and to recall images in the absence of perception to the faculty of imagination, phantasia. One component of Aristotle's theory of dreams disagrees with previously held beliefs. He claimed that dreams are not foretelling and not sent by a divine being. Aristotle reasoned naturalistically that instances in which dreams do resemble future events are simply coincidences. Aristotle claimed that a dream is first established by the fact that the person is asleep when they experience it. If a person had an image appear for a moment after waking up or if they see something in the dark it is not considered a dream because they were awake when it occurred. Secondly, any sensory experience that is perceived while a person is asleep does not qualify as part of a dream. For example, if, while a person is sleeping, a door shuts and in their dream they hear a door is shut, this sensory experience is not part of the dream. Lastly, the images of dreams must be a result of lasting impressions of waking sensory experiences.
Этика
Аристотель этиканы теориялық емес, практикалық зерттеу деп қарастырды, яғни, жақсы болу мен жақсылық жасауға бағытталған, білімді өзі үшін алу емес. Ол этика туралы бірнеше трактаттар жазды, олардың ең танымалсысы – «Никомах этикасы». Аристотель ізгілікті нәрсенің дұрыс атқаратын қызметімен (эргон) байланыстырды. Көз жақсы көз болады, оның көру қабілеті болғанда ғана, себебі көздің дұрыс атқаратын қызметі – көру. Аристотель адамдардың адамға тән ерекше қызметі болуы керек деп есептеді, және бұл қызмет ақылға (логос) сәйкес келетін жанның (псухе) қызметі болуы тиіс. Аристотель жанның мұндай оңтайлы қызметін (артық немесе кемшілікке ұшыраған жамандықтардың арасындағы ізгі орта) барлық адамның саналы әрекеттерінің мақсаты ретінде анықтады, бұл eudaimonia деп аталады, көбінесе «бақыт» немесе кейде «игілік» деп аударылады. Осылайша бақытты болу мүмкіндігіне ие болу үшін жақсы мінез-құлық (ēthikē aretē) қажет, ол көбінесе моральдық немесе этикалық ізгілік немесе қасиет деп аударылады. Аристотель ізгілікке және бақытты мінезге жету үшін алғашқы кезеңде мұғалімдер мен тәжірибе арқылы, емес, әдет-ғұрыптармен тәрбиелену қажет екенін, ал кейінгі кезеңде адам саналы түрде ең жақсы нәрсені істеуді таңдайтынын үйретті. Ең жақсы адамдар осылай өмір сүре бастағанда, олардың практикалық даналығы (фронезис) және ақыл-ойы (ноус) бір-бірімен дамып, ең жоғары адамгершілікке, жетілген теориялық немесе ойшыл ғалымның даналығына, яғни философқа жетеді.
Aristotle considered ethics to be a practical rather than theoretical study, i. e., one aimed at becoming good and doing good rather than knowing for its own sake. He wrote several treatises on ethics, most notably including the Nicomachean Ethics. Aristotle taught that virtue has to do with the proper function (ergon) of a thing. An eye is only a good eye in so much as it can see, because the proper function of an eye is sight. Aristotle reasoned that humans must have a function specific to humans, and that this function must be an activity of the psuchē (soul) in accordance with reason (logos). Aristotle identified such an optimum activity (the virtuous mean, between the accompanying vices of excess or deficiency) of the soul as the aim of all human deliberate action, eudaimonia, generally translated as "happiness" or sometimes "well being". To have the potential of ever being happy in this way necessarily requires a good character (ēthikē aretē), often translated as moral or ethical virtue or excellence. Aristotle taught that to achieve a virtuous and potentially happy character requires a first stage of having the fortune to be habituated not deliberately, but by teachers, and experience, leading to a later stage in which one consciously chooses to do the best things. When the best people come to live life this way their practical wisdom (phronesis) and their intellect (nous) can develop with each other towards the highest possible human virtue, the wisdom of an accomplished theoretical or speculative thinker, or in other words, a philosopher.
Экономика
Аристотель экономикалық ой-пікірге, әсіресе орта ғасырлардағы ой-пікірге маңызды үлес қосты. Аристотель "Саясат" кітабында қала, мүлік және сауда туралы сөз қозғайды. Лионель Роббинс жеке меншікке қатысты сынға жауап бергенін, философтар мен экономистер арасындағы жеке меншікті кейінірек қолдаушылардың пайда болуын болжады, себебі бұл әлеуметтік құрылымдардың жалпы пайдалылығымен байланысты болды. Аристотельдің пікірінше, қауымдық құрылымдар қоғамға пайдалы көрінсе де, жеке меншік көбінесе әлеуметтік шиеленістерге кінәлі деп айтылса да, мұндай жамандықтардың түбінде адамның табиғаты жатыр. "Саясат" кітабында Аристотель ақшаның пайда болуы туралы ең алғашқы сипаттамалардың бірін келтіреді. Ақша пайда болуына себеп – адамдардың бір-біріне тәуелді болуы, қажетті заттарды импорттап, артық қалдықтарын экспорттауы болды. Ыңғайлы болу үшін адамдар темір немесе күміс сияқты өте пайдалы және қолдануға оңай заттармен сауда жасасуға келісті. Аристотельдің бөлшек сауда және пайызға қатысты пікірлері орта ғасырлардағы экономикалық ой-пікірге зор әсер етті. Ол бөлшек сауданы жақтырмады, себебі бөлшек сауда үй шаруашылығына қажетті нәрсені алу үшін ақша жұмсаудың орнына пайда табуға ұмтылады. Осылайша ол тауарларды мақсатқа жету құралы ретінде пайдаланады, ал мақсаттың өзі емес. Ол бөлшек сауданың табиғи емес екеніне сенді. Сол сияқты, Аристотель пайызбен пайда табуды да табиғи емес деп есептеді, өйткені ол ақшаның өзінен пайда табуға мүмкіндік береді, оны пайдаланудан емес. Аристотель ақшаның функциясын қысқаша түсіндірді, бұл оның заманы үшін өте ерте болған шығар. Ол әрбір тауардың құнын басқа тауарлардың санымен өлшеу мүмкін болмағандықтан, бірыңғай, әмбебап өлшем стандартының қажеттілігі туындайтынын жазды. Осылайша ақша әртүрлі тауарларды байланыстырады және оларды "салыстыруға" мүмкіндік береді. Ол сондай-ақ ақшаның болашақтағы сауда үшін де пайдалы екенін, оны бір түрлі кепілдікке айналдыратынын айтады. Яғни, "егер бізге бір нәрсе қазір керек болмаса, қалаған кезде алуға мүмкіндігіміз болады".
Aristotle made substantial contributions to economic thought, especially to thought in the Middle Ages. In Politics, Aristotle addresses the city, property, and trade. His response to criticisms of private property, in Lionel Robbins's view, anticipated later proponents of private property among philosophers and economists, as it related to the overall utility of social arrangements. Aristotle believed that although communal arrangements may seem beneficial to society, and that although private property is often blamed for social strife, such evils in fact come from human nature. In Politics, Aristotle offers one of the earliest accounts of the origin of money. Money came into use because people became dependent on one another, importing what they needed and exporting the surplus. For the sake of convenience, people then agreed to deal in something that is intrinsically useful and easily applicable, such as iron or silver. Aristotle's discussions on retail and interest was a major influence on economic thought in the Middle Ages. He had a low opinion of retail, believing that contrary to using money to procure things one needs in managing the household, retail trade seeks to make a profit. It thus uses goods as a means to an end, rather than as an end unto itself. He believed that retail trade was in this way unnatural. Similarly, Aristotle considered making a profit through interest unnatural, as it makes a gain out of the money itself, and not from its use. Aristotle gave a summary of the function of money that was perhaps remarkably precocious for his time. He wrote that because it is impossible to determine the value of every good through a count of the number of other goods it is worth, the necessity arises of a single universal standard of measurement. Money thus allows for the association of different goods and makes them "commensurable". He goes on to state that money is also useful for future exchange, making it a sort of security. That is, "if we do not want a thing now, we shall be able to get it when we do want it".
Риторика
Аристотельдің "Реторика" еңбегінде спикер аудиториясын сендіру үшін үш негізгі үндеу түрін пайдалана алады делінеді: этос (спикердің беделіне үндеу), пафос (аудиторияның сезімдеріне үндеу) және логос (логикалық қорытуға үндеу). Ол риториканы үш жанрға да бөліп көрсетеді: эпидеиктикалық (мақтау немесе кінәлау туралы айтылатын салтанатты сөздер), соттық (кінәлілік немесе кінәсіздік туралы сотта айтылатын сөздер) және кеңес беруші (аудиторияны мәселе бойынша шешім қабылдауға шақыратын сөздер). Аристотель риторикалық дәлелдердің екі түрін де сипаттайды: энтимема (силлогизм арқылы дәлелдеу) және парадигма (мысалмен дәлелдеу).
Aristotle's Rhetoric proposes that a speaker can use three basic kinds of appeals to persuade his audience: ethos (an appeal to the speaker's character), pathos (an appeal to the audience's emotion), and logos (an appeal to logical reasoning). He also categorizes rhetoric into three genres: epideictic (ceremonial speeches dealing with praise or blame), forensic (judicial speeches over guilt or innocence), and deliberative (speeches calling on an audience to make a decision on an issue). Aristotle also outlines two kinds of rhetorical proofs: enthymeme (proof by syllogism) and paradeigma (proof by example).
Поэтика
Аристотель өзінің «Поэтикасында» эпикалық поэзия, трагедия, комедия, дитирамбалық поэзия, сурет салу, мүсін, музыка және би – барлығы негізінен мимезис («еліктеу») актілері, олардың әрқайсысы орта, нысан және тәсіл бойынша еліктеуде өзгешеленеді деп жазады. Ол мимезис терминін өнер туындысының қасиеті ретінде де, суретшінің ниеті ретінде де қолданады және көрерменнің мимезисті түсінуі туындының өзін түсіну үшін маңызды екенін айтады. Аристотельдің пікірінше, мимезис – адамды жануарлардан ажырататын адамның табиғи инстинктісі және барлық адам өнері «табиғат заңдылықтарын» қайталайды. Осы себепті Аристотель әрбір миметикалық өнердің Стивен Холливелл «өз мақсаттарына жету үшін жоғары құрылымдалған процедуралар» деп атаған нәрсеге ие екеніне сенді. Мысалы, музыка ритм мен гармония арқылы, ал би тек ритм арқылы, поэзия тіл арқылы еліктейді. Формалар еліктейтін нысандарында да ерекшеленеді. Мысалы, комедия – орташадан нашарлау адамдардың драмалық еліктеуі, ал трагедия – орташадан сәл жақсы адамдардың еліктеуі. Соңында, формалар еліктеу тәсілімен де өзгешеленеді – баяндау немесе кейіпкер арқылы, өзгеріс немесе өзгеріссіз, драмалық қойылым арқылы немесе драмасыз. Аристотельдің «Поэтикасы» бастапқыда екі кітаптан тұрған деп саналады – біреуі комедияға, екіншісі трагедияға арналған. Бірақ қазірге тек трагедияға арналған бөлігі ғана сақталған. Аристотель трагедияның алты элементтен тұратынын үйреткен: сюжет құрылымы, кейіпкер, стиль, ой, көрініс және лирикалық поэзия. Трагедиядағы кейіпкерлер – оқиғаны дамыту құралы ғана; ал трагедияның басты назары кейіпкерлерде емес, сюжетте. Трагедия – өкініш пен қорқыныш сезімін ояту арқылы жасалатын әрекеттің еліктеуі және сол сезімдердің тазартылуына (катарсиске) қол жеткізу мақсатын көздейді. Аристотель «Поэтиканы» эпикалық және трагикалық мимездің қайсысы артық екендігі туралы талқылаумен аяқтайды. Оның пікірінше, трагедия эпостың барлық қасиеттерін иеленгендіктен, сонымен қатар көрініс пен музыка сияқты қосымша қасиеттерге ие болуы мүмкін, эпостан біртұтас және мақсатына жылдам қол жеткізе алатындықтан, оны эпостан жоғары санауға болады. Аристотель жұмбақтарды, халық ауыз әдебиетін және мақал-мәтелдерді жүйелі түрде жинауға құштар болған; ол және оның мектебі Дельфи оракулының жұмбақтарына ерекше қызығушылық танытты және Эзоптың нақылдары мен аңыздарын зерттеді.
Aristotle writes in his Poetics that epic poetry, tragedy, comedy, dithyrambic poetry, painting, sculpture, music, and dance are all fundamentally acts of mimesis ("imitation"), each varying in imitation by medium, object, and manner. He applies the term mimesis both as a property of a work of art and also as the product of the artist's intention and contends that the audience's realisation of the mimesis is vital to understanding the work itself. Aristotle states that mimesis is a natural instinct of humanity that separates humans from animals and that all human artistry "follows the pattern of nature". Because of this, Aristotle believed that each of the mimetic arts possesses what Stephen Halliwell calls "highly structured procedures for the achievement of their purposes." For example, music imitates with the media of rhythm and harmony, whereas dance imitates with rhythm alone, and poetry with language. The forms also differ in their object of imitation. Comedy, for instance, is a dramatic imitation of men worse than average; whereas tragedy imitates men slightly better than average. Lastly, the forms differ in their manner of imitation – through narrative or character, through change or no change, and through drama or no drama. While it is believed that Aristotle's Poetics originally comprised two books – one on comedy and one on tragedy – only the portion that focuses on tragedy has survived. Aristotle taught that tragedy is composed of six elements: plot structure, character, style, thought, spectacle, and lyric poetry. The characters in a tragedy are merely a means of driving the story; and the plot, not the characters, is the chief focus of tragedy. Tragedy is the imitation of action arousing pity and fear, and is meant to effect the catharsis of those same emotions. Aristotle concludes Poetics with a discussion on which, if either, is superior: epic or tragic mimesis. He suggests that because tragedy possesses all the attributes of an epic, possibly possesses additional attributes such as spectacle and music, is more unified, and achieves the aim of its mimesis in shorter scope, it can be considered superior to epic. Aristotle was a keen systematic collector of riddles, folklore, and proverbs; he and his school had a special interest in the riddles of the Delphic Oracle and studied the fables of Aesop.
Беріліс
2300 жылдан астам уақыт өткен соң да Аристотель әлі күнге дейін өмір сүрген ең ықпалды адамдардың бірі болып саналады. Ол сол кездегі адамзат білімінің барлық саласына үлес қосты және көптеген жаңа ғылымдардың негізін қалады. Философ Брайан Магидің айтуынша, «онымен тең білімге ие болған адамның бар екені күмәнді». Аристотель көптеген жетістіктерінің ішінде формальды логиканы құрған, зоологияны зерттеуді бастап, ғылыми әдіс саласына қосқан үлесі арқылы барлық болашақ ғалымдар мен философтарға қарызділік тудырды. Танели Кукконен екі ғылымды негіздеудегі оның жетістігінің теңдессіз екенін, ал «ақыл-ой еңбегінің барлық саласына» – батыс этикасы мен саяси теориясы, теология, риторика және әдеби талдау сияқты салаларға тигізген әсері де одан ұзақ екенін атап көрсетті. Осының салдарынан Кукконен бүгінгі күнгі шындықты талдау «әлдеқашан Аристотельдік сипаттамалармен, ерекше күшті ой-қиялының куәсі болады» деп санайды. Джонатан Барнс: «Аристотельдің ой-санатының кейінгі тарихын баяндау, Еуропалық ойлау тарихынан кем түспейді» деп жазды. Аристотель логиканың, биологияның, саяси ғылымның, зоологияның, эмбриологияның, табиғи құқықтың, ғылыми әдістің, риториканың, психологияның, реализмнің, сынның, жекелеушілдіктің, телеологияның және метеорологияның негізін салушы деп есептеледі. Ғалым Танели Кукконен «ХХ ғасырдың ең жақсы зерттеулерінде Аристотель грек философиясының толық салмағымен күрескен ойшыл ретінде жанданады» деп мәлімдеді. Ал енді оның мәтіндері мен идеяларының қазіргі заманға қалай жеткенін және олардың осы заманға қандай әсер еткенін қарастырайық.
More than 2300 years after his death, Aristotle remains one of the most influential people who ever lived. He contributed to almost every field of human knowledge then in existence, and he was the founder of many new fields. According to the philosopher Bryan Magee, "it is doubtful whether any human being has ever known as much as he did". Among countless other achievements, Aristotle was the founder of formal logic, pioneered the study of zoology, and left every future scientist and philosopher in his debt through his contributions to the scientific method. Taneli Kukkonen, observes that his achievement in founding two sciences is unmatched, and his reach in influencing "every branch of intellectual enterprise" including Western ethical and political theory, theology, rhetoric, and literary analysis is equally long. As a result, Kukkonen argues, any analysis of reality today "will almost certainly carry Aristotelian overtones evidence of an exceptionally forceful mind." Jonathan Barnes wrote that "an account of Aristotle's intellectual afterlife would be little less than a history of European thought". Aristotle has been called the father of logic, biology, political science, zoology, embryology, natural law, scientific method, rhetoric, psychology, realism, criticism, individualism, teleology, and meteorology. The scholar Taneli Kukkonen notes that "in the best 20th century scholarship Aristotle comes alive as a thinker wrestling with the full weight of the Greek philosophical tradition." What follows is an overview of the transmission and influence of his texts and ideas into the modern era.
Оның орнын басатын Теофраст
Аристотельдің шәкірті және оның ізбасары Теофраст өсімдіктер тарихы атты ботаника ғылымындағы алғашқы еңбектердің бірін жазды. Оның кейбір техникалық терминдері қазірге дейін қолданылып келеді, мысалы, карпос сөзінен алынған карпель, жеміс және перикарпионнан – тұқымдық камера, перикарп. Теофраст Аристотельге қарағанда формальды себептерге емес, өсімдіктердің қалай қызмет ететінін нақты сипаттауға көбірек мән берді.
Aristotle's pupil and successor, Theophrastus, wrote the History of Plants, a pioneering work in botany. Some of his technical terms remain in use, such as carpel from carpos, fruit, and pericarp, from pericarpion, seed chamber. Theophrastus was much less concerned with formal causes than Aristotle was, instead pragmatically describing how plants functioned.
Кейінгі грек философиясы
Аристотельдің еңбектерінің тікелей әсері Лицейдің перипатетикалық мектепке өсуімен сезілді. Аристотельдің шәкірттерінің арасында Аристоксен, Дикаэарх, Фалермдік Димитрий, Родостық Эвдем, Харпал, Гефестион, Фокистік Мнасон, Никомах және Теофраст болды. Аристотельдің Ұлы Александрға тигізген әсері, оның экспедициясына көптеген зоологтар, ботаниктер және зерттеушілерді алып келгенінен көрінеді. Ол сондай-ақ өз ұстазынан парсылардың әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері туралы көп нәрсе білген. Саяхаттары Аристотельдің географиясының көп бөлігі қате екенін анық көрсеткенімен, оның Аристотельге деген құрметі азайды. Бірақ ескі философ өзінің еңбектерін жариялағанда, Александр: "Сен акроаматикалық ілімдеріңді жариялап, дұрыс істемедің; егер мен оқыған нәрселердің бәрі елге жалпыға ортақ болса, онда мен басқалардан немен артықпын?" - деп шағымданды.
The immediate influence of Aristotle's work was felt as the Lyceum grew into the Peripatetic school. Aristotle's students included Aristoxenus, Dicaearchus, Demetrius of Phalerum, Eudemos of Rhodes, Harpalus, Hephaestion, Mnason of Phocis, Nicomachus, and Theophrastus. Aristotle's influence over Alexander the Great is seen in the latter's bringing with him on his expedition a host of zoologists, botanists, and researchers. He had also learned a great deal about Persian customs and traditions from his teacher. Although his respect for Aristotle was diminished as his travels made it clear that much of Aristotle's geography was clearly wrong, when the old philosopher released his works to the public, Alexander complained "Thou hast not done well to publish thy acroamatic doctrines; for in what shall I surpass other men if those doctrines wherein I have been trained are to be all men's common property?"
Эллиндік ғылым
Теофрасттан кейін Лицей ешқандай жаңа еңбек жасамады. Аристотельдің идеяларына деген қызығушылық сақталғанымен, олар көбінесе сұрақсыз қабылдана берді. Биология саласындағы жаңалықтар Птолемейлер билігіндегі Александрия дәуірінде ғана қайтадан пайда болды. Александриядағы алғашқы медицина оқытушысы Халкидондық Герофил Аристотельдің қателіктерін түзеп, интеллектіні миға орналастырды және жүйке жүйесін қозғалыс және сезінумен байланыстырды. Герофил тамырлар мен артерияларды да ажыратып, артериялардың пульс екенін, ал тамырлардың жоқ екенін көрсетті. Лукреций сияқты көне атомистердің кейбіреуі Аристотельдің өмір туралы тұжырымдарының мақсаттылық көзқарасына қарсы шықса да, мақсаттылық (және христиан дінінің пайда болуынан кейін табиғи теология) 18-19 ғасырларға дейін биологиялық ой-пікірдің орталық бөлігі болып қала берді. Эрнст Майр «Лукреций мен Галеннен кейін, Ренессансқа дейін биологияда ешқандай маңызды жаңалық болған жоқ» деді.
After Theophrastus, the Lyceum failed to produce any original work. Though interest in Aristotle's ideas survived, they were generally taken unquestioningly. It is not until the age of Alexandria under the Ptolemies that advances in biology can be again found. The first medical teacher at Alexandria, Herophilus of Chalcedon, corrected Aristotle, placing intelligence in the brain, and connected the nervous system to motion and sensation. Herophilus also distinguished between veins and arteries, noting that the latter pulse while the former do not. Though a few ancient atomists such as Lucretius challenged the teleological viewpoint of Aristotelian ideas about life, teleology (and after the rise of Christianity, natural theology) would remain central to biological thought essentially until the 18th and 19th centuries. Ernst Mayr states that there was "nothing of any real consequence in biology after Lucretius and Galen until the Renaissance."
Жаңғыру
Рим империясының құлдырауынан кейінгі ұйықтап жатқан ғасырларда Аристотельдің кең ауқымды философиялық және ғылыми еңбектері Батыста көбінесе тоқтатылып қалды. Бірақ Аббасид халифалығының дамыған интеллектуалдық орталығында оның шығармалары тамаша қайта жандануға ұшырады. Аристотельдің басқа грек классиктерімен бірге араб тіліне аударылған логикасы, этикасы және табиғаттану философиясы ертедегі ислам ғалымдарының ойын ояртты. Әл-Фараби және Ибн Сина (Авиценна) сияқты тұлғалар Аристотельдің идеяларын мұқият түсіндірмелер мен сынды талдау арқылы жаңа өмірге енгізді. Олар оның логикасын ислам теологиясымен үйлестірді, оның ғылыми әдістемесін табиғи дүниені зерттеу үшін пайдаланды және тіпті оның этикасын исламдық мораль аясында қайта қарастырды. Бұл жаңғыру жай ғана еліктеу емес еді. Исламдық ойшылдар Аристотельдің қатаң әдістерін қабылдады, сонымен бірге оның тұжырымдары өздерінің діни сенімдерінен өзгеше болған жағдайларда қарсылық білдірді.
In the slumbering centuries following the decline of the Roman Empire, Aristotle's vast philosophical and scientific corpus lay largely dormant in the West. But in the burgeoning intellectual heartland of the Abbasid Caliphate, his works underwent a remarkable revival. Translated into Arabic alongside other Greek classics, Aristotle's logic, ethics, and natural philosophy ignited the minds of early Islamic scholars. Through meticulous commentaries and critical engagements, figures like Al Farabi and Ibn Sina (Avicenna) breathed new life into Aristotle's ideas. They harmonized his logic with Islamic theology, employed his scientific methodologies to explore the natural world, and even reinterpreted his ethics within the framework of Islamic morality. This revival was not mere imitation. Islamic thinkers embraced Aristotle's rigorous methods while simultaneously challenging his conclusions where they diverged from their own religious beliefs.
Византиялық ғалымдар
Грек христиан жазушылары Аристотельдің барлық қолжазбаларын көшіру арқылы оның еңбектерін сақтауда шешуші рөл атқарды. Аристотельдің еңбектерін кеңінен талқылаған алғашқы грек христиандары VI ғасырда Филопон, Илияс және Давид, ал VII ғасырдың басында Александриялық Стефан болды. Иоанн Филопон әлемнің мәңгілігі, қозғалысы және Аристотельдік ойлаудың басқа да элементтері туралы Аристотельдің көзқарастарына негізгі сын жасауға тырысқанымен ерекшеленеді. Филопон Аристотельдің физика ғылымына қатысты ұстанымдарын күмәндандырып, оның кемшіліктерін көрсетіп, өз байқауларын түсіндіру үшін инерция теориясын енгізді. Бірнеше ғасырлық үзілістен кейін Евстратий мен Ефестік Михаилдың формалды түсіндірмелері XI ғасырдың соңы мен XII ғасырдың басында қайта пайда болды, бұл Анна Комнинаның қолдауымен болған сияқты.
Greek Christian scribes played a crucial role in the preservation of Aristotle by copying all the extant Greek language manuscripts of the corpus. The first Greek Christians to comment extensively on Aristotle were Philoponus, Elias, and David in the sixth century, and Stephen of Alexandria in the early seventh century. John Philoponus stands out for having attempted a fundamental critique of Aristotle's views on the eternity of the world, movement, and other elements of Aristotelian thought. Philoponus questioned Aristotle's teaching of physics, noting its flaws and introducing the theory of impetus to explain his observations. After a hiatus of several centuries, formal commentary by Eustratius and Michael of Ephesus reappeared in the late eleventh and early twelfth centuries, apparently sponsored by Anna Comnena.
Орта ғасыр ислам әлемі
Аристотель – Исламның алғашқы теологиясындағы ең құрметті батыс ойшылдарының бірі болды. Аристотельдің қазірге дейін сақталған көптеген еңбектері, сондай-ақ бірқатар түпнұсқа грек пікірлері араб тіліне аударылып, мұсылман философтары, ғалымдары мен білгіштері зерттеді. Аристотель туралы терең жазған Аверроэс, Ибн Сина және Аль-Фараби Тома Аквинскийге және басқа да батыс христиандық схоластикалық философтарға әсер етті. Аль-Кинди Аристотельдің философиясына зор құрметпен қарады, ал Аверроэс Аристотельді болашақ философтардың "үлгісі" деп атады. Орта ғасырлардағы мұсылман ғалымдары Аристотельді "Бірінші ұстаз" деп жиі айтты. Бұл атау кейіннен ислам философиясының дәстүрінен әсер алған батыс философтары тарапынан да қолданылды (мысалы, Дантенің танымал поэмасында).
Aristotle was one of the most revered Western thinkers in early Islamic theology. Most of the still extant works of Aristotle, as well as a number of the original Greek commentaries, were translated into Arabic and studied by Muslim philosophers, scientists and scholars. Averroes, Avicenna and Alpharabius, who wrote on Aristotle in great depth, also influenced Thomas Aquinas and other Western Christian scholastic philosophers. Alkindus greatly admired Aristotle's philosophy, and Averroes spoke of Aristotle as the "exemplar" for all future philosophers. Medieval Muslim scholars regularly described Aristotle as the "First Teacher". The title was later used by Western philosophers (as in the famous poem of Dante) who were influenced by the tradition of Islamic philosophy.
Орта ғасырлардағы Еуропа
Ерте ортағасырлық Латын Батысында ежелгі грек тілінің зерттелуі тоқтап қалған кезде, Аристотель шамамен 600-дан 1100 жылдарға дейін, Боэций жасаған Organon-ның латын тіліне аудармасын қоспағанда, онда онша танымал болған жоқ. Он екінші және он үшінші ғасырларда Аристотельге деген қызығушылық қайта жанданып, Латын Христиандары араб тілінен жасалған аудармаларды, мысалы, Кремондық Жерардың аудармаларын, сондай-ақ түпнұсқа грек тілінен жасалған аудармаларды, мысалы, Венециялық Яков пен Моербекелік Вильгельмнің аудармаларын пайдаланды. Схоластик Томас Аквинский өзінің Summa Theologica еңбегін жазғаннан кейін, Моербеке аудармаларын қолданып, Аристотельді "Философ" деп атағаннан кейін, Аристотельдің жазбаларына деген сұраныс артып, грек қолжазбалары Батысқа оралды, бұл Еуропада Аристотелизмнің қайта жандануына серпін берді және бұл Ренессансқа дейін жалғасты. Осы ойшылдар Аристотель философиясын Христиан дінімен үйлестіріп, ежелгі Грекияның ой-пікірлерін орта ғасырларға енгізді. Боэций, Питер Абелард және Джон Буридан сияқты ғалымдар Аристотельдің логикасы саласында жұмыс істеді. Ғалым Роджер Теодор Лаффертидің сөзіне сүйенсек, Данте Комедия философиясын Аристотельдің еңбектерін негізге алды, дәл сол сияқты схоластиктер де Аристотельді өз ойлауларының негізі ретінде пайдаланды. Данте Аристотельді латын тіліне аударылған еңбектерінен тікелей және Альберт Магнустың еңбектеріндегі цитаталар арқылы жанама түрде білген. Данте тіпті өлеңінде Аристотельдің ықпалын ашық мойындайды, әсіресе Вергилий "Никомах этикасын" келтіре отырып, "Тозақтың" құрылымын негіздегенде. Данте оны "білушілердің мойындаған ұстазы" деп атап айтады.
With the loss of the study of ancient Greek in the early medieval Latin West, Aristotle was practically unknown there from c. CE 600 to c. 1100 except through the Latin translation of the Organon made by Boethius. In the twelfth and thirteenth centuries, interest in Aristotle revived and Latin Christians had translations made, both from Arabic translations, such as those by Gerard of Cremona, and from the original Greek, such as those by James of Venice and William of Moerbeke. After the Scholastic Thomas Aquinas wrote his Summa Theologica, working from Moerbeke's translations and calling Aristotle "The Philosopher", the demand for Aristotle's writings grew, and the Greek manuscripts returned to the West, stimulating a revival of Aristotelianism in Europe that continued into the Renaissance. These thinkers blended Aristotelian philosophy with Christianity, bringing the thought of Ancient Greece into the Middle Ages. Scholars such as Boethius, Peter Abelard, and John Buridan worked on Aristotelian logic. According to scholar Roger Theodore Lafferty, Dante built up the philosophy of the Comedy with the works of Aristotle as a foundation, just as the scholastics used Aristotle as the basis for their thinking. Dante knew Aristotle directly from Latin translations of his works and indirectly through quotations in the works of Albert Magnus. Dante even acknowledges Aristotle's influence explicitly in the poem, specifically when Virgil justifies the Inferno's structure by citing the Nicomachean Ethics. Dante famously refers to him as "he / Who is acknowledged Master of those who know".
Ортағасырлық иудаизм
Мұса Маймонид (ортағасырлық иудаизмнің ең көрнекті интеллектуалдық тұлғасы деп саналады) ислам ғалымдарынан аристотелизмді қабылдады және оған өзінің "Сансаруларға арналған нұсқау" кітабын негіздеді, ол еврейлік схоластикалық философияның негізі болды. Маймонид Аристотельді өмір сүрген ең ұлы философ деп санады және оны "философтардың басшысы" деп атады. Сондай-ақ, Самуил ибн Тиббонға жазған хатында Маймонид Аристотельден бұрынғы философтардың еңбектерін оқудың қажеті жоқ екенін айтады, себебі Аристотельдің еңбектері "өздері жетерлік және олардан бұрын жазылғандардың бәрінен артық. Оның зиялы қабілеті, Аристотельдікі адам ақылының соңғы шегі, одан басқа, оған құдайлық шабыт осыншалық дәрежеде құйылып, пайғамбарлық деңгейіне жеткен, одан жоғары деңгей жоқ".
Moses Maimonides (considered to be the foremost intellectual figure of medieval Judaism) adopted Aristotelianism from the Islamic scholars and based his Guide for the Perplexed on it and that became the basis of Jewish scholastic philosophy. Maimonides also considered Aristotle to be the greatest philosopher that ever lived, and styled him as the "chief of the philosophers". Also, in his letter to Samuel ibn Tibbon, Maimonides observes that there is no need for Samuel to study the writings of philosophers who preceded Aristotle because the works of the latter are "sufficient by themselves and [superior] to all that were written before them. His intellect, Aristotle's is the extreme limit of human intellect, apart from him upon whom the divine emanation has flowed forth to such an extent that they reach the level of prophecy, there being no level higher".
Ертедегі заманауи ғылым
Ерте заманауи кезеңде Англиядағы Уильям Харви және Италиядағы Галилео Галилей сияқты ғалымдар Аристотельдің және Гален сияқты басқа классикалық дәуір ойшылдарының теорияларына қарсы шығып, белгілі бір дәрежеде байқау мен тәжірибеге негізделген жаңа теорияларды құрды. Харви қан айналымын көрсетіп, жүректің Аристотель ойлағандай, жанның мекені және дене температурасын бақылайтын орган емес, керісінше сорғы ретінде жұмыс істейтінін анықтады. Галилей Аристотельдің физикасын ығыстыру үшін әлдеқандай күмәнді аргументтер қолданып, барлық денелер салмағына қарамастан бірдей жылдамдықпен құлайды деген пікірді ұсынды.
In the Early Modern period, scientists such as William Harvey in England and Galileo Galilei in Italy reacted against the theories of Aristotle and other classical era thinkers like Galen, establishing new theories based to some degree on observation and experiment. Harvey demonstrated the circulation of the blood, establishing that the heart functioned as a pump rather than being the seat of the soul and the controller of the body's heat, as Aristotle thought. Galileo used more doubtful arguments to displace Aristotle's physics, proposing that bodies all fall at the same speed whatever their weight.
18 және 19 ғасырлардағы ғылым
Ағылшын математигі Джордж Буль Аристотельдің логикасын толық қабылдады, бірақ 1854 жылы жарияланған "Ойлар заңы" атты кітабында алгебралық логика жүйесімен оны "толықтай зерттеп, жаңа деңгейге көтеруге" шешім қабылдады. Бұл логикаға математикалық негізді теңдеулер арқылы дайындап, оның жарамдылығын тексерумен қатар теңдеулерді шешуге және екі ғана емес, кез келген саны бар пікірлерді кеңейту арқылы мәселелердің кең ауқымын шешуге мүмкіндік берді. Чарльз Дарвин Аристотельді биология ғылымына ең үлкен үлес қосқан адам деп есептеді. 1882 жылғы хатында ол: "Линней мен Кювье – менің екі құдайым болды, бірақ олардың ықпалы әртүрлі болды, алайда олар ескі Аристотельдің қарапайым шәкірттері ғана" деп жазды. Сонымен қатар, "Түрлердің пайда болуы" кітабының кейінгі басылымдарында Дарвин эволюциялық идеяларды Аристотельге дейін жегізді; ол сілтеме жасайтын мәтін – Аристотельдің ертедегі грек философы Эмпедоклдің идеяларының қорытындысы.
The English mathematician George Boole fully accepted Aristotle's logic, but decided "to go under, over, and beyond" it with his system of algebraic logic in his 1854 book The Laws of Thought. This gives logic a mathematical foundation with equations, enables it to solve equations as well as check validity, and allows it to handle a wider class of problems by expanding propositions of any number of terms, not just two. Charles Darwin regarded Aristotle as the most important contributor to the subject of biology. In an 1882 letter he wrote that "Linnaeus and Cuvier have been my two gods, though in very different ways, but they were mere schoolboys to old Aristotle". Also, in later editions of the book "On the Origin of Species', Darwin traced evolutionary ideas as far back as Aristotle; the text he cites is a summary by Aristotle of the ideas of the earlier Greek philosopher Empedocles.
Қазіргі ғылым
Бертран Расселл деген философ "көптеген маңызды интеллектуалдық жетістіктер Аристотельдің біраз доктриналарына қарсы шабуыл жасаудан басталуға тиіс" деп мәлімдейді. Расселл Аристотельдің этикасын "қорқынышты" деп атады және оның логикасын "Птолемей астрономиясы сияқты толыққанды ескірген" деп сипаттады. Расселлдің сөзіне қарағанда, осы қателіктер Аристотельге тарихи әділдік жасауды қиындатады, оның барлық ізашарларынан неғұрлым алға жылжығанын еске алмайынша. Голланд ғылым тарихшысы Эдуард Ян Дайкстерхус Аристотель мен оның алдыңғылары ғылымның қиындығын "шектелген сезімдерінен алынған дәлелдерге сүйене отырып, осындай жалпы сипаттағы теорияны құруға тым оңай кірісіп" көрсеткенін жазады. 1985 жылы биолог Питер Медавар әлі де "таза он жетінші ғасырлық" үнмен Аристотельдің "адамдардың әңгімесінен естігені, толық емес байқау, қалау тілегі және тікелей сенімсіздікке дейін жететін едәуір көлемдегі әдеттегідей жалықтыратын жиынтығын" жинағанын айта алды. Зоологтар Аристотельді қателіктері мен тексерілмеген екінші қол мәліметтері үшін жиі қынжырлап келеді. Дегенмен, қазіргі заманғы байқаулар оның кейбір таңғаларлық тұжырымдамаларын растады. Аристотельдің еңбектері қазіргі ғалымдарға көбінесе белгісіз болып қалады, бірақ зоологтар оны кейде биологияның, әсіресе теңіз биологиясының әкесі деп атайды. Кәсіби зоологтар Аристотельдің болмыс тізбегін қабылдамайды, бірақ оның ықпалы өсімдіктер тобы сияқты таксондарды белгілеу үшін "төменгі" және "жоғарғы" терминдерін қолдануда әлі де байқалады. Эволюциялық биолог Арман Мари Лерой Аристотельдің биологиясын қайта құруға тырысады, ал Нико Тинбергеннің төрт сұрағы, Аристотельдің төрт себебіне негізделген, жануарлардың мінез-құлқын талдау үшін қолданылады; олар функцияны, филогенезді, механизмді және онтогенезді зерттейді. Гомология тұжырымдамасы Аристотельден бастау алды; эволюциялық даму биологы Льюис И. Хелд терең гомология тұжырымдамасына қызығушылық танытты.
The philosopher Bertrand Russell claims that "almost every serious intellectual advance has had to begin with an attack on some Aristotelian doctrine". Russell calls Aristotle's ethics "repulsive", and labelled his logic "as definitely antiquated as Ptolemaic astronomy". Russell states that these errors make it difficult to do historical justice to Aristotle, until one remembers what an advance he made upon all of his predecessors. The Dutch historian of science Eduard Jan Dijksterhuis writes that Aristotle and his predecessors showed the difficulty of science by "proceed[ing] so readily to frame a theory of such a general character" on limited evidence from their senses. In 1985, the biologist Peter Medawar could still state in "pure seventeenth century" tones that Aristotle had assembled "a strange and generally speaking rather tiresome farrago of hearsay, imperfect observation, wishful thinking and credulity amounting to downright gullibility". Zoologists have frequently mocked Aristotle for errors and unverified secondhand reports. However, modern observation has confirmed several of his more surprising claims. Aristotle's work remains largely unknown to modern scientists, though zoologists sometimes mention him as the father of biology or in particular of marine biology. Practising zoologists are unlikely to adhere to Aristotle's chain of being, but its influence is still perceptible in the use of the terms "lower" and "upper" to designate taxa such as groups of plants. The evolutionary biologist Armand Marie Leroi has reconstructed Aristotle's biology, while Niko Tinbergen's four questions, based on Aristotle's four causes, are used to analyse animal behaviour; they examine function, phylogeny, mechanism, and ontogeny. The concept of homology began with Aristotle; the evolutionary developmental biologist Lewis I. Held commented that he would be interested in the concept of deep homology.
Аристотельдік корпус
Аристотельдің ежелгі дәуірден ортағасырлық қолжазбалар арқылы жеткен еңбектері Corpus Aristotelicum жинағында топтастырылған. Бұл мәтіндер, Аристотельдің жоғалған еңбектерінен өзгеше, Аристотель мектебінде жазылған техникалық философиялық трактаттар болып табылады. Оларға сілтеме жасау Иммануэль Беккердің Корольдік Пруссия академиясы басылымының (Aristotelis Opera edidit Academia Regia Borussica, Берлин, 1831–1870) құрылымы бойынша жүзеге асырылады, ал ол өз кезегінде осы еңбектердің ежелгі жіктемелеріне негізделген.
The works of Aristotle that have survived from antiquity through medieval manuscript transmission are collected in the Corpus Aristotelicum. These texts, as opposed to Aristotle's lost works, are technical philosophical treatises from within Aristotle's school. Reference to them is made according to the organization of Immanuel Bekker's Royal Prussian Academy edition (Aristotelis Opera edidit Academia Regia Borussica, Berlin, 1831–1870), which in turn is based on ancient classifications of these works.
Жоғалу және сақтау
Аристотель өз еңбектерін папирусқа жазған, сол дәуірдегі кең таралған жазу құралы. Оның жазбаларын екі топқа бөлуге болады: көпшілікке арналған "экзотерикалық" және Лицей мектебінде қолдануға арналған "эзотерикалық". Аристотельдің өзі "эзотерикалық" немесе "акроматикалық" терминдерін пайдаланбаған. Аристотельдің экзотерикалық логостар туралы айтқан басқа тұстарын W. D. Ross, Aristotle's Metaphysics (1953), 2-том, 408–410 беттерде қараңыз. Росс бұл тіркестің, кемінде Аристотельдің өзінің еңбектерінде, көбінесе Аристотельдің нақты еңбектеріне емес, "Перипатетикалық мектепке тән емес пікірталастарға" қатысты екенін түсіндіруді қорғайды. Аристотельдің "жоғалған" еңбектері сипаттамасы жағынан сақталған Аристотельдің еңбектерінен едәуір өзгеше. Жоғалған еңбектер бастапқыда кейін жариялау үшін жазылған сияқты, ал сақталған еңбектер көбінесе жариялауға арналмаған лекция жазбаларына ұқсайды. Цицеронның Аристотельдің әдеби стилін "алтын өзен" деп сипаттауы, сақталған жазбаларға емес, жарияланған еңбектерге қатысты болғанға ұқсайды. Аристотельдің еңбектері тарихындағы маңызды мәселе – экзотерикалық жазбалардың барлығы қалай жоғалып кеткені және қазіргі кезде сақталғандары қалай табылды. Басым пікір бойынша, Андроник Родосский Аристотель мектебінің эзотерикалық еңбектерін жинаған, олар кішірек, жеке жұмыстар түрінде сақталған. Оларды Теофраст пен басқа перипатетиктердің еңбектерінен ажыратып, редакциялап, содан кейін бүгінгі таңда белгілі болғандай, біріктірілген үлкен жұмыстарға жинақтаған. Страбон мен Плутархтың айтуынша, Аристотель қайтыс болғаннан кейін оның кітапханасы мен жазбалары Теофрастқа (Аристотельдің Ликей мен Перипатетика мектебінің басшысы) тиген. Теофраст қайтыс болғаннан кейін перипатетикалық кітапхана Скепсидегі Нелейге өткен. Кейін Пергам патшалығы кітапхана үшін кітаптарды жинауға кіріскен. Нелейдің мұрагерлері кітаптардың қолға түсірілуін болдырмау үшін оларды жер астына жасырып қойған. Кітапхана шамамен бір жарым ғасыр бойы сол жерде сақталған, бірақ құжаттарды сақтау үшін жағдайлар қолайлы болмаған. Аттал III қайтыс болғаннан кейін патшалық кітапхананың жоспарлары тоқтап, Аристотель кітапханасының бар екендігі белгілі болған. Оны Апелликон сатып алып, шамамен б.з.д. 100 жылы Афинаға қайтарған. Апелликон мәтіндерді қалпына келтіруге тырысқан, олардың көпшілігі сақталу жағдайларына байланысты қатты зақымдалған. Ол оларды жаңа қолжазбаларға көшіріп, түпнұсқалардың оқылмайтын бөліктерін толтыру үшін өз болжамдарын қолданған. Сулла б.з.д. 86 жылы Афинаны басып алғанда кітапхананы Римге көшіріп әкеткен. Онда Андроник Родосский Аристотельдің еңбектерін (және оған жатқызылатын еңбектерді) алғаш рет толық жинақтап басылымға дайындаған. Бүгінгі күні біздегі Аристотельдің жазбалары осы жинаққа негізделген.
Aristotle wrote his works on papyrus scrolls, the common writing medium of that era. His writings are divisible into two groups: the "exoteric", intended for the public, and the "esoteric", for use within the Lyceum school.1=Aristotle: Nicomachean Ethics 1102a26–27. Aristotle himself never uses the term "esoteric" or "acroamatic". For other passages where Aristotle speaks of exōterikoi logoi, see W. D. Ross, Aristotle's Metaphysics (1953), vol. 2 pp= 408–410. Ross defends an interpretation according to which the phrase, at least in Aristotle's own works, usually refers generally to "discussions not peculiar to the Peripatetic school", rather than to specific works of Aristotle's own. Aristotle's "lost" works stray considerably in characterization from the surviving Aristotelian corpus. Whereas the lost works appear to have been originally written with a view to subsequent publication, the surviving works mostly resemble lecture notes not intended for publication. Cicero's description of Aristotle's literary style as "a river of gold" must have applied to the published works, not the surviving notes. A major question in the history of Aristotle's works is how the exoteric writings were all lost, and how the ones now possessed came to be found. The consensus is that Andronicus of Rhodes collected the esoteric works of Aristotle's school which existed in the form of smaller, separate works, distinguished them from those of Theophrastus and other Peripatetics, edited them, and finally compiled them into the more cohesive, larger works as they are known today. According to Strabo and Plutarch, after Aristotle's death, his library and writings went to Theophrastus (Aristotle's successor as head of the Lycaeum and the Peripatetic school). After the death of Theophrastus, the peripatetic library went to Neleus of Scepsis. Some time later, the Kingdom of Pergamon began conscripting books for a royal library, and the heirs of Neleus hid their collection in a cellar to prevent it from being seized for that purpose. The library was stored there for about a century and a half, in conditions that were not ideal for document preservation. On the death of Attalus III, which also ended the royal library ambitions, the existence of Aristotelian library was disclosed, and it was purchased by Apellicon and returned to Athens in about 100 BC. Apellicon sought to recover the texts, many of which were seriously degraded at this point due to the conditions in which they were stored. He had them copied out into new manuscripts, and used his best guesswork to fill in the gaps where the originals were unreadable. When Sulla seized Athens in 86 BC, he seized the library and transferred it to Rome. There, Andronicus of Rhodes organized the texts into the first complete edition of Aristotle's works (and works attributed to him). The Aristotelian texts we have today are based on these.
Суреттер
Аристотельді ғасырлар бойы Лукас Кранах-Ақсақал, Юстус ван Гент, Рафаэль, Паоло Веронезе, Джузеппе де Рибера, Рембрандт және Франческо Хаец сияқты көрнекті суретшілер бейнелеген. Оның ең танымал бейнелеулерінің бірі – Рафаэльдің Ватиканның Апостолдық сарайындағы «Афина мектебі» фрескасы, онда Платон мен Аристотельдің тұлғалары суреттің орталық тұсында, архитектуралық перспективаның нүктесінде бейнеленген, олардың маңыздылығын көрсетеді. Рембрандттың «Гомердің бюстімен Аристотель» картинасы да әйгілі туынды, ол білімді философ пен соқыр Гомерді бұрынғы дәуірден көрсетеді: өнер сыншысы Джонатан Джонс жазғандай, «Бұл картина әлемдегі ең ұлы және ең құпиялы туындылардың бірі болып қалады, бізді оның көмескі, жарқыраған, қараңғы, уақыт туралы қорқынышты біліміне жеңеді».
Aristotle has been depicted by major artists including Lucas Cranach the Elder, Justus van Gent, Raphael, Paolo Veronese, Jusepe de Ribera, Rembrandt, and Francesco Hayez over the centuries. Among the best known depictions is Raphael's fresco The School of Athens, in the Vatican's Apostolic Palace, where the figures of Plato and Aristotle are central to the image, at the architectural vanishing point, reflecting their importance. Rembrandt's Aristotle with a Bust of Homer, too, is a celebrated work, showing the knowing philosopher and the blind Homer from an earlier age: as the art critic Jonathan Jones writes, "this painting will remain one of the greatest and most mysterious in the world, ensnaring us in its musty, glowing, pitch black, terrible knowledge of time."
Эпонимдер
Антарктидадағы Аристотель таулары Аристотельдің құрметіне аталған. Ол өзінің "Метеорология" кітабында оңтүстік жоғары ендіктегі құрлықтың бар екенін алғаш болжаған және оны Антарктида деп атаған. Аристотель – Айдағы кратер, ол Аристотель есімінің классикалық түрін сақтайды.
The Aristotle Mountains in Antarctica are named after Aristotle. He was the first person known to conjecture, in his book Meteorology, the existence of a landmass in the southern high latitude region, which he called Antarctica. Aristoteles is a crater on the Moon bearing the classical form of Aristotle's name.