КГБ-дан ауған шпион және оның әңгімелері

Кіріспе

АҚШ-қа қашқан КГБ агенті (1926–2008)

Анатолий Михайлович Голицын CBE (орыс. Анатолий Михайлович Голицын; 25 тамыз 1926 – 29 желтоқсан 2008) – КГБ-дан дезертир болған кеңес офицері және КГБ жетекшілігінің ұзақ мерзімді алдау стратегиясы туралы екі кітаптың авторы. Ол КСРО-ның Пириатын қаласында дүниеге келген. Ол Хельсинкидегі және басқа да резидентуралардағы көптеген "Линиялардың" (бөлімдердің) операциялары, сондай-ақ агенттерді тарту және басқарудың КГБ әдістері туралы ЦРУ-ға кең ауқымды ақпарат берген.

Қатысушыдан шығу

Голицын КГБ-ның стратегиялық жоспарлау бөлімінде майор шенімен жұмыс істеді. 1961 жылы "Иван Климов" деген атпен Финляндияның Хельсинки қаласындағы Кеңес елшілігіне вице-консул және атташе болып тағайындалды. Ол әйелі мен қызымен бірге 1961 жылдың 15 желтоқсанында Хельсинки арқылы Орталық барлау агенттігіне (ЦРУ) ауысты. Олар "Финляндиядан Швецияға ЦРУ күзетімен ұшып, содан Германияның Франкфурт-на-Майне арқылы АҚШ-қа жетіп, 1961 жылдың 18 желтоқсанында келді". Ол ЦРУ қарсы барлау басқармасының директоры Джеймс Джесус Энглтонмен сұхбаттасты. 1962 жылдың қаңтар айында КГБ бүкіл әлемдегі резидентураларға зиянды азайту үшін қажетті шаралар туралы нұсқаулар жіберді. Маңызды агенттермен барлық кездесулер тоқтатылуы керек еді. 1962 жылдың қарашасында КГБ төрағасы Владимир Семичастный Голицын және басқа да "өте қауіпті сатқындарды" – Игорь Гуценко, Николай Хохлов және Богдан Сташинскийді өлтіру жоспарын бекітті. Осылайша, 1961 жылы Голицыннің ауысуы Фильбидің кеңес тыңшысы екенін нақтылайтын процесті бастады.

Даулар

Голицын Батыс елдерінің барлау қызметтерінде үлкен дау-жанжал тудырған тұлға еді. Әскери жазушы генерал сэр Джон Хакетт және бұрынғы ЦРУ қарсы барлау директоры Джеймс Энглтон Голицынды "Батысқа келген ең құнды дезертир" деп атады. Дегенмен, МИ5-тің ресми тарихшысы Кристофер Эндрю оны "сенімсіз конспиролог" деп сипаттады. Эндрюдің пікірінше, Голицын ұсынған барлау деректері сенімді болғанымен, оның Кеңес Одағы мен КГБ стратегиясына қатысты жаһандық саяси бағалаулары күмәнді. 1940 жылдардың соңында Сауда кеңесінің төрағасы болған Уилсон Ресейге саудалық миссияларға қатысып, Анастас Микоянмен және Вячеслав Молотовпен достық қарым-қатынас орнатқан. Лейбористер оппозицияға өткеннен кейін де ол осы қарым-қатынастарды жалғастырды, ал Митрохин архивінің материалдарына сәйкес, оның британдық саясатқа қатысты ой-пікірлері КГБ-ға жеткізіліп, жоғары бағаланды. Уилсонды тарту үшін "агентті дамыту ісі" ашылды және оған "OLDING" кодировкасы берілді. Бірақ КГБ деректерінде көрсетілгендей, "дамыту жобасы сәтті аяқталмады". Уилсон МИ5-тің бірнеше рет тергеуінен өтіп, бұл айыптан тазаланды, бірақ қызметтегі адамдар оның КГБ-нің агенты екеніне күмәндана берді, және бұл күман оған қарсы төңкеріс жоспарларына ықпал етті.

Үрхо Кекконенді айыптау

Голицын өзінің елден шығудан кейін 1961 жылғы нота дағдарысын фин президенті Урхо Кеконеннің Кеңес Одағымен бірлесіп, Кеконеннің қайта сайлануын қамтамасыз ету мақсатымен жоспарланған операция деп мәлімдеді. Голицын сондай-ақ Кеконеннің 1947 жылдан бері "Тимо" кодировкасымен КГБ агенты болғанын айтты. Көптеген фин тарихшылары Кеконеннің КГБ-мен тығыз байланыста болғанына сенеді, бірақ бұл мәселе әлі де даулы болып қана қоймайды.

Голицын мен Носенко

Голицын с самого начала говорил, что КГБ отправит в США ложного перебежчика, чтобы дискредитировать его. В январе 1964 года Юрий Носенко, предполагаемый сотрудник КГБ, дискредитировавший Голицына и перебежавший "на месте" в ЦРУ в 1962 году в Женеве, вернулся туда вновь в качестве, казалось бы, сотрудника службы безопасности советской делегации по контролю над вооружениями и, как и было обещано, возобновил контакт со своими сотрудниками ЦРУ Теннентом Х. Бэглі и Джорджем Кисевальтером, родившимся в России. Носенко сообщил им, что теперь хочет физически перебежать в США (и оставить свою любимую жену и двух дочерей в Москве), потому что, по его утверждению, он опасался, что КГБ знает о его предательстве. Бэглі, прочитав досье Голицына в ЦРУ вскоре после встреч с ним и Кисевальтером в июне 1962 года, знал, что информация, которую Носенко сообщил им о проникновении КГБ в западные разведывательные службы, перекликалась (и противоречила) информации, которую Голицын сообщил ЦРУ. Бэглі посчитал это странным, потому что Носенко и Голицын работали в разных частях строго секретного КГБ и, следовательно, не имели доступа к одной и той же информации. Бэглі также не верил, что КГБ позволил бы Носенко поехать в Женеву в 1964 году, если бы подозревал его в шпионаже в пользу ЦРУ. По этим и другим причинам Бэглі пришел к выводу, что Носенко был ложным перебежчиком, первоначально отправленным в ЦРУ в Женеве, чтобы дискредитировать и отклонить информацию, которую Голицын сообщил ему. Когда Носенко сказал Кисевальтеру и Бэглі, что хочет физически перебежать в США, Бэглі, который с самого начала был основным сотрудником Носенко, затянул время и предложил ему подождать несколько дней, пока штаб-квартира подготовится к его прибытию, и Носенко согласился. Однако два события ускорили процесс: Носенко сказал Бэглі и Кисевальтеру во время той же встречи, что он был сотрудником Ли Харви Освальда в СССР, а через несколько дней взволнованно сообщил им, что только что получил телеграмму из Москвы с приказом немедленно вернуться (позже АНБ заявило, что такой телеграммы не было отправлено). После того, как его доставили во Франкфурт и там допросил начальник советского отдела Дэвид Мерфи, Носенко получил разрешение физически перебежать в США, но только потому, что заявил, что имел доступ к досье Освальда в КГБ как до, так и после убийства. Считая маловероятным, что КГБ не допросило Освальда, бывшего оператора радаров морской пехоты, как утверждал Носенко, и столкнувшись с дальнейшими сомнениями в достоверности Носенко (например, сначала он сказал Бэглі, что он майор, а в январе 1964 года похвастался, предъявив документ о поездке КГБ, подтверждающий это, что его недавно повысили до подполковника, и в конечном итоге признался, что он был только капитаном), Энглтон не возражал, когда Мерфи и Бэглі задержали Носенко в апреле 1964 года. Это заключение длилось шестнадцать месяцев и включало суровые условия жизни, минимальную диету и частые и интенсивные допросы. Носенко провел еще четыре месяца в бетонном бункере размером 10 на 10 футов в Кэмп Пири.

Golitsyn had said from the very beginning that the KGB would send a false defector to the US to try to discredit him. In January of 1964, Yuri Nosenko, a Golitsyn discrediting putative KGB officer who had defected "in place" to the CIA in 1962 in Geneva, returned there, once again as the ostensible security officer of a Soviet arms control delegation, and, as promised, recontacted his CIA case officers, Tennent H. Bagley and Russian born George Kisevalter. Nosenko proceeded to them that he now wanted to physically defect to the US (and leave his previously beloved wife and two daughters behind in Moscow) because he allegedly feared that the KGB was aware of his treason. Bagley, having read Golitsyn's CIA file shortly after his and Kisevalter's June 1962 meetings with him, knew that what Nosenko had told them about KGB penetrations of Western intelligence services overlapped (and contradicted) what Golitsyn had told the CIA. Bagley had thought this strange, because Nosenko and Golitsyn had worked in different parts of the highly compartmentalized KGB and therefore would not have been privy to the same information. Bagley also did not believe that the KGB would have allowed Nosenko to travel to Geneva in 1964 if it suspected him of spying for the CIA. For these and other reasons Bagley came to believe that Nosenko was a false defector, originally sent to the CIA in Geneva to discredit and deflect what Golitsyn had told it. When Nosenko told Kisevalter and Bagley that he wanted to physically defect to the US, Bagley, who was Nosenko's primary case officer from the beginning, stalled and suggested to him that he wait a few days while headquarters prepared for him, and Nosenko agreed. Two developments, however, hastened the process: Nosenko told Bagley and Kisevalter during that same meeting that he had been Lee Harvey Oswald's case officer in the USSR, and a few days later he excitedly told them that he had just received a telegram from Moscow ordering him to return immediately (NSA later said that no such telegram had been sent). After being flown to Frankfurt and interviewed there by Soviet Russia Division chief David Murphy, Nosenko was allowed to physically defect to the US, but only because he claimed to have been privy to Oswald's KGB file both before and after the assassination. Judging it improbable that the KGB had not, as Nosenko claimed, interviewed former Marine radar operator Oswald, and faced with further challenges to Nosenko's credibility (e. g., his originally telling Bagley that he was a major, then in January 1964 boasting with a KGB travel document that stated as much that he had recently been promoted to lieutenant colonel, and eventually confessing to having been only a captain), Angleton did not object when Murphy and Bagley detained Nosenko in April of 1964. This confinement lasted sixteen months and involved austere living conditions, a minimal diet, and interrogations that were frequent and intensive. Nosenko spent an additional four months in a ten foot by ten foot concrete bunker in Camp Peary,

В течение трех лет, пока Носенко находился под стражей и подвергался допросам ЦРУ, ему было проведено три теста на полиграфе. По словам Джеральда Познера (который подружился с Носенко в 1993 году), он провалил первые два (1964 и 1966 годы), находясь в состоянии сильного стресса, но прошел третий в 1968 году, который "контролировался несколькими отделами Агентства". Однако Теннент Х. Бэглі, долгосрочный сотрудник ЦРУ по работе с Носенко, в своей книге 2007 года "Шпионские войны" пишет, что Брюс Соли из Управления безопасности (которого профессор Джон М. Ньюман считает агентом КГБ) "подготовил" Носенко к легкому третьему тесту, а эксперт по полиграфу Ричард Д. Артур сказал, что из трех тестов второй (который Носенко провалил) был наиболее надежным. В октябре 1968 года Носенко был практически оправдан Брюсом Соли на основании вышеупомянутого теста на полиграфе и отчета, который он написал, а через несколько лет ЦРУ объявило Носенко настоящим перебежчиком и наняло его для обучения контрразведке своих новобранцев, где он предупреждал о долгосрочной стратегии обмана, заключающейся в кажущемся отступлении от жесткого коммунизма, предназначенной для усыпления бдительности Запада и в конечном итоге экономического ослабления и дипломатической изоляции Соединенных Штатов. Среди прочего, Голицын заявил:
"Либерализация" будет впечатляющей и эффектной. Могут быть сделаны официальные заявления о сокращении роли коммунистической партии: ее монополия будет, по-видимому, ограничена. Может быть введено видимое разделение властей между законодательной, исполнительной и судебной ветвями власти. Верховный Совет получит больше видимой власти, а президент Советского Союза и первый секретарь партии вполне могут быть разделены. КГБ будет "реформирован". Диссиденты внутри страны будут амнистированы; тем, кто находится в изгнании за границей, будет разрешено вернуться, и некоторые займут руководящие должности в правительстве. Сахаров может быть включен в правительство в каком-либо качестве или ему будет разрешено преподавать за границей. Творческие искусства и культурные и научные организации, такие как писательские союзы и Академия наук, станут, по-видимому, более независимыми, как и профсоюзы. Политические клубы будут открыты для лиц, не являющихся членами коммунистической партии. Ведущие диссиденты могут сформировать одну или несколько альтернативных политических партий. Советским гражданам будет предоставлена большая свобода передвижения. Западным и наблюдателям ООН будет предложено посетить Советский Союз, чтобы увидеть реформы в действии. Сообщается, что Энглтон и Голицын обратились за помощью к Уильяму Ф. Бакли-младшему (который когда-то работал на ЦРУ) в написании "Новой лжи для старой". Бакли отказался, но позже написал роман об Энглтоне "Spytime: The Undoing of James Jesus Angleton". "Новая ложь для старой" получила первое издание на португальском языке в 2018 году.

During the three years Nosenko was detained and interrogated by the CIA, he was given three polygraph tests. According to Gerald Posner (who befriended Nosenko in 1993), he failed the first two (1964 and 1966) while under great duress, but passed the third one in 1968, which was "monitored by several Agency departments." However, Nosenko's long term CIA case officer, Tennent H. Bagley, says in his 2007 book Spy Wars that Bruce Solie of the Office of Security (whom Professor John M. Newman believes was a KGB mole) "coached" Nosenko through the easy third test, and polygraph expert Richard D. Arthur said that of the three tests, the second one (which Nosenko had failed) was by far the most reliable one. In October of 1968, Nosenko was virtually cleared by Bruce Solie via the aforementioned polygraph test and a report he had written, and a few years later the CIA declared Nosenko to be a true defector and hired him to teach counterintelligence to its new recruits. wherein he warned about a long term deception strategy of seeming retreat from hard line Communism designed to lull the West into a false sense of security, and finally economically cripple and diplomatically isolate the United States. Among other things, Golitsyn stated:
The "liberalization" would be spectacular and impressive. Formal pronouncements might be made about a reduction in the communist party's role: its monopoly would be apparently curtailed. An ostensible separation of powers between the legislative, the executive, and the judiciary might be introduced. The Supreme Soviet would be given greater apparent power, and the president of the Soviet Union and the first secretary of the party might well be separated. The KGB would be "reformed." Dissidents at home would be amnestied; those in exile abroad would be allowed to return, and some would take up positions of leadership in government. Sakharov might be included in some capacity in the government or allowed to teach abroad. The creative arts and cultural and scientific organizations, such as the writers' unions and Academy of Sciences, would become apparently more independent, as would the trade unions. Political clubs would be opened to nonmembers of the communist party. Leading dissidents might form one or more alternative political parties. There would be greater freedom for Soviet citizens to travel. Western and United Nations observers would be invited to the Soviet Union to witness the reforms in action. Angleton and Golitsyn reportedly sought the assistance of William F. Buckley, Jr. (who once worked for the CIA) in writing New Lies for Old. Buckley refused but later went on to write a novel about Angleton, Spytime: The Undoing of James Jesus Angleton. New Lies for Old received a first edition in Portuguese in 2018.

Реакциялар

Марк Риблинг "Кеуіп: ФБР мен ЦРУ арасындағы құпия соғыс" (Кнопф, 1994) кітабында, "Жаңа өтірік" кітабында жасалған 194 болжамның 1993 жылға дейін 139-ының орындалғанын, 9-ының "нақты қате" екенін, ал қалған 46-сының "жақын арада жоққа шығарылмағанын" айтқан. Ресейлік саясаттанушы Евгения Албацтың сөзіне қарағанда, Голицыннің "Жаңа өтірік – ескілік" кітабында "КГБ 1959 жылдан бастап әлемдік деңгейде шетелдік қоғамдық пікірді манипуляциялау үшін перестройка үлгісіндегі жоспар жасап бастады. Бұл жоспар б.з.д. VI ғасырдың қытай теоретигі және әскери қолбасшысы Сунь Цзының ілімдеріне ұқсас болды, ол: «Мен жауды біздің күштімізді әлсіздік деп қабылдауға, ал әлсіздігімізді күш деп санауға мәжбүрлеймін, осылайша оның күшін әлсіздікке айналдырамын» деген еді. Албац КГБ-нің Ресейдегі саяси өзгерістерден ең көп пайда тапқанын, тіпті Горбачевті бағыттап отырғанын айтты. Оның пікірінше, «бір нәрсе анық: перестройка КГБ-ға Ресейдегі билік орталығына жол ашты». Михаил Горбачев жаңа саясатын «Еуропаны құшақтап өлтіру» және «АҚШ-ты Еуропадан ығыстыру» қадамы ретінде негіздеді. Кеңес диссиденті Владимир Буковский: «1992 жылы мен Политбюро мен Орталық Комитеттің 30 жыл бойы құпия сақталған және қазір де құпия болып табылатын құпия құжаттарына беспрецеденттік қол жеткіздім. Бұл құжаттар Еуропа ортақ нарығын федеративтік мемлекетке айналдыру идеясы Еуропаның солшыл партиялары мен Мәскеу арасында 1988-1989 жылдары Горбачевтің «біздің ортақ еуропалық үйіміз» деп атаған бірлескен жоба ретінде келісілгенін анық көрсетеді» деді (The Brussels Journal журналымен 2006 жылғы 23 ақпандағы сұхбат). 1995 жылғы 8 маусымда британдық консерватор парламент мүшесі Кристофер Гилл Палатадағы пікірталас кезінде "Перестройка алдауы" туралы айта келіп: "Коммунистердің барлығы бірден жаңа философия мен сенімді қабылдайды деп ойлау – бұл сенімге сыймайды, нәтижесінде бәрі өзгереді. Мен осы мүмкіндікті пайдаланып, Парламент пен елге бұл шындық емес екенін ескертемін" және: "Парламент осы ұжымдық келісімдердің бірін, әсіресе Еуропалық Одақ ұжымымен келісілген шарттарды бекіткен сайын, ол Ресей стратегиясын ілгерілетуге үлес қосады" деді. Дэниел Пайпстің сөзіне қарағанда, Голицыннің жарияланымдары "АҚШ-тағы оңшыл ойлауға белгілі бір әсер еткен". Голицыннің көзқарастарымен чех диссиденті және саясаткері Петр Цибулка келіседі, ол 1989 жылғы Чехословакиядағы "Жамылғы революциясының" коммунистік StB құпия полициясымен ұйымдастырылғанын мәлімдеді.

In his book Wedge: The Secret War between the FBI and CIA (Knopf, 1994), Mark Riebling stated that of 194 predictions made in New Lies For Old, 139 had been fulfilled by 1993, 9 seemed 'clearly wrong', and the other 46 were 'not soon falsifiable'. According to Russian political scientist Yevgenia Albats, Golitsyn's book New Lies for Old claimed that "as early as 1959, the KGB was working up a perestroika type plot to manipulate foreign public opinion on a global scale. The plan was in a way inspired by the teachings of the 6th century BC. Chinese theoretician and military commander Sun Tsu, who said, "I will force the enemy to take our strength for weakness, and our weakness for strength, and thus will turn his strength into weakness." Albats argued that the KGB was the major beneficiary of political changes in Russia, and perhaps indeed directed Gorbachev. According to her, "one thing is certain: perestroika opened the way for the KGB to advance toward the very heart of power" in Russia. It has been said that Mikhail Gorbachev justified his new policies as a necessary step to "hug Europe to death", and to "evict the United States from Europe". According to Soviet dissident Vladimir Bukovsky, "In 1992 I had unprecedented access to Politburo and Central Committee secret documents which have been classified, and still are even now, for 30 years. These documents show very clearly that the whole idea of turning the European common market into a federal state was agreed between the left wing parties of Europe and Moscow as a joint project which Gorbachev in 1988–89 called our 'common European home'." (interview by The Brussels Journal, February 23, 2006). On 8 June 1995 the British Conservative Member of Parliament Christopher Gill quoted The Perestroika Deception during a House of Commons debate, saying: "It stretches credulity to its absolute bounds to think that suddenly, overnight, all those who were Communists will suddenly adopt a new philosophy and belief, with the result that everything will be different. I use this opportunity to warn the House and the country that that is not the truth"; and: "Every time the House approves one of these collective agreements, not least treaties agreed by the collective of the European Union, it contributes to the furtherance of the Russian strategy." According to Daniel Pipes, Golitsyn's publications "had some impact on rightist thinking in the United States". Golitsyn's views are echoed by Czech dissident and politician Petr Cibulka, who has alleged that the 1989 Velvet Revolution in Czechoslovakia was staged by the communist StB secret police.

Танымал мәдениетте

1996 жылғы американдық "Мүмкін емес миссия" фильмінде Анатолий Голицынға негізделген Александр Голицын атты ойдан шығарылған кейіпкерді актер Марсель Иуреш сомдады.