Кіріспе

Налубале электр станциясы, бұрын Оуэн шарлауы бөгеті деп аталған, Угандадағы Виктория көлінің бастауына жақын Ақ Ніл өзені арқылы салынған гидроэлектр станциясы. Налубале – луганда тілінде Виктория көлінің атауы.

Орналасқан жері

Ниль өзенінің үстіндегі бөгет Джинжа қаласы мен Джинжа ауданының арасында, Уганданың астанасы және ең ірі қаласы Кампаладан шығысқа қарай, жолмен шамамен орналасқан.

Тарих

Плотинаның құрылысы басталғанға дейін Виктория көлінің су деңгейі көлдің солтүстік жағындағы табиғи тас бөгет арқылы реттелген. Көл суының артуы табиғи бөгеттен асып, Уганда, Оңтүстік Судан, Судан және Египет арқылы ағып, Жерорта теңізіне құятын. Су деңгейі тым төмендегенде, өзенге ағын тоқтатылды. 1947 жылы ағылшын инженері Чарльз Редверс Вестлейк Джинжа қаласының жанындағы Оуэн сарсуында гидроэлектр станциясы салуды ұсынды, бұл туралы ол Уганданың отарлық үкіметіне хабарлады. Бұл Уганда Электр Энергиясы Кеңесінің (UEB) құрылуына әкелді, ал Вестлейк оның бірінші төрағасы болды. Уганда мен Египет арасындағы келісімге сәйкес, плотина Ніл өзенінің табиғи ағысын өзгертпеуге кепілдік берді. Жоба бойынша инженер-консультант ретінде Sir Alexander Gibb & Partners компаниясы тағайындалды. Соғыстан кейінгі қиын кезеңде Еуропадан 80 мың тонна жабдық және құрылыс материалдары (оның ішінде 36 мың тонна цемент) жеткізілді. Бұл материалдар теміржол арқылы Момбасадан Джинжаға тасымалданды. Плотина 1954 жылы жоспардан бұрын, үш жыл ішінде аяқталды, нәтижесінде Рипон сарсуы су астында қалды. Ол Уганданы және көршілес Кения мен Танзанияның бір бөлігін электр қуатымен қамтамасыз етеді. Иди Амин үкіметі кезінде станцияның техникалық қызмет көрсетуі және қолжетімділігі күрт төмендеді. Налубале электр станциясының қуаты 180 мегаваттты (МВт) құрайды. Алғашқыда ол әрқайсысы 15 МВт қуаттылығы бар он турбинаға есептелген (барлығы 150 МВт). 1990 жылдары станция он жылдық азаматтық тәртіпсіздіктен жинақталған тозуды жөндеу үшін қайта жаңартылды. Жөндеу жұмыстары барысында генераторлардың қуаты арттырылып, Налубале электр кешенінің электр энергиясын өндіру қабілеті 180 МВт-қа жетті.

Операциялар

Уганда үкіметі, 100% мемлекеттік компания болып табылатын Uganda Electricity Generation Company (UEGCL) арқылы, Оңтүстік Африка энергетикалық компаниясы Eskom-ның еншілес компаниясы Eskom Uganda Limited-ке Nalubaale электр станциясы мен іргелес Kiira электр станциясын қамтитын 20 жылдық пайдалану, басқару және техникалық қызмет көрсету концессиясын берді. Концессиялық келісім 2002 жылы күшіне енді. Мұнда өндірілген электр энергиясы уәкілетті жалғыз сатып алушы – Uganda Electricity Transmission Company Limited (UETCL) компаниясына сатылады. UETCL өз кезегінде энергияны Umeme компаниясына сатады. 2023 жылдың 31 наурызында Eskom компаниясымен жасалған екі су электр станциясының 20 жылдық концессиясы аяқталды және жаңартылмады. Uganda Electricity Generation Company Limited (UEGCL) электр станцияларының басқаруын өз мойнына алды және 2023 жылдың 1 сәуірінен бастап Eskom Uganda қызметкерлерінің 93 пайызын жұмысқа қабылдады.

Сақтау

2021 жылы Eskom Uganda Limited компаниясы Babcon Uganda Limited компаниясын 888 миллион Уганда шиллингіне (шамамен 251 000 АҚШ доллары) 1, 5 және 9-шы агрегаттардың электр стансасының баспалдағын жөндеуге және нығайтуға тартты. Баспалдақтың нашарлауына сілтілі кремнийдің әрекеттесуі (ASR) себеп болды, ол судың бетонмен уақыт өте келе әрекеттесуінен бетонның кеңеюіне және бекітілген бөлшектердің босауына алып келеді. Сол жылдың қыркүйек айында Sinohydro Corporation Limited бөгет құрылысын жаңартуды аяқтады. Шамамен бір жылға созылған жөндеу жұмыстары "жапырақшалы экранның (grout curtain) нашарлауынан" туындаған судың ағып кетуін тоқтату мақсатында жүргізілді. Соңғы рет 1999 жылы жасалған жөндеулер бөгетке кем дегенде 20 жыл қосымша қызмет ету мерзімін береді деп күтілуде. Жөндеу жұмыстары 11,6 миллиард Уганда шиллингін (3,3 миллион АҚШ доллары) құрады. 2022 жылдың қыркүйегінде Eskom Uganda 6,84 миллиард Уганда шиллингіне (шамамен 1,8 миллион АҚШ доллары) 10 генераторлық трансформатордың үшеуін ауыстырды. 3, 5 және 6-шы агрегаттарға арналған трансформаторлар "өз қызмет мерзімін өтеген" және ауыстырылды. 1-ден 4-ке дейінгі агрегаттардың трансформаторлары кернеуді 11 кВ-тан 33 кВ-қа дейін көтереді, ал 5-тен 10-ға дейінгі агрегаттардың трансформаторлары кернеуді 11 кВ-тан 132 кВ-қа дейін көтереді. Жоғары кернеудегі қуат желі арқылы беріледі. Электр қуатын ұзақ қашықтыққа жоғары кернеумен беру қуатты жоғалтуды азайтады.

Оуэн құлдырауының кеңейтілуі

1993 жылы Оуэн Фолс кеңейту жобасы басталды, ол 1954 жылғы электр стансасынан шамамен 1 км қашықтықта орналасқан екінші электр стансасы болды. Жаңа электр стансасына Виктория көлінен су жеткізу үшін жаңа электр арнасы қазылды. Негізгі құрылыс 1999 жылы аяқталды, ал жобадан алғашқы қуат 2000 жылы екі агрегат арқылы алынды. Кеңейтуде бес гидроэлектр турбина генераторына орын қарастырылған, 2001 жылға қарай төртеуі орнатылған. Әрбір агрегаттың қуаты 40 мегаваттқа тең. 2003 жылы өткен ресми ашылу салтанатында кеңейту Кира электр станциясы деп аталды. Жобаны жобалау және жобалық басқаруды Канаданың Acres International компаниясы жүзеге асырды, қазір ол Hatch Limited деп белгілі. Eskom Uganda компаниясы Nalubaale электр стансасын концессионер ретінде пайдаланады. Олар станциялардың су қабылдағыштарынан су гиацинтінің қалдықтарын үнемі тазалап отырады. Одан әрі ағыс бойында 2007-2012 жылдар аралығында 250 МВт қуаттылығы бар Буджагали су электр стансасы салынды.

Виктория көлінің су деңгейі

2006 жылдың қаңтарынан бастап Налубале және Кира станцияларында су электр энергиясын өндіру ұзаққа созылған құрғақшылық және Виктория көліндегі су деңгейінің төмендеуіне байланысты шектелді. Виктория көлінің гидрологиясы ерекше ерекшеліктерге ие. 2006 жылы Ұлыбританияда 1956 жылға қатысты құпия құжаттар жарияланды, онда британдықтардың Мысыр президенті Насерді ығыстыру мақсатында Нил өзеніндегі суды азайту үшін осы бөгетті пайдалануды қарастырғаны көрсетілді. Аталған жоспар іске аспады, себебі ол Кения, Уганда және Танзанияда маусымдық су тасқынына әкелсе, Суданда су ағыны азайып, тіпті Көк Нілдің маусымдық ағынымен сәйкес келіп, Ақ Нілді жабудың өзі Мысырға кем дегенде 16 ай бойы әсер етпес еді. Нил өзені мен оның салаларындағы құрылыс жобаларына вето құқығы 1929 жылғы ағылшын-мысыр шарты арқылы Египетке берілді, және 1959 жылы Египет пен Судан арасындағы екіжақты келісіммен бекітілді. 1959 жылы Уганда сияқты Нил өзенінің жоғары ағысындағы мемлекеттер бұл шартты жоққа шығарды, барлық Нил суларын өздеріне қажет деп мәлімдеп, өзеннің жоғары ағысындағы елдерге ештеңе қалдырмады. Суданды есептемегенде, Ақ Ніл бойындағы елдер өздерінің экологиялық жүйелерін және дәстүрлі егіншілік пен мал шаруашылығы үлгілерін бұзбау үшін көл деңгейін өзгеріссіз ұстауға ұмтылып, бассейндік біртұтас халықаралық құқықтық ая құруға тырысады.