Кіріспе
Мозамбиктегі Кахора Басса көлі – португалдық отаршылдық дәуірінде (1974 жылға дейін) Кабора Басса деп аталған, "Ньюнге Кахора Басса" (яғни "жұмысты аяқтау") деген мағына беретін Африканың төртінші ірі жасанды көлі. Ол Мозамбиктің Тете провинциясында орналасқан. Африкада тек Гананың Вольта көлі, Кахора Бассадан жоғары Замбези өзеніндегі Кариба көлі және Мысырдың Насер көлі ғана су беті ауданы бойынша үлкен.
The Cahora Bassa lake—in the Portuguese colonial era (until 1974) known as Cabora Bassa, from Nyungwe Kahoura Bassa, meaning "finish the job"—is Africa's fourth largest artificial lake, situated in the Tete Province in Mozambique. In Africa, only Lake Volta in Ghana, Lake Kariba, on the Zambezi upstream of Cahora Bassa, and Egypt's Lake Nasser are bigger in terms of surface water.
Португалиялық кезең
Кахора-Басса жүйесі 1960 жылдардың соңында Мозамбиктің теңізасты провинциясында португалдардың жобасы ретінде басталды. Оңтүстік Африка үкіметтері де келісімге қатысты, онда Португалия Кабора-Бассада (кейін португал тілінде осылай аталған) гидроэлектр стансасын және Оңтүстік Африка шекарасына электр энергиясын жеткізуге қажетті жоғары кернеулі тұрақты ток (ЖЖҚТ) беру жүйесін салуға міндеттенді. Оңтүстік Африка, өз тарапынан, Аполлон конвертерлік стансасын және Оңтүстік Африка/Мозамбик шекарасынан Претория маңындағы Аполлон конвертерлік стансасына электр энергиясын жеткізуге қажетті беру жүйесінің бөлігін салуға және пайдалануға міндеттенді. Оңтүстік Африка Португалия жеткізуге міндетті электр энергиясын сатып алуға міндетті болды. Тәуелсіздік күресі кезінде Frelimo жасақтары бөгет құрылысына арналған материалдарға бірнеше рет шабуыл жасады, себебі оның аяқталуы көлдің кеңеюіне алып келіп, каноэларымен қарсы жағаға өтуді ұзаққа соқтырар еді. Бөгет 1974 жылдың желтоқсанында Португалиядағы Гвоздика революциясынан кейін және тәуелсіздік туралы келісімге қол қойылғаннан кейін толтырыла бастады. Мозамбик 1975 жылдың 25 маусымында Португалиядан тәуелсіздік алды. 2007 жылдың қарашасына дейін бөгетті Hidroeléctrica de Cahora Bassa (HCB) басқарды, оған Мозамбик 18% үлесімен және Португалия 82% үлесімен бірлесіп иелік етті. 2007 жылдың 27 қарашасында Португалия өзінің 82% үлесінің көп бөлігін Мозамбикке сатқаннан кейін Мозамбик бөгеттің бақылауын алды. Қаржы министрі Фернандо Тейшейра дос Сантуш Португалияның Оңтүстік Африкадағы ең ірі су электр стансасының бөлігін сатудан 950 миллион АҚШ доллары (750 миллион евро) түсетінін мәлімдеді. Португалия 15% үлесін сақтап қалды, бірақ кейін Мозамбик үкіметі ұсынған инвесторға тағы 10% үлесін сатуды жоспарлады. Португалия премьер-министрі Жозе Сократес Мапутоға жасаған ресми сапары барысында Мозамбик үкіметімен келісімге қол қойды. Бұл келісім Португалия мен оның бұрынғы аумағы арасындағы Hidroeléctrica de Cahora Bassa компаниясы бойынша ондаған жылдарға созылған дауды аяқтады. Басты келіспеушілік компанияның Португалияға 2,2 миллиард АҚШ доллары (1,7 миллиард евро) көлеміндегі қарызын басқару мәселесіне байланысты болды. Мозамбик билігі қарызға кепілдік бермегендіктен, төлемдерді жасауға міндетті емес екенін мәлімдеді.
Тәуелсіз Мозамбик
Мозамбик 25 маусымда 1975 жылы Португалиядан тәуелсіздік алды. Жапқаннан бері Африкадағы төртінші ірі су тасқыны өзені – Замбезидің ағысы айтарлықтай реттелді, бірақ қауіпті табиғи су тасқындары әлі де орын алып жатыр. 1978 жылғы су тасқыны 45 адамның қаза болуына, 100 мың адамның қоныс аударуына және 62 миллион долларлық зиянға әкелді. Инженерлік кеңесшілердің мәлімдемесінше, "Бұл Кахора-Басса тоғаны салынғаннан кейін болған алғашқы су тасқыны және тоғанның су тасқынын толық бақылауға алатынына қатысты кең таралған сенімді жойды". Тоғанның экологиялық проблемалары туралы толық мәліметтерді "Замбези өзені" мақаласынан қараңыз. Мозамбиктегі азамат соғысы (1977–1992) кезінде электр желілері бүлінгендіктен, Мозамбик тарапындағы 893 км қашықтықта 1895 тіреуішті ауыстыру және 2311 тіреуішті жөндеу қажет болды. 1990 жылдары, азамат соғысы аяқталғаннан кейін Hidroeléctrica de Cahora Bassa (HCB) Оңтүстік Африканың Trans Africa Projects (TAP) компаниясын жобаны қайта жаңарту үшін құрылыс менеджментін, сапаны қамтамасыз етуді және жобалауды қолдау бойынша қызметтерді орындау үшін тағайындады. TAP HCB компаниясына құрылыс келісімшартын Consorzio Italia 2000 және Enel компанияларынан құралған бірлескен кәсіпорнына беруге көмектесті, жобаның жоспарланған мерзімі 24 айды құрады. Оңтүстік Африкадағы желілер аз ғана зақымдалды және Eskom компаниясы осы желілерді қайта іске қосу үшін тек қана стандартты техникалық қызмет көрсетуді қажет етті. Жоба жұмыстары 1995 жылдың тамызында басталды. Мозамбиктегі желі маршруты тығыз өсімдіктер мен қиын жерлерден Сонгодан Пафуриге жақын Оңтүстік Африка шекарасына дейін өтеді, екі сервитут та Мозамбиктегі азамат соғысынан (1977–1992) қалған миналармен ластанған және құрылыс жұмыстары басталмас бұрын оларды тазалау қажет болды. Кейіннен ауа райының күрт суынуы және маусымдық емес жаңбырлар бағдарламаға орасан зор әсер етті, нәтижесінде бірінші желі тек 1997 жылдың тамызында, ал екіншісі сол жылдың қарашасында аяқталды. Жөндеу кезеңінде TAP жалпы бағдарламалық кестелерді және жобалық шығындарды жақсарту үшін әртүрлі жобалар мен құрылыс әдістерін әзірледі және іске асырды. Осы желілерді жөндеу және қайта құру кезінде туындаған қиын жағдайларға қарамастан, жұмыс жоспар бойынша және шектеулі бюджетпен аяқталды. Құрылыс аяқталғаннан бері желілер көптеген сынақтардан өтті және толық қуатымен жұмыс істейді. Құрылыс жұмысының ең қарқынды кезеңінде 1100-ге жуық адам жұмыс істеді. 2000 жылдың ақпан айында Лимпопо өзені аңғарында болған жаңбыр мен су тасқыны екі желіге де елеулі зиян келтірді, нәтижесінде 10 тіреуіш құлап, Оңтүстік Африкаға электр қуатын қайта беру үшін оларды мүмкіндігінше тезірек қайта құру қажет болды. TAP компаниясына HCB компаниясы қайтадан инженерлік, сатып алу және құрылыс менеджментін жүктеді. TAP бір желі арқылы электр қуатын уақытша қалпына келтіре алды, ал екінші желіде тұрақты шешімді жүзеге асыруға мүмкіндік болды. Қайта құрылған желі толық қуатты жеткізуге қолданылады. TAP уақытша жабдықтауды қалпына келтіру үшін беймәлім құрылыс техникаларын қолдануға мәжбүр болды. Өзеннен өтетін аспалы тіреуіштер 711 метрлік жер бедерінің қажетті арақашықтығын қамтамасыз ету үшін уақытша электр қуатын беру үшін елеулі қиындық туғызды. 2009 жылдың 27 сәуірінде төрт шетелдік азамат электр стансасына саботаж жасау мақсатымен көлге "өте зиянды" зат тастағаны үшін ұсталды. Ұсталғандар өздерін "Orgonise Africa" тобының мүшелері деп таныстырып, тоғанның эфирлік энергиясының сапасын жақсарту үшін көлге оргонит бөлшектерін салып отырғанын мәлімдеді. 2005 жылдан бері бұл аймақ Арыстанды сақтау бөлімі болып есептеледі.
Байланысты экономикалық қызмет
Мозамбиктің батысындағы Замбези өзенінде орналасқан Кахора-Бассада өндірілген электр энергиясының көп бөлігі жақын орналасқан Оңтүстік Африкаға сатылады. 2006 жылы Кахора-Басса шамамен 1920 мегаватт қуат жіберді, бірақ инфрақұрылым жоғары өндіріс деңгейіне қабілетті және компания 2008 жылға қарай өнімді дерлік екі есеге арттыруды жоспарлаған. 1994 жылы Мозамбиктегі жалпы орнатылған қуат 2400 МВт құрады, оның 91% гидроэлектрлік станцияларға тиесілі болды. Су қоймасында капента балығын аулау өте кеңінен дамыды. Капентаның Танганьика көлінен Кариба көліне әкелінгендігі болжанып отыр. 2003 жылы Кахора-Басса тоғанында капентаның жылдық уловы 10 000 тоннадан асты.
Акулалар
Көпшілікке белгілі болғандай, су қоймасының ішінде "қоршалып" қалған замбези акулаларының көбейіп жатқан колониясы бар. Бұқа акуласы 100 км-ден астам өзен ағысына қарсы жүре алатыны белгілі болғандықтан, бұл құбылыс ғылыми және биологиялық фактілерге қайшы келмейді. Әдетте мұхит суларында тіршілік ететін бұқа акулалары, өмір бойы тұщы суда да өмір сүре алады. Жергілікті тайпалар осы оқшауланған акулалар тобын көргендері (және шабуылға ұшырағандары) туралы айтқан, бірақ бұл әлі күнге дейін сенімді дәлелдермен расталмаған.