Кіріспе

Кариба бөгеті – Замбия мен Зимбабве арасындағы Замбези өзені бассейніндегі Кариба шатқалында орналасқан қос қисықты бетон аркалы бөгет. Бөгет биік және ұзын. Бөгет Кариба көлін құрайды, ол шақырымға созылып, судың куб метр көлемін сақтайды.

Құрылыс

Родезия және Ньясаленд Федерациясы үкіметінің бұйрығымен, Британ империясының "федералды колониясы" ретінде бұл плотина салынды. Екі қисықты бетон аркалы плотинаны Coyne et Bellier жобалап, ал Италияның Impresit компаниясы 1955-1959 жылдар аралығында, тек Kariba South электр станциясының үңгірімен бірінші кезеңін 135 миллион долларға салды. Ақырғы құрылыс және Mitchell Construction компаниясымен Kariba North электр станциясының үңгірін қосу 1977 жылға дейін, негізінен саяси мәселелерге байланысты аяқталмады, жалпы құны 480 миллион долларды құрады. Құрылыс кезінде 86 құрылысшы қаза тапты. Плотинаны 1960 жылдың 17 мамырында Королева Ана Елизавета ресми түрде ашты.

Электр энергиясын өндіру

Кариба бөгеті Замбияның (Коппербельд) және Зимбабведің кейбір бөліктерін электр энергиясымен қамтамасыз етеді және жыл сайын өндіреді. Әр елдің бөгеттің солтүстік және оңтүстік жағалауларында өз электр станциясы бар. Зимбабвеге тиесілі оңтүстік станция 1960 жылдан бері жұмыс істеп келеді және әрқайсысының қуаты бар алты генератордан тұрады, жалпы . 2013 жылдың 11 қарашасында Зимбабве қаржы министрі Патрик Чинамаса Зимбабведегі (Оңтүстік) Кариба гидроэлектр станциясының қуаты 300 мегаваттқа артылатынын мәлімдеді. Жабдықты жаңарту шығындары Қытайдан алынған 319 млн доллар қарыз есебінен қамтамасыз етілді. Бұл келісім - Зимбабведің батыс державалармен келіспей қалғаннан кейін қабылданған "Шығысқа қара" саясатының айқын мысалы. Kariba South кеңейтуінің құрылысы 2014 жылдың ортасында басталды және бастапқыда 2019 жылы аяқталады деп күтілді. 2018 жылдың наурыз айында президент Эммерсон Мнангагва Кариба Оңтүстік ГЭС-ін кеңейтуді тапсырды. Екі жаңа турбинаның қосылуы осы станциядағы қуаттылықты дейін арттырады. Кеңейту жұмыстарын Sinohydro компаниясы 533 миллион АҚШ долларына орындады. Жұмыс 2014 жылы басталып, 2018 жылдың наурыз айында аяқталды. Замбияға тиесілі солтүстік станция 1976 жылдан бері жұмыс істейді және әрқайсысының қуаты бар төрт генератордан тұрады, барлығы ; бұл қуатты қосымшаға дейін кеңейту жұмыстары 2013 жылдың желтоқсанында аяқталды. Сонымен қатар, 180 МВт-ты құрайтын екі генератор қосылды.

Орналасқан жері

Кариба бөгеті жобасы Родезия және Ньясаленд Федерациясы Үкіметімен жоспарланып, іске асырылды. Федерация көбінесе Орталық Африка Федерациясы (ОАФ) деп аталды. ОАФ – 1953 жылдан 1963 жылдың соңына дейін Оңтүстік Африкадағы Британ империясы құрамында болған, Оңтүстік Родезияның бұрынғы өздік басқарушы британдық колониясы және Солтүстік Родезия мен Ньясалендтің бұрынғы британдық протектораттарын біріктірген "федералды колония". Солтүстік Родезия 1953 жылдың басында (Федерация құрылғанға дейін) өзінің аумағында, Замбези өзенінің ірі саласы – Кафуе өзенінде бөгет салу туралы шешім қабылдады. Бұл Солтүстік Родезияның Copperbelt аймағына жақын орналасқан болар еді, ол қуатты арттыруға мұқтаж болды. Бұл жоба арзан әрі экологиялық әсері аз болар еді. Үш елдің ішіндегі ең байы – Оңтүстік Родезия Кафуе бөгетіне қарсылық білдіріп, бөгеттің орналасқан жерін Карибаға көшіруді талап етті. Сонымен қатар, Кафуе бөгетінің қуаты Кариба бөгетінен әлдеқайда төмен еді. Алғашқыда бөгетті Орталық Африка Энергия Корпорациясы басқарды және күтіп ұстады. Қазіргі таңда Кариба бөгеті Замбези өзені басқармасына тиесілі және оны Зимбабве мен Замбия бірлесіп, тең үлесте басқарады. Замбия тәуелсіздік алғаннан бері Кафуе өзенінде үш бөгет салынды: Кафуе шатқалының жоғарғы бөгеті, Кафуе шатқалының төменгі бөгеті және Итежи Тежи бөгеті.

Базильвизи қоры

2002 жылы Кариба бөгетінің су қоймасынан қоныс аударған жергілікті халық өмірін қайта бақылауға алу мақсатында Базильвизи тресті құрды. Трест аймақтағы адамдардың өмірін жақсартуға, даму жобаларын ұйымдастыру арқылы және Замбези аңғарының халқы мен елдерінің шешім қабылдау процесі арасында делдалдық қызмет көрсетуге басты назар аударады.

Өзен экологиясы

Кариба бөгеті Замбези өзенінің жалпы су ағынының 90% -ын реттейді, осылайша өзеннің төменгі ағысындағы экологияны күрт өзгертеді.

Жабайы табиғатты құтқару

1958 жылдан 1961 жылға дейін "Нұх" операциясы көл суының көтерілуі салдарынан қорқанышқа түскен шамамен 6000 ірі және көптеген ұсақ жануарларды ұстап, алып кетті.

Соңғы іс-әрекет

2008 жылдың 6 ақпанында BBC хабарлағандай, қатты жаңбырлар бөгеттен судың босауына әкелуі мүмкін, бұл өзен төменіндегі 50 000 адамды эвакуациялауға мәжбүр етеді. 2010 жылдың наурыз айында су деңгейінің көтерілуіне байланысты су тасқыны сағалары ашылды, бұл су тасқыны аймағында тұратын 130 000 адамды эвакуациялауды талап етті және су тасқынының жақын маңдағы аймақтарға таралуына қауіп тудырды. 2014 жылдың наурыз айында Замбези өзені басқармасы ұйымдастырған конференцияда инженерлер бөгет негіздерінің әлсірегенін және жөндеу жұмыстары жүргізілмесе, бөгеттің бұзылу қаупі бар екенін ескертті. 2014 жылдың 3 қазанында BBC «Кариба бөгеті қауіпті жағдайда. 1959 жылы салынған бұл бөгет, сырттай берік базальт тақтасына орналасқан. Бірақ соңғы 50 жылда су тасқыны сағаларынан ағып шыққан су ағыны осы тақтаның негізін ойып, бөгет негізін әлсіреткен үлкен кратер жасады. Инженерлер шұғыл жөндеу жүргізілмесе, бөгет толығымен құлайды деп ескертеді. Егер бөгет құласа, Замбези аңғарынан цунами сияқты алып су толқыны өтіп, сегіз сағат ішінде Мозамбик шекарасына жетеді. Бұл су Мозамбиктегі Кахора-Басса бөгетін басып, Оңтүстік Африканың гидроэлектр қуатының 40%-ын жояды. Замбези өзені басқармасының бағалауынша, аңғардағы жануарлар дүниесінің жойылуымен қатар, 3,5 миллион адамның өміріне қауіп төнеді». 2015 жылдың маусым айында Оңтүстік Африканың Тәуекелдерді Басқару институты «Кариба бөгетінің бұзылуының салдары» атты зерттеу есебін аяқтады. Есепте былай делінген: «Кариба бөгетінің құлайтыны, оның себептері мен уақыты талқыланып жатқанмен, оның бүкіл аймаққа тигізетін әсерінің ауыр болатыны сөзсіз». 2016 жылдың қаңтарында бөгеттегі су деңгейінің қуаттылығының 12%-ына дейін төмендегені хабарланды. Су деңгейінің төмендеуі су электр станциялары үшін ең төменгі жұмыс деңгейінен сәл жоғары болды. Жаңбырдың аз болуы және электр станцияларының суды шамадан тыс пайдалануы су қоймасын дерлік бос қалдырды, бұл Зимбабве мен Замбияның су тапшылығына тап болуы мүмкін деген қауіпті күшейтті. 2018 жылдың шілде және қыркүйек айларында Lusaka Times газеті су жинағыш алабындағы және бөгет қабырғасындағы жарықтармен байланысты жұмыстар басталғанын хабарлады. 2019 жылдың 22 ақпанында Bloomberg агенттігі «Замбия су деңгейінің күрт төмендеуіне байланысты Кариба бөгетіндегі су электр қуатын өндіруді азайтты» деп хабарлады, бірақ «Замбия тапшылықтың салдарынан электр қуатының өшірілуін күтпейді» деді. Сол жылдың 5 тамызында сол басылым су қоймасының дерлік бос екенін және су электр қуатын өндіруді тоқтатуға тура келуі мүмкін екенін хабарлады. 2020 жылдың қараша айына қарай Кариба су қоймасындағы су деңгейі 25% шамасында тұрақты болып қалып отыр, бұл 2019 жылдың қараша айындағы шамамен жартысына жуық көрсеткіш. Замбези өзені басқармасы 2020/2021 жылғы жауын-шашын маусымындағы жауын-шашынның мөлшеріне оңтайлы баға берді және электр энергиясын өндіруге арналған су мөлшерін арттырды. Сол кезде су қоймасында 15,77 миллиард текше метр су сақталды, су деңгейі 478,30 метр (1,569,23 фут) биіктікте болды, бұл электр энергиясын өндірудің ең төменгі деңгейі 475,50 метр (1,560,04 фут) жоғары. 2022 жылдың ақпан айында Kariba бөгетінде 2017 жылдан бері қайта жаңарту жұмыстары жүргізіліп жатқаны хабарланды. Замбези өзені басқармасы (ZRA) Кариба бөгетін қайта жаңарту жобасының (KDRP) жұмыстары, су жинағыш алабын қайта конфигурациялау және су тасқыны сағаларын қайта құруды қамтиды, 2025 жылы аяқталады деп хабарлады. Бөгетті қайта жаңартуды Еуропалық Одақ (ЕО), Дүниежүзілік банк, Швеция үкіметі және Африка даму банкі (АДБ) қаржыландырады, ал Замбия және Зимбабве үкіметтері де қаржылай үлес қосады. Жобаның мақсаты – Кариба бөгетінің құрылымдық тұрақтылығын қамтамасыз ету, Зимбабве мен Замбия халқының және Оңтүстік Африка даму қауымдастығының кең аймағының мүддесі үшін тұрақты электр энергиясын өндіруді қамтамасыз ету. Су жинағыш алабын қайта жобалау жұмыстары қазіргі алаптағы тау жыныстарын ірі көлемде қазуды қамтиды, бұл су жинағыш алабын тұрақтандыруға және бөгет негізіне қарайғы әлсіз жарықтар бойындағы қосымша тозу мен эрозиядан сақтауға көмектеседі. Бұл қайта құру жұмыстары құрғақ жағдайда жұмысты аяқтау үшін уақытша су өткізбейтін бөгет салу арқылы жүзеге асырылады. Құрғақшылық пен су деңгейінің төмендеуіне байланысты энергетикалық дағдарыс 2023 жылдың қаңтарына дейін жалғасты, су деңгейі қуаттылығының 1%-ына дейін төмендеді және қуаты күннің бір бөлігінде 800 МВт-қа дейін шектелді. Өнеркәсіптік электр энергиясын пайдаланушылар Кариба көлінде 250 МВт-тық жүзбелі күн станциясын салуды ұсынды, бұл электр энергиясының сенімділігін арттыруға көмектеседі.