Кіріспе

Жылжымалы нүкте қалдырған іздің математикалық идеализациясы. Математикада қисық (көне мәтіндерде қисық сызық деп те аталады) – сызыққа ұқсас, бірақ міндетті түрде түзу болмаған нысан. Интуитивті түрде қисықты қозғалатын нүкте қалдырған із ретінде қарастыруға болады. Бұл анықтама 2000 жылдан астам бұрын Евклидтің «Элементтер» еңбегінде келтірілген: «[Иілген] сызық – бұл санның бірінші түрі, оның тек бір ғана өлшемі бар, атап айтқанда, ұзындығы, ені де, тереңдігі де жоқ, және ол [ ] қиялмен қозғалысынан ұзындығы бойынша қалдық қалдыратын нүктенің ағыны немесе жүрісінен басқа ештеңе емес, ені жоқ». Бұл қисық анықтамасы қазіргі математикада былай формалданады: Қисық – үздіксіз функция арқылы топологиялық кеңістікке интервалдың бейнесі. Кейбір жағдайларда қисықты анықтайтын функция параметрлендіру деп аталады, ал қисық параметрлік қисық болып табылады. Осы мақалада мұндай қисықтар кейде топологиялық қисықтар деп аталады, оларды дифференциалданатын қисықтар сияқты шектеулі қисықтардан ажырату үшін. Бұл анықтама математикада зерттелетін көптеген қисықтарды қамтиды; ерекше жағдайлар – деңгейлік қисықтар (қисықтар мен оқшауланған нүктелердің біріктірілген жиындары) және алгебралық қисықтар (төменде қараңыз). Деңгейлік қисықтар мен алгебралық қисықтар кейде имплицитті қисықтар деп аталады, себебі олар көбінесе имплицитті теңдеулермен анықталады. Дегенмен, топологиялық қисықтар класы өте кең, және кейбір қисықтар қисық ретінде күтпегендей көрінеді немесе тіпті салынуы мүмкін емес. Бұл кеңістікті толтыру қисықтары мен фракталдық қисықтар үшін де осыған ұқсас. Қосымша реттелуді қамтамасыз ету үшін қисықты анықтайтын функция көбінесе дифференциалданатын болуы керек, сонда қисық дифференциалданатын қисық деп аталады. Жазық алгебралық қисық – екі белгісіздегі көпмүшенің нөлдік жиыны. Жалпы алғанда, алгебралық қисық – шекті көпмүшелер жиынтығының нөлдік жиыны, ол бір өлшемді алгебралық сан алуандығы болу шартын қанағаттандырады. Егер көпмүшелердің коэффициенттері k өрісіне тиесілі болса, қисық k-ға қатысты анықталған деп айтылады. k – нақты сандар өрісі болатын нақты алгебралық қисықтың әдеттегі жағдайында алгебралық қисық – топологиялық қисықтардың шекті біріктірілген жиыны. Кешенді нөлдер ескерілгенде, кешенді алгебралық қисық пайда болады, ол топологиялық тұрғыдан қисық емес, беткей болып табылады және көбінесе Риман беті деп аталады. Қисықтардың дәстүрлі мағынасында болмаса да, басқа өрістерде анықталған алгебралық қисықтар кеңінен зерттелді. Атап айтқанда, шекті өрістегі алгебралық қисықтар қазіргі криптографияда кеңінен қолданылады.

Дифференциалданған доға

Евклид геометриясында доға (символ: ⌒) – ерекшеленетін қисықтың байланысқан бөлігі. Сызықтардың доғалары олардың шектелуіне қарай кесімдер, сәулелер немесе түзулер деп аталады. Жиі кездесетін қисық мысалы – шеңбер доғасы, оны дөңгелек доға деп те атайды. Сферада (немесе сфероидте) үлкен шеңбердің (немесе үлкен эллипстің) доғасы үлкен доға деп аталады.

Алгебралық қисық

Алгебралық қисықтар — алгебралық геометрияда қарастырылатын қисықтар. Жазық алгебралық қисық — x, y координаттары бар нүктелер жиынтығы, мұнда f(x, y) = 0, ал f — белгілі бір өріс F-де анықталған екі айнымалының көпмүшесі. Қисық F-де анықталған деп айтылады. Алгебралық геометрия әдетте F-дегі координаттары бар нүктелерді ғана емес, сонымен қатар алгебралық жабық өріс K-дегі координаттары бар барлық нүктелерді қарастырады. Егер C қисығы F-дегі коэффициенттері бар f көпмүшесімен анықталса, онда қисық F-де анықталған болып есептеледі.

Нақты сандарда анықталған қисық жағдайында, күрделі координаттары бар нүктелер қарастырылады. Бұл жағдайда, нақты координаттары бар нүкте — нақты нүкте, ал барлық нақты нүктелер жиынтығы — қисықтың нақты бөлігі. Сондықтан алгебралық қисықтың тек нақты бөлігі ғана топологиялық қисық бола алады (бұл әрқашан орындалмайды, себебі алгебралық қисықтың нақты бөлігі үзіліске ұшырауы және оқшауланған нүктелерді қамтуы мүмкін). Қисықтың толық бөлігі, яғни оның күрделі нүктелер жиынтығы, топологиялық тұрғыдан алғанда бет болып табылады. Атап айтқанда, сингулярлықтары жоқ күрделі проективті алгебралық қисықтар Риман беттері деп аталады. G өрісіндегі координаттары бар C қисығының нүктелері G-ге қатысты рационал деп аталады және C(G) деп белгіленеді. Егер G рационалдық сандар өрісі болса, онда жай ғана рационалдық нүктелер туралы айтылады. Мысалы, Ферманың соңғы теоремасын былай қайта формулиреуге болады: n > 2 үшін, n дәрежелі Ферма қисығының кез келген рационалдық нүктесінің координаттарының бірі нөлге тең. Алгебралық қисықтар кеңістіктегі қисықтар немесе жоғары өлшемді кеңістіктегі қисықтар болуы мүмкін, мысалы, n. Олар бір өлшемді алгебралық сорттар ретінде анықталады. Олар кем дегенде n–1 көпмүшелік теңдеудің n айнымалыдағы ортақ шешімдері ретінде алынуы мүмкін. Егер n–1 көпмүше n өлшемді кеңістіктегі қисықты анықтау үшін жеткілікті болса, онда қисық толық қиылыс деп аталады. Айырмашылықты жою арқылы (элиминация теориясының кез келген құралын пайдаланып), алгебралық қисықты жазық алгебралық қисыққа проекциялауға болады, бірақ бұл конус немесе екі еселі нүктелер сияқты жаңа сингулярлықтарды енгізуі мүмкін. Жазық қисықты проективті жазықтықтағы қисыққа толықтыруға болады: егер қисық f көпмүшесімен анықталса және оның толық дәрежесі d болса, онда w^d f(u/w, v/w) d дәрежелі g(u, v, w) гомогенді көпмүшесіне дейін ықшамдалады. u, v, w мәндері, мұнда g(u, v, w) = 0, проективті жазықтықтағы қисықтың толықтырылған нүктелерінің гомогенді координаттарын білдіреді, ал бастапқы қисықтың нүктелері w нөлге тең емес жағдайларда орналасады. Мысалы, Ферма қисығы u^n + v^n = w^n, оның аффиндік түрі x^n + y^n = 1. Жоғары өлшемді кеңістіктердегі қисықтар үшін ұқсас гомогендеу процесін анықтауға болады. Сызықтардан басқа, алгебралық қисықтардың ең қарапайым мысалдары — коникалар, олар екінші дәрежелі және нөлдік родтағы сингулярлықтары жоқ қисықтар. Эллипстік қисықтар, яғни бірінші родтағы сингулярлықтары жоқ қисықтар, сандар теориясында зерттеледі және криптографияда маңызды қолданысқа ие.