Кіріспе

Капучин және бөрік маймыл тұқымдасына жататын сүтқоректілер туысы. Автоматты таксобокс.
| аты = Бөрік маймылдар
| қазбалық диапазоны = Миоцен (Лавантаннан қазіргі уақытқа дейін)
| суреті = Saimiri sciureus 1 Luc Viatour.jpg
| суреттің сипаттамасы = Кәдімгі бөрік маймыл
| авторлық құқығы = Miller, 1912 (1900)
| таксон = Saimiri
| автор = Voigt, 1831
| бөлімшелік рангтары = Түрлер
| бөлімшелер =
Saimiri boliviensis
Saimiri cassiquiarensis
Saimiri collinsi
Saimiri oerstedii
Saimiri sciureus
Saimiri ustus
Saimiri vanzolinii
† Saimiri annectens
† Saimiri fieldsi
| типтік түрі = Simia sciurea
| типтік түрінің авторы = Linnaeus, 1758
| синонимдері = Laventiana, Neosaimiri (Stirton, 1951) – бұл атауды ерте зерттеушілер ағылшын тілінде де қолданған. Бөрік маймылдар Орталық және Оңтүстік Американың тропикалық ормандарында, жапырақ шатырында тіршілік етеді. Көптеген түрлердің Амазонкадағы жақын немесе оқшауланған ареалдары бар, ал S. oerstedii Коста-Рика мен Панамада бөлек кездеседі. Бөрік маймылдардың екі негізгі тобы бар. Олар көздің үстіндегі ақ түстің пішінімен ерекшеленеді. Барлығы 5 түрі анықталған. Бірақ олардың бірі де қауіп төңкеріліп тұрған жоқ. Екі бөрік маймыл түрі – Орталық Америка бөрік маймылы және қара бөрік маймылы – IUCN бойынша әлсіз түрлерге жатады.

Әдеп-тұрыс, экология және физиология

Жаңа әлемдегі маймылдардың көпшілігі сияқты, аққу маймылдары да күндіз белсенді және ағаштарда тіршілік етеді. Басқа Жаңа әлем маймылдарынан айырмашылығы, олардың құйрығы көтерілу үшін емес, "тепе-теңдік сақтау құралы" ретінде және сонымен қатар құрал ретінде қолданылады. Бұтақтардағы олардың қозғалысы өте жылдам болуы мүмкін. Аққу маймылдары 500-ге дейін еркек және әйел мүшелері бар топтарда өмір сүреді. Дегенмен, осы үлкен топтар кейде кішігірім топтарға бөліне алады. Топтарда бірнеше дауыстық сигналдар бар, оның ішінде топты үлкен сұңқарлардан қорғауға арналған ескерту дыбыстары да бар, себебі сұңқарлар оларға табиғи қауіп төндіреді. Олардың кішкентай дене мөлшері оларды жыландар мен мысықтар сияқты жыртқыштарға осал етеді. Аумақты белгілеу үшін аққу маймылдары өз зәрімен құйрықтары мен терілерін сүртіп алады. Аққу маймылдары – бәсекелес жемшілдер, негізінен жемістер мен жәндіктермен қоректенеді. Кейде олар тұқымдар, жапырақтар, гүлдер, бүршіктер, жаңғақтар және жұмыртқалар да жейді.

Көбею

Ауырғанақ маймылдардың жұптасуы маусымдық факторларға тәуелді. Аскөк маймылдар аналықтары 2–2,5 жасқа, ал аталықтары 3,5–4 жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі. Аналықтары жаңбырлы маусымда 150-170 күндік жүктілік мерзімінен кейін бала туады. Балаларға тек аналары ғана күтім жасайды. Saimiri oerstedti 4 айлық шағында емшектен ажыратылады, ал S. boliviensis толыққанды емшектен 18 айлық жасқа дейін ажыратылмайды. Ауырғанақ маймылдар табиғатта шамамен 15 жыл, ал тұтқындықта 20 жылдан астам өмір сүреді. Аналықтардағы менопауза, шамамен, жасөспірім шақта басталады. Зерттеулер көрсеткендей, Saimiri collinsi балаларын емшектен ажыратуды ортада жемістердің ең көп мөлшерде болатын кезеңмен сәйкестіреді. Бұл жаңа ғана емшектен шыққан жас мамықтардың сүтпен қоректенуден анасына тәуелді болудан тамақ іздеуге өту кезіндегі энергетикалық қиындықтарды азайтады. Дәлелдерге сүйенсек, ауырғанақ маймылдары көбейту маусымында жыныстық диморфизмді көрсетеді. Көбейтуге дейінгі және көбейту айларында жыныстық жағынан жетілген аталықтардың дене мөлшері аналықтарға қарағанда айтарлықтай артады. Бұл өзгерістер гипоталамус, гипофиз, бүйрек үсті және жыныс бездерінде синтезделетін андроген гормондарының маусымдық құбылуларына байланысты туындайды. Көбейту маусымында тестостерон, андростендион және дегидроэпиандростерон деңгейінің жоғарылауы байқалады, ең жоғары көрсеткіш қаңтар айында тіркеледі. Көбейту маусымынан кейін андрогендердің концентрациясы төмендейді. Жыныстық жағынан жетілген аталықтардағы бұл мөлшер өзгерістерінің эволюциялық себебі аталықтар арасындағы ішкі жыныстық таңдау және аналықтардың таңдауы болуы мүмкін, себебі аналықтар ірі аталықтарды ұнатады және олармен көбірек жұптасады. Аналықтар неліктен ірі аталықтарды таңдайтыны туралы нақты мәліметтер әлі жоқ, бірақ басты гипотеза – ірі аталықтар балаларына жақсырақ қарауға бейім.

Терморегуляция

Аскөк маймылдар тек қолдарының алақандары мен табандары арқылы ғана тершеңдей алады. Осы аймақтарда ғана терлеу маймылдарға Оңтүстік және Орталық Американың ыстық климатында тірі қалу үшін жеткіліксіз келеді, сондықтан олар дене температурасын реттеу үшін басқа тәсілдерге жүгінуге мәжбүр. Олар күннен қорғалған көлеңкелі жерлерді іздеу сияқты мінез-құлық тактикасын қолданады, сондай-ақ денеден жылуды жақсырақ тарату үшін дене күйін өзгертеді. Бұдан өзге, олар булану арқылы салқындауды максималды ету үшін "несеппен жуу" деп аталатын әдіс қолданады. Маймылдар қолдарына несеп шығарып, оны табандарына жағады. Содан кейін несеп денеден буланып, салқындату процесін қамтамасыз етеді. Зерттеулер көрсеткендей, бұл мінез-құлық жоғары температурада ең жоғары деңгейге жетеді, бұл оның дене температурасын реттеудегі маңыздылығын көрсетеді.

Осморегуляция

Аңшы маймылдар табиғи ортасында жоғары температура мен ылғалдылыққа ұшырайды. Ылғалдылық "құрғақ" маусымда 70% қанығудан бастап "жаңбырлы" маусымда 90% дейін жетеді. Аңшы маймылдар ылғалдылық 75% дейін көтере алады, олардың мінез-құлқы мен физиологиясындағы шағын түзетулер ылғалдылық артаған сайын маңыздырақ болады. 95% ылғалдылыққа жеткенде маймылдар гомеостазды сақтау үшін осморегуляцияда күрт өзгерістерге бейімделеді. Осы деңгейде судың булануы төмендегендіктен, маймылдар азырақ су ішіп, денедегі иондар мен судың қалыпты деңгейін сақтау үшін шоғырланған несеп шығарады.

Ынтымақтастық зерттеулері

Адам приматтарында ынтымақтастық көбінесе байқалады. Басқа көптеген адам емес приматтар ынтымақтастық танытатын болса, үйсін маймылдары табиғатта оны сирек көрсетеді. Зерттеулер аналық үйсін маймылдарының тамақ сыйлықтарына қатысты теріс теңсіздікке қарсылық танытатынын көрсеткен. Дегенмен, аталық үйсін маймылдарына қатысты мұндай айтуға болмайды. Үйсін маймылдарының неге сирек ынтымақтасатынын және теріс теңсіздікке қарсылықтың маңызды фактор болып табынатынын анықтау үшін үйсін маймылдарының мінез-құлқына қатысты қосымша зерттеулер қажет.

Түстерді көру

Аңшы маймылдардың түстерді қабылдау қабілеті адамдардағы ауруларды зерттеу үшін жиі пайдаланылады және кеңінен зерттелген. Адамдарда түсті көруге жауапты екі ген X хромосомасында орналасқан. Әдетте, бір ген (OPN1LW) 564 нм толқын ұзындығына ең сезімтал пигментті, ал екінші ген (OPN1MW) 534 нм толқын ұзындығына ең сезімтал пигментті шығарады. Аңшы маймылдарда X хромосомасында тек бір ген бар, бірақ ол үш түрлі нұсқада кездеседі: біреуі 538 нм, біреуі 551 нм, ал үшіншісі 561 нм толқын ұзындығына ең сезімтал. Еркектерде бір ғана X хромосомасы болғандықтан, олар дихроматтар болып табылады, бірақ сезімталдық деңгейлері әртүрлі. Әйелдерде екі X хромосомасы бар, сондықтан олардың кейбіреулерінде екі түрлі аллельдің көшірмелері болуы мүмкін. Осы үш аллельдің таралуы шамамен тең, сондықтан әйелдердің үштен бірі дихромат, ал үштен екісі трихромат болып табылады. Соңғы кезде жасалған гендік терапия арқылы ересек еркек аңшы маймылдарға адамның OPN1LW гені енгізілді, нәтижесінде трихроматикалық түстерді қабылдауға сәйкес келетін мінез-құлық байқалды.