Кіріспе

Күлте – жіп немесе иектен жасалған, ашық ұялы өрнекпен ерекшеленетін, машинамен немесе қолмен тоқылған нәзік мата. Жалпы, күлте екі негізгі санатқа бөлінеді: ине күлтесі және қайырма күлтесі. Бірақ тігілген немесе ілмек күлтесі сияқты күлте түрлері де бар. Мұндай күлтелер өздерінің жеке қолөнер саласына жатады. Сондықтан, тігілген күлте – тігу өнерінің бір түрі. Бұл мақалада ине күлтесі мен қайырма күлтесі қарастырылады. Кейбір сарапшылар ине күлтесі мен қайырма күлтесінің Италияда 16 ғ. соңында пайда болғанын айтады. Түйінді күлтеге макраме және татинг кіреді. Машинамен жасалған күлте – механикалық тәсілдерді пайдаланып жасалған немесе көшірілген кез келген күлте стилі. Ине күлтесі, мысалы, Венециялық Гро-Пуэн, ине мен иектің көмегімен жасалады. Бұл – күлте тоқу өнерінің ең икемді түрі. Кейбір түрлерін ең жақсы қайырма күлтесінен жылдам жасауға болады, ал басқалары көп уақытты қажет етеді. Кейбір шеберлер ине күлтесін күлте тоқудың ең жоғары деңгейі деп санайды. Ең бағалы көне ине күлтелері қазіргі кезде өндірілмейтін өте жұқа иектен жасалған. Таспа күлтесі күлте тоқығанда таспаны бірге жасайды немесе машинамен немесе қолмен жасалған мата жолағын пайдаланып, одан сурет құрастырып, содан кейін инемен немесе қайырма күлтесімен бірістіріп, әшекейлейді. Татинг – шүмек немесе ине арқылы жасалатын түйіндер мен илемдерден тұратын тоқыма қолөнері.

Шығу тегі

Тарихшылар кружевоның шығу тегін даулап жатыр. Италиялықтардың мәлімдемесі бойынша, 1493 жылғы Миландық Сфорца әулетінің өсиеті бар. Фламандтықтардың бір талабы – Ханс Мемлингтің 1485 жылғы суретіндегі құдайға табынған дін қызметкерінің албындағы кружево. Бірақ кружево басқа техникалардан дамығандықтан, оның бір ғана жерде пайда болғанын айту мүмкін емес. Кружевоның нәзік болуы да, өте көне үлгілердің сирек кездесуіне себеп болады. Бұл кружевоға деген сұраныстың азаюына әкелді. 1400 жылдардың ортасында кейбір кружево өндірушілер арзан зығырды пайдалануға көшті, ал басқалары көшіп, өнеркәсіпті басқа елдерге жеткізді. Дегенмен, кружево 16 ғасырға дейін Еуропа құрлығының солтүстік-батыс бөлігінде кеңінен қолданылмады. Кружевоның танымалдығы жылдам өсті және кружево өндірісінің үй шаруашылық кәсібі Еуропаға тарады. 16 ғасырдың соңы кружевоның қарқынды даму кезеңі болды, инемен тоқылған және бобинамен тоқылған кружево әрі сәнде, әрі үйдің безендірілуінде басымдыққа ие болды. Жағалар мен манжеттердің сұлулығын арттыру үшін инемен тоқылған кружевоға иілмелер мен түймешелер тігілді. Көптеген елдердегі зәңгілік заңдар кружево киюге және өндіріске оның тарихының басында үлкен әсер етті, бірақ кейбір елдерде олар көбінесе назарсыз қалды немесе одан қашуға тырысты. Италиядағы 15 ғасырдағы кружево туралы құжат – 1493 жылғы Милан герцогинясы Беатрис д'Эстеге тиесілі заттар тізіміндегі әдемі кружеволардың тізімі.

Венеция

Венецияда бұрынғыда мерейлі әйелдер бос уақытында дантал тоқумен айналысқан, оны ойын-сауық ретінде пайдаланған. Дождардың әйелдері де Республикада дантал тоқуды қолдаған. Олардың бірі, Джованна Малипиеро Дандоло, 1457 жылы дантал тоқушыларды қорғау туралы заңға қолдау көрсетті. 1476 жылы "күлгінге күміс және кестелеу, сондай-ақ инемен зығыр жіптен жасалған немесе алтын, күміс жіптен жасалған Punto in Aria" жасауға тыйым салған заң дантал саудасына елеулі зиян келтірді. 1500-ші жылдардың басында дантал тоқу ақы төленетін жұмысқа айналды, оны ақсүйек әйелдердің үйлерінде жұмыс істейтін жас қыздар жасады, үйге қажетті данталдарды және монастырьларда тоқыды. 1500 және 1600 жылдары дантал Венецияның танымал экспорты болды, ал Еуропада сұраныс жоғары болды, тіпті осы кезеңде Венеция экспорттаған басқа тауарлардың экспорты төмендегеніне қарамастан. Жастарға дантал тоқуды үйрету үшін мектептер ашылды. Франция королі Людовик XIV-нің 17 ғасырдағы сарайы әсемдігімен танымал болды, оның тұсында дантал, әсіресе нәзік Аленсон және Аргентан түрлері сарай киімі ретінде өте танымал болды. Осы кезде Францияда биік тігілген, данталдан жасалған бас киім сәнге айналды. Людовик XIV-нің қаржы министрі Жан-Батист Колбер елде дантал мектептері мен шеберханаларын құру арқылы дантал өнеркәсібін нығайтты.

Испания

Испанияда тігістеу өнері ерте заманнан қалыптасты, өйткені 1600 жылдары алтын мен күміс жіптен тоқылған оның "Point d'Espagne" тігістеуі өте танымал болды. Тігістеу шіркеулерде қолдану және мантилья жасау үшін пайдаланылды. Тігістеу өнері Испанияға 1500 жылдары Италиядан немесе сол кездегі Фландрия провинциясынан келген болуы мүмкін.

Германия

Барбара Уттманн протестант босқынынан қыз кезінде бобиндік тігіс жасауды үйренді. 1561 жылы Аннабергте тігіс тігу шеберханасын ашты. Ол 1575 жылы қайтыс болғанда, Германияның сол аймағында 30 000-нан астам тігісші жұмыс істеді. 1685 жылы Францияда Нант эдикты күшін жойғаннан кейін, көптеген гугенот тігісшілері Гамбург пен Берлинге көшіп кетті. Ең ерте белгілі тігіс үлгілері кітабы 1527 жылы Кельн қаласында басылды. Англияның Елизавета патшайымы мен Франция королінің сарайлары арасында тығыз байланыс болғандықтан, француз тігісі Англияда көріліп, бағаланды. Ол патшайымның сарайлық көйлектерінде қолданылып, сәнге айналды. Англияда тігіс жасау маңызды өнеркәсіп болған екі ерекше аймақ бар: Девон және Оңтүстік Мидлендс аймағының бір бөлігі. Бұл, мүмкін, тігісшілердің мерекесі – Кэттерн күнінің бастауы болуы мүмкін. Бұл күні (25 немесе 26 қараша) тігісшілер жұмыстан бір күн демалыс алатын, ал мерекелеу үшін қарақұмық тұқымы қосылған кішкентай қамырдан жасалған Кэттерн торттары пайдаланылатын. Ағылшын күнделікшісі Сэмюэл Пепис өзінің, әйелінің және таныстарындағы киімдерде қолданылған тігіс туралы жиі жазған. 1669 жылдың 10 мамырында ол пальто жеңінен алтын тігісті алып тастау ниетінде екенін жазды, мүмкін, ысырапқорлыққа қарсы айыптардан қашу үшін. 1840 жылы Ұлыбританияның королевасы Виктория тігіспен жасалған киімде үйленді, бұл әлі күнге дейін той киімдерінің стиліне әсер етіп келеді. Англияда тігіс өнеркәсібінің құлдырауы шамамен 1780 жылы басталды, басқа да елдерде болғандай. Себептерінің бірі – классикалық стильдегі киімдердің үлкен сұранысқа ие болуы, соғысқа байланысты экономикалық қиындықтар және машинамен жасалған тігістердің өндірісінің артуы болды. 1700 жылдардың ортасында тігіс жасауға пансиондарда үйретті, ал 1700 жылдардың басында газеттерде осы өнерді үйрету туралы жарнамалар шыға бастады. Англия бұл машиналарды экспорттауға рұқсат бермегендіктен, 1800 жылдардың басында елге тігіс машиналары жасырын түрде әкеліне бастады. 1818 жылы Массачусетс штатының Медуэй қаласында алғашқы тігіс фабрикасы ашылды. 1824 жылы Ипсвичте де өз фабрикасы болды. Сол жердегі әйелдер бобиндік тігіс жасаудан машинамен жасалған желіні безендіруге көшті, олар тігіс тігістерін қолданып, Лимерик тігісі деп аталатын өнім жасады. 1890 жылы Сибил Картер епископальдық миссионер Минесота штатындағы оджибва әйелдеріне тігіс жасауды үйретті. 1900 жылдардың басында АҚШ-тың көптеген тайпаларының мүшелері үшін сабақтар ұйымдастырылды.

Ирландия

1730 жылдардан бастап Ирландияда тігістелген кружево жасала бастады, ел бойынша бірнеше кружево өнер мектебі ашылды. Көптеген аймақтар жоғары сапалы өнімдерімен танымал болды, ал басқалары ерекше стильдегі кружево жасауды дамытты. Кружево көптеген жағдайлылығы төмен әйелдер үшін маңызды табыс көзіне айналды. Негізгі кружево мектептері: Каррикмакросс кружевосы, Кенмар кружевосы, Лимерик кружевосы және Югал кружевосы.

Өнердегі түймешік

Ең ерте кружево бейнеленген портреттер Флоренция мектебінің алғашқы кезеңіне жатады. Кейін, 17 ғасырда, кружево өте танымал болды және сол кездегі сурет салу стилі реалистік болғандықтан, көрермендер кружевоның әсемдігін көре алады. Суреттерде, әсіресе байлар мен ақсүйектердің портреттерінде, қымбат кружеволар бейнеленген. Бұл суретшілерге қиындық туғызды, олар отырысқан адамдарды ғана емес, сонымен қатар олардың күрделі кружеволарын да дәл бейнелеуі керек еді. Голланд суретшісі Йоханнес Вермеердің (1632–1675) 1669–1670 жылдары аяқталған "Кружево тоқушы" картинасында белгісіз әйел қолөнершінің бейнесі бар.