Кіріспе
Күшті арттыруға бағытталған физикалық жаттығуларды орындау. Күштік жаттығулар, сондай-ақ салмақ көтеру немесе қарсыласу жаттығулары деп те аталады, күш пен шыдамдылықты арттыруға арналған физикалық жаттығуларды қамтиды. Ол көбінесе салмақтарды көтерумен байланысты. Бұған дене салмағымен жасалатын жаттығулар, изометрия және плиометрия сияқты әртүрлі жаттығу техникалары да кіруі мүмкін. Жаттығу бұлшық еттердің күшін прогрессивті түрде арттыру арқылы жұмыс істейді және әртүрлі жаттығулар мен жабдықтарды пайдаланады. Күштік жаттығулар негізінен анаэробтық белсенділік болып табылады, бірақ айналымды жаттығулар да аэробтық жаттығулардың бір түрі болып табылады. Күштік жаттығулар бұлшық еттердің, сіңірлердің және байланыстырғыш тіндердің күшін, сондай-ақ сүйек тығыздығын, метаболизмді және лактат шегін арттырады; буын және жүрек функциясын жақсартады; спортшылар мен егде жастағы адамдарда жарақат алу қаупін азайтады. Көптеген спорт түрлері мен физикалық белсенділік үшін күштік жаттығулар орталық рөл атқарады немесе олардың жаттығу режимінің бір бөлігі ретінде қолданылады.
Strength training, also known as weight training or resistance training, involves the performance of physical exercises that are designed to improve strength and endurance. It is often associated with the lifting of weights. It can also incorporate a variety of training techniques such as bodyweight exercises, isometrics, and plyometrics. Training works by progressively increasing the force output of the muscles and uses a variety of exercises and types of equipment. Strength training is primarily an anaerobic activity, although circuit training also is a form of aerobic exercise. Strength training can increase muscle, tendon, and ligament strength as well as bone density, metabolism, and the lactate threshold; improve joint and cardiac function; and reduce the risk of injury in athletes and the elderly. For many sports and physical activities, strength training is central or is used as part of their training regimen.
Принциптер мен оқыту әдістері
Күштік жаттығулардың негізгі принциптері бұлшық еттер тобын қайта-қайта күшпен жүктеуді қамтиды, әдетте бұлшық еттерді ауыр қарсылықпен жиыстыру және бірнеше қайталау үшін сәтсіздікке жеткенше бастапқы күйге оралу арқылы. Кері қарсылық жаттығудың негізгі әдісі прогрессивті жүктеме принципіне негізделген, онда бұлшық еттер олардың қабілетіне жететін ең жоғары қарсылықпен жұмыс істеу арқылы күшпен жүктеледі. Олар оған жауап ретінде үлкейіп, күшейеді. Күштік жаттығуды бастағандар күштің неврологиялық аспектілерін жаттықтыру процесінде болады, яғни мидың бұлшық еттің максималды потенциалына жақын жиырылуға жеткізетін нейрондық импульстарды тудыру қабілетін жаттықтырады.
Дұрыс нысан
Күштік жаттығулар дұрыс немесе "жақсы форманы" қолдануды, қозғалыстарды тиісті бұлшықет тобымен орындауды, және үлкен салмақ көтеру үшін салмақты дене мүшелерінің басқа бөліктеріне ауыстырмауды (бұл "алдау" деп аталады) талап етеді. Жаттығу кезінде дұрыс форманы сақтамау жарақатқа немесе жаттығу мақсаттарына жете алмауға алып келуі мүмкін. Егер қажетті бұлшықет тобы жеткілікті түрде жүктелмесе, артық жүктеме шегіне жетілмейді және бұлшықет күшін арттыра алмайды. Дегенмен, жоғары деңгейде "алдау" күштің тоқтау тұсына жете алмауды жеңуге және неврологиялық және бұлшықеттік бейімделуді ынталандыруға қолданылуы мүмкін. Дұрыс форманы сақтау – белгілі бір техниканы мінсіз орындау үшін қажетті қадамдардың бірі. Салмақ көтеруде дұрыс форма күшті арттырады, бұлшықет тонусын жақсартады және салмақты қалыпқа келтіруге көмектеседі. Дұрыс емес форма созылулар мен сүйек сынуларға әкелуі мүмкін.
Ұзындықты созу және жылыну
Салмақ көтерумен айналысатын адамдар көбінесе жаттығуды бастамас бұрын жылынуға уақыт бөледі, және NCSA осыны ұсынады. Жылынуға жүрек-қан тамырлары белсенділігі, мысалы, жеңіл стационарлық велосипед айналдыру ("пульсті көтеру"), икемділік және буындардың қозғалғыштығын жаттығулары, статикалық және/немесе динамикалық созу, "пассивті жылыну" – мысалы, жылулық төсемелерді қолдану немесе ыстық душ қабылдау, сондай-ақ жаттығуға арналған жылыну, мысалы, салмақсыз немесе жеңіл салмақпен жоспарланған жаттығуларды орындау кіруі мүмкін. Жылынудың мақсаты – жаттығудың тиімділігін арттыру және жарақат алу қаупін азайту. Күштік жаттығулар кезінде жылыну жарақаттарды азайта ма деген мәселе бойынша деректер шектеулі. Төменгі аяқ-қолдар үшін спорттық және әскери жаттығуларда жарақаттарды азайтуға бағытталған бірнеше бағдарламалар бар, бірақ жарақаттардың алдын алуға арналған жалпыға қолданылатын бағдарлама әлі әзірленбеді, және осы аймақтарға арналған жылыну күштік жаттығуларға да қолданылатыны белгісіз. Статикалық созу оның ауырсынуды басау әсері және осының нәтижесінде жасушаларға келтірілетін зақым салдарынан жарақат алу қаупін арттыруы мүмкін. Жылынудың жаттығу тиімділігіне әсері анық көрінеді. 1RM сынақтары үшін жаттығуды қайталау айтарлықтай пайда әкеледі. Субмаксималды күштік жаттығулар үшін (1RM-нің 80% құрайтын 3 серия, ең көп қайталау санына дейін) жаттығуды қайталау шаршауға немесе жалпы қайталау санына қатысты ешқандай артықшылық бермейді, мысалы, кеудеге бас қою, тізе бүгіп отыру және қолмен иық көтеру жаттығуларында жылынусыз жаттығуға қарағанда. Пульсті көтеру 1RM немесе субмаксималды жаттығуларға ешқандай әсер етпейді. Екінші жағынан, өте ауыр салмақтармен жұмыс істейтін адамдар үшін (мысалы, пауэрлифтерлер) көбінесе Вальсальва маневріне ұқсас тыныс алу тәсілі қолданылады. Бұл терең дем алуды және ауа тікелей шығарылмастан, бүкіл қайталау кезінде іш және белдің төменгі бұлшықеттерін кернеуді қамтиды. Қайталау аяқталғаннан кейін немесе бірнеше қайталаудан кейін ауа шығарылады. Вальсальва маневрі кеуде және іш қысымының артуына әкеледі. Бұл дененің құрылымдық тұрақтылығын арттырады, омыртқаның шамадан тыс иілуіне немесе созылуына қарсы қорғап, ауыр салмақты тиімді және қауіпсіз көтеруге сенімді негіз жасайды. Алайда, Вальсальва маневрі қан қысымын көтереді, жүрек соғуын баяулатады және тыныс алуды шектейді, сондықтан гипертониясы бар немесе есінен тез танып қалатын адамдар үшін қауіпті болуы мүмкін.
Оқу көлемі
Оқу көлемі жиі сериалдар × қайталаулар × жүктеме ретінде анықталады. Яғни, адам белгілі бір жүктемені белгілі бір қайталау санымен қозғап, демалады, және мұны бірнеше сериалға қайталайды, ал көлем – осы сандардың көбейтіндісі болып табылады. Салмақ көтермейтін жаттығулар үшін жүктеме орнына интенсивтілік қолданылуы мүмкін, яғни белсенділікті орындауға қажетті жұмыс мөлшері. Оқу көлемі – күштік жаттығудың тиімділігін анықтайтын маңызды факторлардың бірі. Көлем мен гипертрофия арасында тікелей байланыс бар. Жүктеме немесе интенсивтілік көбінесе адамның бір қайталаудағы максималды көтерген салмағының (1RM) пайызы ретінде есептеледі. Бұлшықет шаршағандықтан, интенсивтілік бір сериалда орындалатын қайталаулардың максималды санын шектейді және таңдалған қайталау диапазондарымен байланысты. Мақсатқа қарай, әртүрлі жүктемелер мен қайталаулар саны қолданылуы мүмкін: бұлшықеттерді толық шаршату күшті және бұлшықет массасын арттыру үшін міндетті емес, бірақ ол да зиянды емес.
Training to muscle failure is not necessary for increasing muscle strength and muscle mass, but it also is not harmful.
Қозғалыс темпі
Әр қайталауды орындау жылдамдығы немесе қарқыны күш пен бұлшық еттің өсуінің маңызды факторы болып табылады. Бұл көрсетілімді 4 сандық темптік код ретінде, мысалы 3/1/4/2 форматында беруге болады, яғни 3 секундқа созылатын эксцентрикалық фаза, 1 секундтық тоқсырау, 4 секундтық концентрикалық фаза және тағы 2 секундтық тоқсырау. Темпо кодтағы X әрпі ерікті, күшті әрекетті білдіреді, онда нақты жылдамдық пен ұзақтылығы бақыланбайды және шаршағанда еріксіз ұзарту мүмкін. Ал V әрпі – «өз қарқыныңызда» ерік еркіндігін көрсетеді. Фазаның темпін орташа қозғалыс жылдамдығы арқылы да өлшеуге болады. Темптің дәл емес, бірақ жиі қолданылатын сипаттамаларына – қайталаудың жалпы уақыты немесе жылдам, орташа немесе баяу сияқты сапалық бағалаулар жатады. ACSM жаңадан бастаған және орташа деңгейдегі жаттығушылар үшін орташа немесе баяу қозғалыс темпін, ал тәжірибелілер үшін – баяу, орташа және жылдам темптердің комбинациясын ұсынады. Әр қайталаудың қозғалыс темпін қасақана баяулату, берілген қайталаулар саны үшін бұлшықет белсенділігін арттыра алады. Дегенмен, темп баяулаған сайын, қайталаулардың максималды саны мен берілген сандағы максималды жүктеме төмендейді. Кейбір жаттықтырушылар жаттығу көлемін кернеудегі уақыт (TUT) арқылы есептейді, яғни әр қайталаудың уақытын қайталаулар санына көбейтіп, жай ғана қайталаулар санын есептемейді. 50-60% 1RM жүктемесімен 3/0/3/0 баяу темпі және 80-90% 1RM жүктемесімен 1/1/1/0 жылдам темпі ұқсас гипертрофиялық әсерлерге ие. Гипертрофия мен күшті арттыру үшін жылдам, қысқа концентрикалық фазаларды және баяу, ұзақ эксцентрикалық фазаларды пайдалану тиімді болуы мүмкін. Зерттеулер әлі концентрикалық және эксцентрикалық фазалардың ұзақтығының әсерін толық анықтаған жоқ және жаттығулар мен түрлі топтардың кең спектрін сынап көрген жоқ. Бұлшықет өсуі үшін аптасына екі рет жаттығу жиілігі аптасына бір рет жаттығудан жақсы нәтиже берді. Бір бұлшықет тобын аптасына үш рет жаттықтыру аптасына екі рет жаттықтырудан артық па, әзірге белгісіз.
Демалыс мерзімі
Демалыс кезеңі – топтар мен жаттығулар арасындағы қалпына келтіруге арналған уақыт ретінде анықталады. Жаттығулар метаболикалық стресс тудырады, мысалы, сүт қышқылының жиналуы және аденозин трифосфаты мен фосфокреатиннің азаюы. Жаңа бастағандарда (бұрынғы қарсылық жаттығу тәжірибесі жоқ) демалыстың күш дамуына әсері шағын, ал еріктік шаршау, дискомфорт, жүрек-қан тамырларына стресс және жаттығуға жұмсалатын уақыт сияқты басқа факторлар маңыздырақ болуы мүмкін. Орташа демалыс интервалдары (60-160 секунд) қысқа (20-40 секунд) интервалдардан жақсырақ, бірақ ұзақ демалыс интервалдарының (3-4 минут) орташа интервалдардан айтарлықтай айырмашылығы жоқ. 2 минуттан бастап, бірнеше апта бойы демалыс интервалын 30 секундқа дейін біртіндеп қысқарту, тұрақты 2 минутқа ұқсас күшті арттыруға мүмкіндік береді. Суперсеттер – бұл демалыссыз орындалатын екі түрлі жаттығу тобы, одан кейін қалыпты демалыс кезеңі. Көбінесе суперсеттер бір бұлшықет тобына екі жаттығу, агонист-антагонист бұлшықеттер немесе денедің жоғарғы және төменгі бөлігінің бұлшықет топтарын кезектестіретін жаттығулардан тұрады. Бір бұлшықет тобына арналған жаттығулар (мысалы, көлбеу емес скамьядағы жаттығудан кейін көлбеу скамьядағы жаттығу) дәстүрлі жаттығу форматына қарағанда жаттығу көлемін едәуір азайтады. Дегенмен, агонист-антагонист суперсеттері дәстүрлі жаттығу форматына қарағанда жаттығу көлемін айтарлықтай арттырады. Сол сияқты, жаттығу көлемін тұрақты ұстап, жоғарғы-төменгі дене суперсеттерін және трисеттерді орындау өткен уақытты қысқартады, бірақ сезілетін күш-жігерді арттырады. Бұл нәтижелер белгілі бір жаттығулардың реті уақытты тиімдірек және ұзақ жаттығуларға ұқсас нәтижелер беретін жаттығуларға мүмкіндік беретінін көрсетеді. Кезекті немесе блокты кезеңдеу жаттығуды кезеңдерге ("блоктарға") шоғырландырады. Мысалы, спортшылар үшін, жарыс кестесіне сәйкес нақты жарыстарға дайындықты оңтайландыруға болады. Жылдық жаттығу жоспары бірнеше деңгейге бөлінеді, жаттығу кезеңдерінен бастап жекелеген жаттығуларға дейін. Дәстүрлі кезеңдеуді апта сайын бір блокты қайталау деп қарастыруға болады. Блоктық кезеңдеудің артықшылығы – нақты моторлық қабілеттер мен бұлшықет топтарына назар аудару. Толқынды кезеңдеу – бұл блоктық кезеңдеудің кеңейтілген түрі, көлем мен қарқынды жиі өзгертуге мүмкіндік береді, әдетте күнделікті немесе апталық. Шапшаң өзгерістердің нәтижесінде нейромыше жүйесіне күштірек стресс түседі және жаттығудың тиімділігі артады деп есептеледі. Толқынды кезеңдеу 1RM бойынша күшті жақсартуда кезеңдемеленбеген жаттығулардан жақсы нәтижелер береді.
Оқу-жаттығу кезеңдері
Оқуды бөлу – жаттығушының жаттығу көлемін қалай бөліп, жоспарлайтыны, яғни белгілі бір уақыт ішінде (әдетте бір аптада) қандай бұлшық топтары жаттығылатыны. Көп таралған жаттығу түрлері: бүкіл дене, жоғарғы/төменгі бөлік, итеру/тарту/аяқ және "бро" бөлінісі. Кейбір жаттығу бағдарламалары апта сайын алмастырылуы мүмкін.
Оқуды таңдау
Машығуды таңдау күштік жаттығу бағдарламасының мақсаттарына байланысты. Егер нақты бір спорт түріне немесе қызметке бағытталған болса, сол спортта қолданылатын нақты бұлшықет топтарына назар аударылады. Әртүрлі жаттығулар күшті, жылдамдықты, ептілікті немесе төзімділікті арттыруға бағытталған болуы мүмкін. Қарлы жандар сияқты басқа топтар үшін жаттығуды таңдауға жетекшілік ететін ақпарат аз, бірақ жаттығулар нақты функционалдық қабілеттерге, сондай-ақ жаттығулардың қауіпсіздігі мен тиімділігіне сүйене отырып таңдалуы мүмкін. Денсаулығындағы адамдар үшін күш және қуатты дамыту жаттығуларында NCSA, бұлшықетті оқшаулайтын жаттығуларға (бір буынды жаттығулар), мысалы, тренажерларда жасалатын жаттығуларға қарағанда, біріктірілген немесе күрделі қозғалыстарды (көп буынды жаттығулар), мысалы, бос салмақтармен жасалатын жаттығуларды басымдықпен ұсынады. Бұл себебі, күрделі қозғалыстар ғана жалпы моторика үйлестіруін және проприоцептивтік тұрақтандыру механизмдерін жақсартады және жарақаттарды алдын алу мен оңалтуға көбірек ыңғайлы. Көптеген жаттығулардың, мысалы, приседаниелердің, бірнеше түрлері бар. Кейбір зерттеулер әртүрлі бұлшықет белсенділігінің үлгілерін талдады, бұл жаттығуды таңдауға көмектеседі.
Жабдық
Қарсылықты арттыруға арналған жаттығуларда жиі қолданылатын жабдықтарға еркін салмақтар (гантельдер, штангалар және гирялар), салмақ машиналары және қарсылық ленталары жатады. Қарсылық күшін салмақтардың тартылысы арқылы емес, инерция арқылы да тудыруға болады, бұл қозғалыс амплитудасы бойында өзгермелі қарсылықты және эксцентрлік жүктемені арттыруға мүмкіндік береді. Кейбір дене салмағымен жасалатын жаттығуларға ешқандай жабдық қажет емес, ал басқаларын аспалы тренажерлер немесе тартылыс таяқшалары сияқты жабдықтармен орындауға болады.
Аэробикалық жаттығулар мен анаэробикалық жаттығулар
Күштік жаттығулар негізінен анаэробтық сипатқа ие. Тіпті төмен қарқынмен жаттығу кезінде (~20 RM жаттығу жүктемелері) анаэробтық гликолиз энергияның басты көзі болып табылады, бірақ аэробтық метаболизм де аз мөлшерде үлес қосады. Салмақ көтеру жаттығулары көбінесе анаэробтық жаттығулар ретінде қарастырылады, себебі олардың мақсаты ауыр салмақтарды көтеру арқылы күшті арттыру болып табылады. Реабилитация, салмақтан айыру, дене пішінін қалыпқа келтіру және бодибилдинг сияқты басқа мақсаттар көбінесе жеңіл салмақтарды қолданады, бұл жаттығуларға аэробтық қасиеттер береді. Шектеулі жағдайларды ескермегенде, кез келген жаттығу кезінде бұлшық ет талшықтары аэробтық немесе анаэробтық типтегі болып, жүктеме мен жирылу қарқынына байланысты әртүрлі арақатынаста жұмыс істейді. Аэробтық режимде қан және жасуша ішіндегі процестер отынмен және оттегімен үздіксіз қамтамасыз етіледі, ал қозғалысты қайталап орындау бұлшық еттің шаршауына себеп болмайды. Айналымды салмақ жаттығулары – бұл қысқа үзілістермен бөлінген бірнеше салмақ жаттығу жиынтығын пайдаланатын жаттығу түрі. Әр жиынтықтан қалпына келген кездегі жүрек-қан тамыр жүйесінің жұмысы аэробтық жаттығуларға ұқсас қызмет атқарады, бірақ салмақ жаттығу жиынтығының өзі аэробтық процесс емес. Күштік жаттығулар әдетте лактат өндірісімен байланысты, ол жаттығу нәтижесін шектейтін фактор болып табылады. Тұрақты төзімділік жаттығулары қаңқа бұлшық еттерінің бейімделуіне алып келеді, бұл күштік жаттығулар кезінде лактат деңгейінің көтерілуін болдырмайды. Бұл PGC 1alpha белсенділігі арқылы жүзеге асырылады, ол LDH (лактат дегидрогеназа) изоэнзимдік кешенінің құрамын өзгертеді, лактат өндіретін фермент LDHA белсенділігін төмендетеді, ал лактатты метаболиздейтін фермент LDHB белсенділігін арттырады.
Тамақ және қосымша
Дені сау ересектердің рационында ақуызды қосымша қабылдау ұзақ уақыт бойы күштік жаттығулар кезінде бұлшық еттердің көлемін және күшін арттырады; тәулігіне дене салмағының килограмына 1,62 грамнан астам ақуызды қабылдау майсыз массаны (FFM), бұлшық еттің көлемін немесе күшін қосымша арттырмайды. Бұлшық еттің гипертрофиясын барынша арттыру үшін қанша көмірсулар қажет екені белгісіз. Күштілікке бейімделуді төмен көмірсулы диета кедергі жасамауы мүмкін. Жаттығудан бұрын жеңіл, теңгерімді тамақ (әдетте бір-екі сағат бұрын) жаттығудың қарқынды кезеңіне жеткілікті энергия мен аминқышқылдарының болуын қамтамасыз етеді. Тағамның түрі организмнің реакциясына әсер етеді, ал ақуыздар мен көмірсуларды жаттығудан бұрын және кейін тұтынудың пайдалы әсері бұлшықеттердің өсуіне ықпал етеді. Дене шынықтыру кезінде суды сусызданудан туындаған нашар өнімділікті болдырмау үшін ішіледі. Көбінесе жаттығудан кейін бірден протеинді коктейль ішіледі. Алайда, анаболикалық терезенің тарлығы айқын емес және белокты жаттығудан бұрын немесе бірнеше сағаттан кейін де ұқсас әсерлермен тұтынуға болады. Глюкоза (немесе басқа қарапайым қант) жиі ішіледі, себебі ол жаттығу кезінде жоғалған гликогенді жылдам толықтырады. Егер жаттығудан кейін қалпына келтіру сусынын ішсеңіз, бұлшықет ақуыздарының анаболизмін барынша арттыру үшін қалпына келтіру сусындарында глюкоза (декстроза), негізінен дипептидтер мен трипептидтер және лейцин бар ақуыз (әдетте сары майдан жасалған) гидролизаты болуы ұсынылады. Кейбір салмақ көтерушілер бұлшықеттердің өсуіне көмектесу үшін креатин немесе анаболикалық стероидтар сияқты эргогендік көмекші заттарды да қабылдайды. Креатиннің қосымша қабылдауының қайталап жүгіру қабілетіне әсерін зерттеген мета-талдау зерттеуінде креатин дене массасын және орташа қуаттылығын арттырғаны анықталды. Креатин қабылдау арқылы дене массасының артуы сұйықтықтың тоқтауының нәтижесінде болды. Кейбір жаттықтырушылар спортшыларға жаттығу кезінде әр 15 минут сайын және күні бойы ішуді кеңес береді. Алайда, жаттығу кезінде қанша сұйықтық жоғалғанын анықтау үшін, әдеттегі жаттығудан бұрын және кейін салмақты өлшеу арқылы қанша сұйықтық қажет екенін әлдеқайда дәл анықтауға болады. Жаттығу кезінде сұйықтықтың жоғалуының ең үлкен көзі терлеу арқылы болады, бірақ сұйықтық қабылдау терлеу жылдамдығына шамамен тең болғанша, гидратация деңгейі сақталады. Гидратацияның жеткіліксіз болуы шаршаңқылыққа, бұлшықет ауруына немесе бұлшықеттердің құрысуына әкелуі мүмкін. Жақсы гидратацияланған адамдардың зәрі дерлік түссіз болады, ал қарқынды сары түс әдетте жеткіліксіз гидратацияның белгісі.
It is not known how much carbohydrate is necessary to maximize muscle hypertrophy. Strength adaptations may not be hindered by a low carbohydrate diet. A light, balanced meal prior to the workout (usually one to two hours beforehand) ensures that adequate energy and amino acids are available for the intense bout of exercise. The type of nutrients consumed affects the response of the body, and nutrient timing whereby protein and carbohydrates are consumed prior to and after workout has a beneficial impact on muscle growth. Water is consumed throughout the course of the workout to prevent poor performance due to dehydration. A protein shake is often consumed immediately following the workout. However, the anabolic window is not particularly narrow and protein can also be consumed before or hours after the exercise with similar effects. Glucose (or another simple sugar) is often consumed as well since this quickly replenishes any glycogen lost during the exercise period. If consuming recovery drink after a workout, to maximize muscle protein anabolism, it is suggested that the recovery drink contain glucose (dextrose), protein (usually whey) hydrolysate containing mainly dipeptides and tripeptides, and leucine. Some weight trainers also take ergogenic aids such as creatine or anabolic steroids to aid muscle growth. In a meta analysis study that investigated the effects of creatine supplementation on repeated sprint ability, it was discovered that creatine increased body mass and mean power output. The creatine induced increase in body mass was a result of fluid retention. Some athletic trainers advise athletes to drink about every 15 minutes while exercising, and about throughout the day. However, a much more accurate determination of how much fluid is necessary can be made by performing appropriate weight measurements before and after a typical exercise session, to determine how much fluid is lost during the workout. The greatest source of fluid loss during exercise is through perspiration, but as long as fluid intake is roughly equivalent to the rate of perspiration, hydration levels will be maintained. Insufficient hydration may cause lethargy, soreness or muscle cramps. The urine of well hydrated persons should be nearly colorless, while an intense yellow color is normally a sign of insufficient hydration.
Сүйектер, буындар, әлсіздік, дене тұрпаты және қауіпті адамдар
Күштік жаттығулар функционалдық пайдалар да сыйлайды. Күшті бұлшық еттер дене қалыпты жақсартады, буындарға жақсы қолдау көрсетеді және күнделікті іс-әрекеттерден жарақат алу қаупін азайтады. Прогрессивті қарсылықпен жаттығулар функцияны, өмір сапасын жақсартуға және сүйек сыну қаупі бар адамдардағы ауырсынуды азайтуға мүмкіндік береді, бұл сирек кездесетін қосымша әсерлерге алып келеді. Дене салмағын көтеру жаттығулары остеопороздың алдын алуға және остеопорозбен ауыратын адамдардың сүйектерін күшейтуге көмектеседі. Реабилитациядан өтетін немесе қандай да бір салдарынан туған мүгедектігі бар көптеген адамдар үшін, мысалы, инсульт немесе ортопедиялық операциядан кейін, әлсіз бұлшық еттерге арналған күштік жаттығулар жазылу процесін оңтайландырудың маңызды факторы болып табылады.
Өлім-жітім, ұзақ өмір сүру, бұлшықеттер мен дене құрамы
Күштік жаттығулар "барлық себептерге байланысты өлім-жітім, жүрек-қан тамырлары аурулары, жалпы қатерлі ісік, қант диабеті және өкпе қатерлі ісігінің тәуекелін 10–17%-ға төмендетумен байланысты". Күштік жаттығулардың екі маңызды нәтижесі – бұлшықет гипертрофиясы және бұлшықет күшінің артуы, олар барлық себептерге байланысты өлім-жітімнің азаюымен байланысты. Күштік жаттығулар эндокриндік жауаптарды тудырады, олардың оң әсерлері болуы мүмкін. Бұған қоса, күштік жаттығулар қан қысымын (систолалық және диастолалық қысымды) төмендетеді және дене құрамын өзгертеді, дене майының пайыздық көрсеткішін, дене майының массасын және ішкі майды азайтады, бұл көбінесе пайдалы, себебі семіздік көптеген созылмалы ауруларға әкелуі мүмкін, мысалы, дене майының таралуы инсулинге қарсы тұрудың және осыған байланысты асқынулардың бір көрсеткіші болып табылады.
Нейробиологиялық әсерлері
Күштік жаттығулар түрлі пайдалы нейробиологиялық әсерлерге де алып келеді – бұл мидың функционалдық өзгерістерін, ақ заттың атрофиясын азайтуды, нейропластичностьты (соның ішінде BDNF экспрессиясының белгілі бір деңгейін) және нейроанатомиядағы ақ затқа байланысты құрылымдық және функционалдық өзгерістерді қамтиды. Кедергі жасау жаттығуларының депрессияға тигізетін әсері аэробтық жаттығуларға қарағанда аз зерттелгенімен, ешқандай шара қолданбаған жағдайдағыдан артық пайдасы бар екені көрсетілген.
Липидтік және қабынушылық нәтижелер
Сонымен қатар, ол жалпы холестерин (ЖХ), триглицеридтер (ТГ), төмен тығыздықты липопротеин (ТТЛ) және С-реактивті белок (СРБ) деңгейлерінің төмендеуіне, ал жоғары тығыздықты липопротеин (ЖТЛ) және адипонектин концентрациясының артуына да көмектеседі.
Спорттық нәтижелер
Күшейген бұлшық еттер түрлі спорт түрлерінде өнімділікті арттырады. Көптеген бәсекелестер спортқа қатысты жаттығу кестелерін пайдаланады. Олар көбінесе салмақ көтеру жаттығуларында бұлшық еттердің жиырылу жылдамдығы нақты спорт түріндегідей болуын талап етеді. Күштік жаттығулар спорттық жарақаттардың алдын алуға, секіру биіктігін арттыруға және бағытты жылдам өзгертуге маңызды көмек көрсетеді.
Тарих
Көтермелеудің генеалогиясы жазылған тарихтың бастауына дейін жетеді, онда адамзаттың физикалық қабілеттерге деген құмарлығы көптеген ежелгі жазбаларда кездеседі. Тарихқа дейінгі көптеген тайпаларда үлкен тас болған, оны көтеруге тырысып, бірінші көтерген адам тасқа есімін жазған. Мұндай тастар грек және шотланд қамалдарында табылған. Прогрессивті қарсылықпен жаттығулар кемінде ежелгі Грекияға дейін барып отырады, мұнда күресші Мило Кротондық әдетте жаңа туған бұзауды арқасында көтеріп, оның толық бойға жеткенше осылай жаттығу жасаған деген аңыз бар. Тағы бір грек, дәрігер Гален, 2-ші ғасырда гантельдерді (гантельдің ерте түрі) пайдаланып күш жаттығуларын сипаттаған. Ежелгі грек мүсіндерінде де көтерудің түрлі тәсілдері бейнеленген. Салмақтар көбінесе тастардан жасалған, бірақ кейіннен гантельдер пайда болды. 19-шы ғасырдың соңғы жартысында гантельдерге штанга қосылды. Ертедегі штангалар құм немесе қорғасынмен толтырылатын қуыс шарлармен жабдықталған, бірақ ғасыр соңында олар бүгінде қолданылатын пластиналы штангамен ауыстырылды. Ауыр атлетика алғаш рет 1896 жылғы Афина Олимпиада ойындарында жеңіл атлетика бөлігі ретінде Олимпиада бағдарламасына енгізілді және 1914 жылы жеке спорт түрі ретінде ресми түрде мойындалды. 1960-шы жылдары сол кезде сирек кездесетін күш жаттығу залдарына жаттығу машиналарын біртіндеп енгізу басталды. 1970-ші жылдары бодибилдинг туралы «Pumping Iron» фильмі шыққаннан кейін және Арнольд Шварценеггердің танымалдылығы артып, ауырлықпен жаттығу кеңінен таралды. 1990-шы жылдардың соңынан бері ауырлықпен жаттығумен айналысатын әйелдердің саны артып келеді; қазіргі уақытта АҚШ-тағы әрбір бес әйелдің бірі тұрақты түрде ауырлықпен жаттығу жасайды.
Жыныстық айырмашылықтар
Ерлер мен әйелдер қарсылықты жаттығуларға ұқсас реакция көрсетеді, бұлшық ет гипертрофиясы және төменгі дене күшіне қатысты әсерлері шамалас. Дегенмен, кейбір зерттеулер әйелдердің жоғарғы дене күшінің салыстырмалы өсуі жоғары екенін көрсеткен. Ерлердің бастапқы күші мен бұлшық массасы жоғары болғандықтан, абсолюттік нәтижелері де жоғары болады. Егде саяхандарда әйелдер төменгі дене күшінің көбірек артуын байқаған.
Балаларға қатысты қауіпсіздік мәселелері
Ортопедтер бұрын балаларға салмақ көтеруден аулақ болуды кеңес беретін, себебі бұл олардың сүйектеріндегі өсу пластиналарына зиян келтіруі мүмкін еді. Салмақпен жаттығу кезінде балаларда өсу пластинасының сынуы туралы сирек хабарлар жеткіліксіз бақылау, дұрыс емес техника немесе артық салмақ салдарынан туындады, ал белгіленген нұсқауларды ұстанған жастардың жаттығу бағдарламаларында өсу пластинасының зақымдануы туралы ешқандай жағдай тіркелген жоқ. Ұлттық күш және кондициялау қауымдастығының пікірінше, күштік жаттығулар дұрыс жоспарланған және қадағаланған жағдайда балалар үшін қауіпсіз. Кішкентай балалар ересектерге қарағанда салмақты түсіріп алғанда немесе жаттығуды дұрыс орындамағанда жарақаттану қаупі жоғары; сонымен қатар, олар салмақпен жаттығу жабдықтарының қауіпсіздік шараларын түсінбеуі немесе назарда ұстамауы мүмкін. Осы себепті, кәмелетке толмағандарды бақылау күштік жаттығулармен айналысатын жастардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін маңызды деп есептеледі. Кедергі жаттығулары бұл тәуекелді азайта алады, тіпті 85 жастан асқан ең қарт адамдар да кедергі жаттығулары бағдарламасы арқылы бұлшық массасын арттыра алады, бірақ жастарға қарағанда аз дәрежеде. Кедергі жаттығулары бағдарламалары егде жастағы адамдар үшін қауіпсіз, қозғалыс шектеулеріне және мүгедектікке бейімделуі мүмкін және көмекші тұрғын үйлерде қолданылуы мүмкін.