Ағылшын тіліндегі латын тілінің ықпалы

Кіріспе

Ағылшын тіліне латын тілінің әсері

Ағылшын тілі герман тілдеріне жатады, бірақ ол латын тілінен де әсер алған. Оның грамматикасы мен негізгі сөздік қоры протогерман тілінен мұраға өткен, алайда ағылшын тіліндегі сөздік қорының маңызды бөлігі роман және латын тілдерінен түйінделген. Осы қарыздардың бір бөлігі тікелей латын тілінен немесе роман тілдерінің бірі арқылы, әсіресе англо-норманд және француз тілдерінен келген, ал кейбіреулері итальян, португал және испан тілдерінен; немесе басқа тілдерден (мысалы, гот, франк немесе грек) латын тіліне, содан кейін ағылшын тіліне енген. Демек, латын тілінің ағылшын тіліне тигізген әсері негізінен лексикалық сипатта, яғни латын және грек түбірлерінен алынған сөздермен байланысты.

Ерте орта ғасырлар

Кейіннен ағылшын тіліне бастау берген герман тайпалары латын тілінде сөйлейтін Рим империясымен сауда жасап, соғысқан. Көптеген күнделікті заттардың атаулары осы германдықтардың сөздігіне латын тілінен өтті, тіпті тайпалар Ұлыбританияға жеткенге дейін: якорь, май, лагерь, ірімшік, сандық, аспаз, мыс, шайтан, ыдыс, шанышқы, әшекей тас, дюйм, ас үй, миль, диірмен, монета, түскілік, жастық, фунт (салмақ бірлігі), қалық (қайық), қап, көше, қабырға, шарап. 6-7 ғасырларда Ұлыбританияға келген христиан миссионерлері латын тіліндегі діни терминдерді әкелді. Бұл сөздердің кейбіреулері түп нұсқасы грек тілінде, себебі христиан дінінің мамандық тілінің көп бөлігі Жаңа өсиеттегі грек тілінен және грек тілінде жазған шіркеу әулиелерінің еңбектерінен қалыптасқан. Осы кезеңде католик монахтары көбінесе ортағасырлық Еуропаның кең таралған лингва франкасы – латын тілінде мәтіндер жазып немесе көшіріп жатқан. Монахтар кейде ана тілінде жазғанда, латын сөздерін сәйкес ескі ағылшын сөздерімен аударған. Көбінесе герман сөзі қабылданып, оның мағынасы жаңарып, толықтырылған. Сонымен, латын тіліндегі Evangelium сөзіне ескі ағылшын тілінде "gōdspell" ("жақсы хабар") деген сөз қолданылды. Бұрынғыда бұл сөз жай ғана "жақсы хабар" деген мағынаны білдірген, бірақ ескі ағылшын тілінде оның мағынасы діни контекстке сәйкес кеңейтілді. Сол сияқты, ескі германдықтардың дінге сенушілігінде "blētsian" деген сөз "құрбан шалу, қан төгу арқылы қасиеттеу" мағынасын білдірген. Ескі ағылшын жазушылары оны өзгертіп, "бата беру" сөзіне айналдырды. Сол сияқты "fullwiht" (сөзбе-сөз "толық болу") және "fullian" етістігі "крещение" және "крещение беру" мағынасын алды, бірақ бұл сөздер бастапқыда қандай да бір өту рәсіміне қатысты болуы мүмкін. Ескі ағылшын тілінде латын сөзіне сәйкес аударма табылмайтын жағдайда, латын сөзі таңдалып алынған, осылайша көптеген латын сөздері ескі ағылшын тілінің сөздігіне енді. Мұндай сөздерге мысалдар: латын тіліндегі "episcopus" сөзінен "бископ", латын тіліндегі "tapetum" сөзінен ескі ағылшын тілінде "килем", латын тіліндегі "sigillum" сөзінен ескі ағылшын тілінде "sigel" ("брошь"), латын тіліндегі "coclearium" және "labellum" сөздерінен "culcer" және "læfel" ("қасық"), ескі ағылшын тіліндегі "spōn" және "hlædel" (қазіргі ағылшын тілінде "ладан"); латын тіліндегі "furca" сөзінен ескі ағылшын тілінде "forca" ("шанышқы"), ескі ағылшын тіліндегі "gafol" сөзінен; латын тіліндегі "scamellum" сөзінен ескі ағылшын тілінде "scamol" ("орындық, төсек"), жергілікті "stōl", "benc" және "setl" сөздерінен. Барлығы есептегенде, ескі ағылшын кезеңінде латын тілінен шамамен 600 сөз қарызға алынған. Көбінесе латын сөзінің мағынасы шектеулі болғандықтан, ол халық арасында кеңінен қолданылмаған. Латын сөздері көбінесе әдеби немесе ғылыми терминдер болып келген және олар жиі кездеспеген. Олардың көпшілігі орта ағылшын тілінің кезеңіне дейін жеткен жоқ.

The Germanic tribes who later gave rise to the English language traded and fought with the Latin speaking Roman Empire. Many words for common objects entered the vocabulary of these Germanic people from Latin even before the tribes reached Britain: anchor, butter, camp, cheese, chest, cook, copper, devil, dish, fork, gem, inch, kitchen, mile, mill, mint (coin), noon, pillow, pound (unit of weight), punt (boat), sack, street, wall, wine. Christian missionaries coming to Britain in the 6th or and 7th century brought with them Latin religious terms. Some of these words are ultimately of Greek origin, as much of the technical language of Christianity developed from the Greek of the New Testament and the works of those Fathers of the Church who wrote in Greek. During this time, the Catholic monks mainly wrote or copied text in Latin, the prevalent Medieval Lingua Franca of Europe. When monks occasionally wrote in the vernacular, Latin words were translated by finding suitable Old English equivalents. Often, a Germanic word was adopted and given a new shade of meaning in the process. Such was the case with Old English gōdspell ("gospel") for Latin Evangelium. Previously, the Old English word simply meant "good news", but its meaning was extended in Old English to fit a religious context. The same occurred for the Old Germanic pagan word blētsian, which meant "to sacrifice, consecrate by shedding blood". It was adapted by Old English scribes and christened to become the word bless. Similarly fullwiht
(literally, "full being") and the verb fullian came to mean "baptism" and "to baptise" respectively, but probably originally referred to some kind of rite of passage. Whenever a suitable Old English substitute could not be found, a Latin word could be chosen instead, and many Latin words entered the Old English lexicon in this way. Such words include: biscop "bishop" from Latin episcopus, Old English tepid "carpet" from Latin tapetum, and Old English sigel "brooch" from Latin sigillum, culcer and læfel "spoon" from Latin coclearium and labellum beside Old English spōn and hlædel (Modern English ladle); Old English forca from Latin furca "fork" next to Old English gafol; Old English scamol "chair, stool" from Latin scamellum beside native stōl, benc and setl. All told, approximately 600 words were borrowed from Latin during the Old English period. Often, the Latin word was tightly restricted in sense, and was not widespread in use among the general populace. Latin words tended to be literary or scholarly terms and were not very common. The majority of them did not survive into the Middle English Period.

Орта ғасырлар

1066 жылғы нормандық жаулап алу Англияға екі деңгейлі қоғам сыйлады: англо-норманды тілінде сөйлейтін аристократия және ағылшын тілінде сөйлейтін қара халық. 1066 жылдан бастап 1399 жылы Англияның Генрих IV таққа отырғанға дейін Англия патшалық сарайы норманды тілінде сөйледі, ол ежелгі француз тілімен байланыс арқылы бірте-бірте галлизацияланды. Норман билеушілері ағылшын тілін басып тастауға тырыспады, тек оны өз сарайларында пайдаланбады. 1204 жылы англо-нормандар Нормандиядағы құрлықтағы жерлерін жоғалтып, толығымен ағылшындарға айналды. 14 ғасырдың соңында орта ағылшын тілі үстем тіл ретінде қалыптасқан кезде, нормандар ағылшын тіліне шамамен он мың сөз үлестірді, олардың үштен екісі бүгінге дейін сақталған. Шіркеу мен білім беру орталықтарында латын тілін үздіксіз қолдану, жаңа латын сөздерінің ағынын қамтамасыз етті, бірақ оның қарқыны айтарлықтай төмендеді.

Қайта өрлеу дәуірі

Ағылшын қайта өрлеу дәуірінде, шамамен 1500–1650 жылдары, ағылшын тілінің сөздігіне 10 000–12 000 сөз қосылды, олардың ішінде «сөздік» деген сөз де бар. Мысалдардың кейбіреулері: аберрация, аллюзия, анахронизм, демократиялық, ептілік, ынта, қиял, жасөспірімдік, зиянды, күрделі. Бұл сөздердің көптегені классикалық және орта ғасырлық латын тілінен тікелей алынған. Көпке дейін латын тілі грек тілінен де сөздер қабылдаған.

Өнеркәсіптік дәуір

17-18 ғасырларда ғылыми ашылыстар дәуірінің басталуы жаңа білімді сипаттау үшін жаңа сөздердің қажеттігін тудырды. Көптеген сөздер латын тілінен қарыз алынды, ал қалғандары латын түбірлерінен, префикстер мен суффикстерден құрастырылды. Латын сөздерінің элементтері басқа тілдердің элементтерімен, соның ішінде ежелгі англосаксон сөздерімен еркін үйлеседі. Осы кезеңде ағылшын тіліне енген сөздердің мысалдары: аппарат, сулы, етқоректі, компонент, корпускула, деректер, тәжірибе, формула, инкубациялау, машина, механика, молекула, ядро, органикалық, қатынас, құрылым, омыртқа.

Ағылшын тіліне әсері

Тарихи қарыз сөздер мен жаңа сөздердің көп болуымен қатар, бүгінгі күні латын тілінен алынған сөздер ағылшын тілінде жасала беруде – мысалы, классикалық қосылыстарды қараңыз – әсіресе техникалық контексттерде. Осының нәтижесінде бірқатар айқын емес жағдайлар туындайды: көптеген жұп сөздер – герман және латын тілінен (немесе латын тілінен) алынған екі не одан да көп туысқан сөздер, мысалы, сиыр/ет; мағынасы жақын ұғымдарды білдіретін, бірақ этимологиялық байланысы жоқ сөздер, әсіресе латын сөйлемдерімен қолданылатын герман тілінен алынған есімдер, мысалы, құс/эвиан немесе қол/мануал; роман тілдері арқылы немесе бірнеше рет қарыз алу нәтижесінде туындаған күрделі этимологиялар; және латын сөздерінің күрделілігіне байланысты қолданудағы даулар.

Жанама ықпал

Сөздің ағылшын тіліне қашан және қандай түрімен енгенін анықтау әрқашан оңай емес. Кейбір сөздер латын тілінен бірнеше рет ағылшын тіліне келген, кейде француз немесе басқа роман тілдері арқылы, ал кейде тікелей латын тілінен. Сондықтан, мысалы, "fragile/frail", "army/armada", "corona/crown", "ratio/reason", "rotund/round" сияқты жұптар кездеседі. Әр жұптың бірінші сөзі тікелей латын тілінен, ал екіншісі француз тілінен (немесе "armada" жағдайында испан тілінен) енген. Бұған қоса, кейбір сөздер француз тілінен екі рет қабылданған, нәтижесінде олардың түбірі бір болғанымен, француз тіліндегі айтылу өзгеруіне байланысты әртүрлі айтылулары бар, мысалы, "chief/chef" (біріншісі орта ағылшын тілінен алынған, ал екіншісі – қазіргі заманғы). Көптеген қарыз сөздер ұқсас түбірлері бар, бірақ әртүрлі мағыналары мен/немесе айтылулары бар басқа сөз жұптары мен топтарын түсіндіреді: "canal/channel", "poor/pauper", "coy/quiet", "disc/disk/dish/desk/dais/discus".

Әлеуметтік-тілдік салдарлары

Дэвид Корсон "Лексикалық бар" (1985) еңбегінде академиялық ағылшын тілінің грек-латын сөздерінің көп болуы жұмысшы табының балаларының білім беру жүйесінде туындайтын қиындықтарын түсіндіретін тезисті қорғады. Егер балалар үйде негізінен күнделікті сөйлеу тілінде (оңай, қысқа, англосаксон сөздері) тәрбиеленсе, академиялық сөздерге (ұзақ, күрделі, грек-латын сөздері) көбірек қол жеткізетін балалармен арадағы айырмашылық білім беру арқылы азаймай, керісінше, үдеп, олардың академиялық және әлеуметтік мансапқа жол табуына кедергі келтіреді. Әртүрлі тәжірибелер мен салыстырмалы зерттеулерде Корсон 12 жастағы балалар арасындағы айырмашылықты 15 жастағыларға қарағанда аз деп өлшеді, себебі олар ағылшын тіліндегі грек-латын сөздерімен таныс емес еді, сондай-ақ мұғалімдер оларды қалай қолданатынымен де. Корсонның көзқарастары әрқашан дұрыс бейнеленбеді. Оның толық қайта жаңартылған "Ағылшын сөздерін қолдану" (1995) еңбегінде лингвистикалық, тарихи, психологиялық және білім беру салаларының аспектілері одан да жақсы үйлесім тапқан.