Кіріспе
Бельгиядағы бұрынғы сайлау округі Бельгиядағы Брюссель Халле Вильворде деп аталатын аймақ, француз және голланд тілдерінде сөйлейтін Брюссель астанасы аймағын қамтиды. Бұл аймақ Брюссель астанасы округімен және оның төңірегіндегі голланд тілінде сөйлейтін Халле Вильворде аймағымен сәйкес келеді, ол өз кезегінде Халле Вильворде округінің аумағымен шектеседі. Халле Вильвордеде тілдік мүмкіндіктері бар бірнеше муниципалитет бар, яғни француз тілінде сөйлейтін адамдар халықтың айтарлық бөлігін құрайды және осыған байланысты арнайы тілдік құқықтарға ие. Бұл аймақ Брюссельдің сот округін құрайды, онда бірінші сатыдағы сот, кәсіпкерлік соты және еңбек соты орналасқан. 2012 жылдың шілдесінде Бельгияның алтыншы мемлекеттік реформасының бір бөлігі ретінде реформаланды. Бұл аймақ сондай-ақ, 2012 жылғы реформаның бөлігі ретінде Брюссель сайлау округіне және Лёвен сайлау округімен бірге Фламанд Брабант провинциясының сайлау округіне бөлінген, кеңінен танымал Брюссель Халле Вильворде сайлау округін құрайды. Қазіргі уақытта Бельгияның барлық сайлау округтері Бельгия провинцияларымен сәйкес келеді. Брюссель астанасы аймағы ешқандай провинцияға жатпайды және 2012 жылдың шілдесінен бастап өз сайлау округін құрады. Бөлінуге дейін Брюссель Халле Вильворде ерекше жағдайды құрады, себебі Халле Вильворде Фламанд Брабант провинциясының бір бөлігі болса, қалған бөлігі Лёвен округін (өз сайлау округін құрған) құрады. Реформадан кейін сақталған ерекшелік – Брюссель төңірегіндегі тілдік мүмкіндіктері бар алты муниципалитеттегі тұрғындар Брюссель астанасы аймағының сайлау тізімдеріне дауыс беруді таңдауға құқылы. Брюссель Халле Вильворде Бельгия ішінде өте сезімтал даудың нысаны болды және 2007–2011 жылдардағы Бельгияның саяси дағдарысының басты тақырыптарының бірі болды. Фламандтардың көпшілігі оны екі округке (әкімшілік округтер сияқты) бөлуді қаласа, франкофондар оны бұрынғы күйінде қалдыруды немесе кемінде, шарттармен бөлуді қалаған. Федералды және еуропалық сайлауларға қатысты тізімдер голланд және француз тілдеріндегі партиялардан құралған (барлық басқа сайлау аймақтарында тек голланд немесе француз тілдеріндегі партиялар ғана болды), ал аймақ ішінара бір тілді Халле Вильворде және екі тілді Брюссель болып табылады. Осының салдарынан, бір тілді голланд тілінде сөйлейтін Халле Вильвордеде тұратын француз тілділер француз тіліндегі партияларға дауыс бере алды; ал бір тілді француз тілінде сөйлейтін Валлон Брабантта тұратын голланд тілділер голланд тіліндегі партияларға дауыс бере алмады. 2003 жылы Төрелік соты BHV округін конституцияға қайшы деп таныды, себебі дауыс беру құқықтарында теңсіздік болды. Ол 2012 жылғы Бельгияның алтыншы мемлекеттік реформасының бөлігі ретінде таратылды.
The area within Belgium known as Brussels Halle Vilvoorde encompasses the bilingual—French and Dutch—Brussels Capital Region, which coincides with the arrondissement of Brussels Capital and the surrounding Dutch speaking area of Halle Vilvoorde, which in turn coincides with the arrondissement of Halle Vilvoorde. Halle Vilvoorde contains several municipalities with language facilities, i. e. municipalities where French speaking people form a considerable part of the population and therefore have special language rights. This area forms the judicial arrondissement of Brussels, which is the location of a tribunal of first instance, enterprise tribunal and a labour tribunal. It was reformed in July 2012, as part of the sixth Belgian state reform. It also forms the more commonly known electoral district of Brussels Halle Vilvoorde, which, as part of the same 2012 reform, was completely split into a Brussels electoral district and, together with the electoral district of Leuven, into the electoral district of the province of Flemish Brabant. All Belgian electoral arrondissements now coincide with the Belgian provinces. The Brussels Capital Region does not belong to any province and has formed its own electoral district since July 2012. Before the splitting, the Brussels Halle Vilvoorde was an exception since Halle Vilvoorde is part of the province of Flemish Brabant, the other part being the Arrondissement of Leuven (which formed its own electoral district). One peculiarity remaining after the reform is that inhabitants of the six municipalities with language facilities around Brussels can still choose to vote for electoral lists of the Brussels Capital Region. Brussels Halle Vilvoorde has been the subject of a highly sensitive dispute within Belgium and was one of the main topics of the 2007–2011 Belgian political crisis. A majority of the Flemings wanted to split it into two arrondissements (like the administrative ones), while the Francophones wanted to keep it as it was or, at a minimum, split it with concessions. The lists for the federal and European elections were composed of both Dutch and French language parties (in all other electoral areas it is either Dutch or French language parties), while the area is partly monolingual Halle Vilvoorde and bilingual Brussels. Consequently, French speakers living in monolingual Dutch speaking Halle Vilvoorde could vote for French language parties; whereas Dutch speakers living in monolingual French speaking Walloon Brabant could not vote for Dutch language parties. In 2003, the Court of Arbitration ruled the BHV district to be unconstitutional, citing unequal voting rights. It was abolished as part of the 2012 sixth Belgian state reform.
Тарихтық дерек
Брюссель сот және сайлау округі, кейін Брюссель Халле-Вильворде деп аталған, 1830 жылғы Бельгия революциясынан бастап, ел біртұтас мемлекет құрылған сәттен бері бар. Ол кезде француз тілі саясат, әкімшілік, сот, әскер және бастауыш білімнен басқа барлық білім беру саласында қолданылып, голланд тілінде сөйлейтіндерге кері әсер етті. Сондықтан кейбір голланд тілділер балаларын француз тілінде тәрбиелеуді жөн көрді. Голланд тіліне қатысты кемсітушілік 19 ғасырдың соңынан бастап азайды және 1967 жылы, Бельгия Конституциясының голланд тіліндегі ресми нұсқасы қабылданған жылы толыққанды түрде жойылды. Біртұтас мемлекет ретінде Бельгия бірнеше округтері бар тоғыз провинциядан тұрды. Әр округ сайлау округі ретінде де қызмет етті, бірақ кейінірек олардың бір бөлігі біріктірілді. Тоғыз провинцияның бірі – Брабант, ол Брюссель, Лёвен және Нивель округтерінен құралды. 1963 жылы тілдік шекара белгіленген кезде Брюссель округі екі тілді Брюссель астанасы округі мен бір тілді Халле-Вильворде округіне бөлінді, бірақ Брюссель Халле-Вильворде сайлау округін құрайтын біріккен округтер ретінде сақталды. Сот жүйесінде ешқандай реформа жасалмады, Брюссель сот округі өзгеріссіз қалды. Тарих барысында Бельгиядағы әкімшілік және саяси жағдай айтарлықтай өзгерді, ал BHV қазіргі Бельгияның федеративтік мемлекетіндегі маңызды ерекшелікке айналды.
BHV конституциялық емес деп танылды
2003 жылы сайлаудан бір апта өткен соң, Арбитраж соты (Arbitragehof, ), қазіргі Бельгияның Конституциялық соты, жаңа сайлау заңын конституциялық емес деп жариялады. Ол, басқалармен қатар, ұлттық және еуропалық сайлаулар үшін Брюссель-Халле-Вильворде сайлау округінің анықталуы бельгиялықтар арасындағы кемсітушілік принципін бұзу болып табылады деп шешті, бұл Конституцияның 1-5-баптарымен (әсіресе тілдік аймақтарды анықтайтын 4-бап) байланысты қарастырылды. Алайда, ол кез келген шешімнің нақты сипатын ашық қалдырды, сондықтан сайлау округін бөлуді талап етпеді, бірақ оны қазіргі күйінде сақтауға да рұқсат бермеді. Дегенмен, Сот 2003 жылғы сайлау нәтижелерін (конституцияға қайшы деп танылған заң бойынша өткізілген сайлау) жарамды деп жариялады, сайлауды қайта өткізу қажеттігінен аулақ болу үшін. Алайда, сот конституциялық тұрғыдан барлық мәселелерді қараған жоқ. Атап айтқанда, ол кейбір француз тілінде сөйлейтіндердің фламандтарға қарағанда де-факто артық құқықтарына ие екендігі туралы шешім қабылдамады. Бұл негізінен Брюссельде француз тілінде сөйлейтін адам Фламанд аймағындағы коммунаға көшіп келсе, француз тілінде сөйлейтін Брюссельдік кандидаттарға дауыс беруді жалғастыра алады, ал фламандтық (толығымен) бір тілді Валония аймағына көшіп келсе, ол өзінің таңдаған фламандтық кандидаттарына дауыс бере алмайды (голланд тілі ресми тіл болып табылатын екі аймақта – Фламанд аймағы және Брюссель аймағы). Бұл құжат үш ірі фламандтық партиялар – Христиан-демократиялық және фламандтық (CD&V), Фламанд либералдары мен демократтары (VLD) және Басқа социалистік партия (SP.A) тарапынан қол қойылды, сонымен қатар фламандтық ұлтшыл Жаңа фламандтық альянсы (N-VA) (сол кезде CD&V-мен картельдік серіктес) және солшыл либералдық Рух (сол кезде SP.A-мен картельдік серіктес) де қол қойды. Фламанд үкіметі мен Фламанд парламентінің бұл мәселе бойынша заңдық өкілеттігі болмаса да, бұл мәселе федералдық деңгейдегі басқарушы партиялар VLD және SP.A-ның федералдық үкіметте мәселені шешуге берген міндеттемесі ретінде қарастырылды.
Палатаның сайлауы
Бұрынғы округтер Брабантта әлі де бар болғандықтан (толығырақ ақпарат үшін алдыңғы бөлімдерге қараңыз) Фламанд және Валония Брабанты провинциялары үшін ерекше ереже бар: бұрынғы Брабант провинциясы деңгейіндегі партиялық тізімдер арасында орындарды бөлу үшін тізімдерді Лёвен мен Брюссель Халле-Вильворде арасында (голланд тіліндегі партиялар осылай істейді) немесе Нивель мен Брюссель Халле-Вильворде арасында (француз тіліндегі партиялар осылай істейді) біріктіруге болады. Бұл тәжірибе француз тілінде apparentement, ал голланд тілінде apparentering деп аталады. Дауыс берушілер фламанд және валлон партияларының кандидаттары арасынан таңдау жасай алады (басқа барлық сайлау округтерінде тек фламанд немесе валлон партиялары болады), алайда аймақ ішінара бір тілді (Фламанд қауымдастығына жататын) Халле-Вильворде және екі тілді Брюссель (екі қауымдастыққа да жататын) болып табылады. Сондықтан, бір тілді голланд тілінде сөйлейтін Халле-Вильвордеде тұратын француз тілділер француз тіліндегі партияларға дауыс бере алады, ал бір тілді француз тілінде сөйлейтін Валлон Брабантында (бұрынғы Нивель сайлау округімен тең) тұратын голланд тілділер голланд тіліндегі партияларға дауыс бере алмайды. Фламандтар бұл кемсітушілік деп санайды. Дегенмен, 2007 жылғы сайлауда Фламанд Брабанты провинциясының губернаторы (Фламанд әкімшілік істер министрінің тапсырмасымен) BHV-де тіркелген сайлаушылар тізімінен француз тілінде тіркеу нысанын толтырған барлық экспаттарды, тілдік мүмкіндіктері бар муниципалитеттерде тіркелгендерді де алып тастады (онда жергілікті және федералды әкімшілікпен байланыс әдетте екі тілде де жүргізіледі). Сол сияқты, 2010 жылғы сайлауда француз тілінде тіркеу нысанын толтырған бельгиялық экспаттар да тізімнен алынып тасталды, оның ішінде Sint Genesius Rode / Rhode Saint Genèse муниципалитетіндегілер де.
Сот округы
Бұл бір сот округі болғандықтан, сот ісі голланд және француз тілінде сөйлейтін судьялардың екеуімен де қаралуы мүмкін. Бұл сайлау жүйесіндегі жағдайға ұқсас мәселе тудырады: Брюссель екі тілді, ал Халле-Вильворде бір тілді, голланд тілінде сөйлейтін аймақ. Сондықтан, голланд тілінде сөйлейтін Халле-Вильворде аймағынан түскен сот ісіне француз судьясы тағайындалуы мүмкін, бұл фламандтар тарапынан қарағанда әділетсіздік болып есептеледі. Брюссельдегі кең ауқымды сот жүйесі, мысалы, Брюссель соттары, осы мәселені күшейте түседі.
Фламандтық көзқарас
Фландриядағы көптеген заңгерлер, мысалы, Маттиас Сторме, Бельгия конституциясының барлық қағидаларын сақтайтын жалғыз шешім – BHV-ді бөлу екенін айтады. Саяси деңгейде фламандтар Фландрияда тұруды таңдаған француз тілділер фламанд институттарын, заңнамасын және ресми тілін (голланд тілін) құрметтеуі керек екенін, сондай-ақ ерекше мәртебе талап етуді тоқтатуы керек екенін мәлімдейді (конституциялық түрде құрылған және халықаралық жағынан мойындалған фламанд институттарын құрметтеу міндетті емес). Француз тілділер Бельгияның төрт тілдік аймаққа бөлінуін құрметтеуге шақырылады, бұл бөліну Бельгия парламентінің француз тілді депутаттарының көпшілігі қолдауымен демократиялық жолмен бекітілген. Фламандтар өз институттарына Еуропалық Одақтағыдай құрмет көрсетілуін қалайды.
Франкофондық көзқарас
Француз тілді саясаткерлердің көпшілігі, кем дегенде саяси партиялар арасында, Фламанд аймағында тұратын француз тілділердің ұлттық азшылықтарды қорғау жөніндегі негіздемелік конвенцияға сәйкес тілдік азшылық ретінде қаралуға құқылы екенін айтады. Бұл оларға белгілі бір "аумақтан тыс" дауыс беру құқығын берер еді. Бұл пікір көптеген француз тілді бизнесмендер мен ғалымдардың пікірінен күрт өзгеше. Брюссельде орналасқан, құрамында 90% француз тілді кәсіпкерлер бар "Beci" жұмыс берушілер ұйымы, барлық қолданыстағы институттарды, тілдік аймақтар арасындағы шекараларды қоса алғанда, құрметтейтінін нақты айтады. Сол сияқты, француз тілді зиялылар мен ғалымдардың саны артып келеді, олар Фламанд аймағында тұратын француз тілділер Фландрияда емес сияқты әрекет етуді тоқтатып, фламанд сайлау округіне дауыс беруі керек деп мәлімдейді. UCL-дегі жетекші француз тілді философ және экономист Филипп Ван Париж де қатаң "аумақтық" принципті қолдайды және Фламанд аймағында тұратын француз тілділерге арналған тілдік жеңілдіктерді және "аумақтан тыс" дауыс беру құқығын тоқтатуды жақтады. Ол бұл туралы 2007 жылдың 23 тамызында "De Standaard" және "Le Soir" газеттеріне берген сұхбатында айтты.
Құқықтық және саяси ескертулер
Ұлттық заң органдары арасында осы мәселе бойынша бірлік жоқ, себебі олар француз және фламанд тілдерінде сөйлейтіндерге бөлінген сияқты. Француз тілді қауымдастық және Фламанд қауымдастығы кейбір муниципалитеттерде француз тілді халықтың тілдік құқықтарын әртүрлі түсіндіреді. Еуропалық адам құқықтары сотының Страсбургтегі міндетті шешімдері бар (1968 жылдан бастап), бұл барлық ЕО мемлекеттерінде тікелей билігі бар институт, француз тілділерге арналған белгілі бір азшылық құқықтарын тану өте шектеулі муниципалитеттер мен мемлекеттік қызметтермен ғана шектелуі керек екенін растайды. Еуропа Кеңесінің үнемі халықаралық ұсыныстары, тікелей өкілеттігі жоқ орган және сондықтан Бельгияның құқықтық жүйесіндегі мәртебесі төмен, 2002 жылы Фландриядағы француз тілді азшылықты Венеция комиссиясының кеңесімен анықталған ресми тілдік азшылық ретінде тану және қорғау қажеттігі туралы алаңдаушылық білдірді. Алайда, осы институттың басқа есептері кері аргументтер келтіреді (мысалы, Фландриядағы француз тілділер фламанд билігімен ұзақ және бейбіт қарым-қатынаста болды деп санауға болмайды). Сонымен қатар, оларды Кеңестің анықтамасы бойынша "жеткілікті санда" деп қарастыруға болмайды, осылайша Фландрияда тілдік азшылықты құрайды. Фламанд билігі Еуропа Кеңесінің ұсынымдарының жарамсыз екенін мәлімдеді, өйткені олар Бельгия конституциясын немесе Еуропалық сот практикасын ескермеген, бұл "тілдік құқықтардың" өте шектеулі анықтамасын растайды. Осылайша, Еуропа Кеңесі, әсіресе оның "баяндамашылары", Бельгияның ерекше сипатын елемегендей көрінеді. Сондай-ақ, Брюссель маңындағы француз тілді азшылықтың пайда болуы салыстырмалы түрде жақында болды (Брюссельдің французшалануына қараңыз). Бұл аймақтарда "тарихи француз тілді азшылық" жоқ.
2007-2008 жылдардағы үкімет құруы
BHV мәселесі 2007-2008 жылдардағы Бельгия үкіметін құру кезінде маңызды мәселеге айналды. 2007 жылдың 7 қарашасында Фламанд партиялары Өкілдер палатасының Ішкі істер комитетінде дауыс берді, ал франкофондық партиялар дауыс беруден бас тартып, залдан шығып кетті. Бельгия тарихында мұндай жағдай бұрын болған емес. Фламанд партияларының барлық өкілдері BHV сайлау округін бөлуді қолдады, тек Фламанд жасыл партиясы Groen! партиясының өкілі Тинне ван дер Стратен ғана қалыс қалды. Бұл жағдай Бельгиядағы пікір таласы BHV төңірегіндегі заңдық даулардан әлдеқайда артық екенін көрсетеді; Валлония институцияларының күші төмендеуде (бұл 1960 жылдардың соңындағы өнеркәсіптік құлдырауынан бастап), ал Фламанд үкіметі демографиялық және қаржылық факторлармен қолдау көрсетіліп, мәдени үстемдікке бағытталған идеологиялық ұстанымын нығайта түсуде. Бельгиядағы пікір таласының әр қадамы екі мәдениет арасындағы күрестің символы ретінде қарастырылуы мүмкін, олар бір-біріне тек бір-бірінің үстемдігінен қорғалғанда ғана өзара құрмет көрсете алады. 23 желтоқсанда Уақытша үкімет ресми түрде қызметке кірісті. 2008 жылдың 20 наурызында Ив Летерме Летерме I үкіметінің премьер-министрі болып ант берген кезде өтпелі кезең аяқталды. Келіссөздер жалғасты, бірақ тағы да шешімге келісім болмады, Летерме 2008 жылдың 15 шілдесінде патшаға отставкасын ұсынды, бірақ патша бас тартты.
2010 жылғы сайлау
Конституциялық соттың жаңадан тағайындалған фламанд президенті Марк Босуйт, егер Брюссель-Халле-Вильворде аймағы үшін заңдық келісімге қол жеткізілмесе, 2007 жылдан кейінгі федералды сайлаулар "конституцияға қайшы" болады деп мәлімдеді. Бельгия Конституциясының 65-бабына сәйкес, Федералды Парламенттің өкілеттігі төрт жылдан соң тоқтатылады, бұл автоматты түрде 40 күн ішінде жаңа федералды сайлаулардың өтуіне әкеледі. Осыған орай, келесі федералды сайлаулар 2011 жылға жоспарланған. 2010 жылдың сәуір айында фламанд либералдық VLD партиясы келісілген мерзімге дейін Брюссель-Халле-Вильворде (BHV) мәселесі шешілмегендіктен үкіметтен шығып, Летерме II үкіметінің құлауына себеп болды. Осының салдарынан жаңа сайлаулар тағайындалды, нәтижесінде 2010 жылдың маусым айында жалпы сайлаулар өтті. Бұл сайлауларға байланысты Халле-Вильвордедегі бірнеше қала әкімдері BHV мәселесі әлі шешілмегендіктен сот процесін бастады және бұрынғы екі федералды сайлаудағыдай, өз қалаларында сайлау ұйымдастырудан бас тартты. Сайлауды Фламанд Брабанты провинциясы ұйымдастырды. Осы жалпы сайлаулардан кейін келесі үкімет BHV мәселесін шешуге міндетті. Фландрия мен Бельгиядағы ең ірі партия атанған N-VA француз тілді азаматтарға ешқандай жеңілдік жасамай, BHV аймағын бөлуді қалайды. 2010 жылғы Бельгия үкіметін құру кезінде BHV мәселесіне қатысты шешім үлкен келісімнің бір бөлігі болды. 2011 жылдың қыркүйек айының ортасында аймақты жартылай бөлу туралы шартты келісімге қол жеткізілді.
Келісім және BHV-нің бөлінуінің салдары
Бельгияның алтыншы мемлекеттік реформасының аясында сайлау округі бөлініп, сот аймағы реформаланды. 2012 жылғы 13 шілдеде Бельгияның Өкілдер палатасы BHV-ді бөлуге қатысты заңдарды (106 42) қабылдады. 2012 жылғы 19 шілдеде король Альберт II заңдарға қоғамдық шара барысында қол қойды.
Сайлау округі
BHV сайлау округі бөлінді, ал Halle Vilvoorde сайлау аймағы Leuven сайлау аймағымен біріктіріліп, Фламанд Брабант провинциясына сәйкес келетін бірыңғай провинциялық сайлау округі құрылды; сондай-ақ Брюссель сайлау аймағы Брюссель аймағына сәйкес келетін жаңа, дербес бірыңғай сайлау округіне айналды. Халле-Вильвордеде тұратын, тілі француз немесе голланд тілінде болсын, азаматтар федералдық сайлауларда Брюссельден кандидаттарға дауыс беру мүмкіндігінен айырылды. Дегенмен, Брюссельдің төңірегіндегі француз тіліндегі мүмкіндіктері бар алты фламанд муниципалитетінің – Linkebeek, Wezembeek-Oppem, Kraainem, Drogenbos, Wemmel және Sint-Genesius-Rode – тұрғындары Брюссель немесе Фламанд Брабант тізімінен дауыс беруге құқылы, бірақ екеуіне де дауыс бере алмайды. Бұл келісімге сын танылған, мысалы, Брюссельдік адвокат оның өте күрделі, іске асыруы қиын және Фландрия үшін өте зиянды екенін айтты.