Кіріспе
16-19 ғасырлар аралығында Орталық Африканың Атлантика жағалауындағы мемлекет. Ндонго патшалығы, 1515-1909 жылдар (бұрын Ангола немесе Донго деп аталатын, сондай-ақ Кимбундұ тілінде Utuminu ua Ndongo, Utuminu ua Ngola) – қазіргі Ангола жерінде, Лукала мен Куанза өзендері арасындағы таулы аймақта орналасқан ерте заманғы африкалық мемлекет. Ндонго патшалығы туралы алғашқы жазбалар 16 ғасырда кездеседі. Бұл Конгоның көптеген вассалдық мемлекеттерінің бірі болған, бірақ Ндонго Нгола аталған патшасы бар ең қуаттысы еді. 16 ғасырдың басындағы патшалық туралы көп мәлімет жоқ. 1535 жылы «Ангола» Конго королінің лауазымдарының бірі ретінде тізілген, демек ол Конгоға тәуелді болған. Патшалықтың ауызша дәстүрлері, әсіресе 16 ғасырдың соңында иезуит Балтасар Баррейра жинаған мәліметтерге сәйкес, патшалықты негіздеуші Нгола Килуанже, сондай-ақ Нгола Инене деп те аталған, Конгодан көшіп келген, Кимбундұ тілінде сөйлейтін этностың басшысы болған. Патшалық собалар, яғни ақсүйектердің басқаруындағы саяси аймақтарға бөлінген. Патша сонымен қатар ата-бабалармен үлкен байланысы бар деп саналған рухани жетекші – нганга мариндадан кеңес алған. Бұл саяси бірліктер көбінесе кенда деп аталатын, кейде провинциялар сияқты үлкен бірліктерге біріккен. Омбала – соттың атауы, ал се кулу, мбунду тілінде «қарт әке» деген мағынаны білдіреді, – басшының атауы. Ди канда – графтың атауы, мвунда – герцогтың, ал мбанза – баронның атауы. Ірі патшалықтар бұрын пайда болған болуы мүмкін, бірақ 16 ғасырда осы аймақтардың көпшілігін Ндонго билеушілері біріктірген. Ндонгоның астанасы Кабаса (Какуло Кабаса) деп аталды, ол қазіргі Ндалатандоға жақын таулы жерде орналасқан. Бұл үлкен қала, тығыз орналасқан ауданында 50 мыңға дейін адам тұрған.
The Kingdom of Ndongo, 1515 1909, (formerly known as Angola or Dongo, also Kimbundu: Utuminu ua Ndongo, Utuminu ua Ngola) was an early modern African state located in the highlands between the Lukala and Kwanza Rivers, in what is now Angola. The Kingdom of Ndongo is first recorded in the sixteenth century. It was one of multiple vassal states to Kongo, though Ndongo was the most powerful of these with a king called the Ngola. Little is known of the kingdom in the early sixteenth century. "Angola" was listed among the titles of the King of Kongo in 1535, so it was likely somewhat subordinate to Kongo. Its oral traditions, collected in the late sixteenth century, particularly by the Jesuit Baltasar Barreira, described the founder of the kingdom, Ngola Kiluanje, also known as Ngola Inene, as a migrant from Kongo, chief of a Kimbundu speaking ethnic group. The kingdom was divided into political territories that were independently ruled by sobas, or nobles. The king also took advice from a nganga marinda, a spiritual leader believed to have a supernatural connection to the ancestors. These political units were often grouped into larger units called kanda and sometimes provinces. O mbala is the name of the court, and se kulu, chieftain means "old father" in the Mbundu language, is the chieftain's name. Di kanda is the name for a count, mvunda is a duke, and mbanza means a baron. Larger kingdoms may have emerged earlier, but in the sixteenth century, most of these regions had been united by the rulers of Ndongo. Ndongo's capital city was called Kabasa (Caculo Cabaça), located on the highlands near modern day N'dalatando. This was a large town, holding as many as 50,000 people in its densely populated district.
Әлеуметтік құрылым
Ндонго патшалығы негізінен азаттыққа ие қарапайым адамдардан құралған, оларды ана муринда немесе "муринданың балалары" деп атаған. Оған аймақты басқаруға, қоныс аударушылар әкелуге және бекіністер салуға рұқсат берілді. Диас де Новаис Луандаға Конго королі Альваро I-мен келісім бойынша, Жагаға қарсы Португалияның көмегі үшін сыйлық ретінде келді. Ангола королі Килонго 1578 жылы Португалиямен байланысты жаңартты. Диас де Новаис өз күшімен ешқандай аумақты жаулап ала алмады, ол Конго және Ндонгомен одақ құрып, жалдамалы әскер ретінде қызмет етті.
Португалия мен Ндоңго арасындағы бірінші соғыс
1579 жылы Конгоға қоныс аударған португал саудагерлері, Франсиско Барбуда басшылығымен, Нжига Ндамби Киломбо-киа Касендаға Португалия оның елін басып алу ниетінде екенін хабарлады. Осы хабар мен кеңеске сүйене отырып, Нжига Ндамби португал әскерін қоршауға түсіріп, астанасында талқандады. Соңынан болған соғыста 1580 жылы Конгоның шабуылы шамалы айырмамен жеңіліске ұшырады, ал Куанза өзені бойымен португалдардың шабуылы 1582 жылы Масангано бекінісінің құрылуына әкелді. Көптеген собалар Португалияға адалдықтарын білдірді, ал жағалаудағы провинциялардың көпшілігі осы колонияға қосылды. 1590 жылы португалдар Ндонгоның негізгі бөлігіне шабуыл жасауға шешім қабылдап, Кабасаға қарсы әскер жіберді. Бірақ Ндонго жақында Матамбамен одақ құрғандықтан, португал әскері күйреп қалды. Осы жеңілістен кейін Ндонго қарсы шабуылға шықты, және бұрын Португалияны қолдаған көптеген собалар Ндонгоға қайта оралды. Дегенмен, Португалия алдыңғы соғыстарда басып алған жерлерінің көп бөлігін сақтап қалды, ал 1599 жылы Португалия мен Ндонго өзара шекараларын ресми түрде белгіледі.
Имбангала дәуірі
XVII ғасырдың басында Португалия мен Ндонго арасында шайқас тоқтады, бірақ бейбітшілік тұрақсыз болды. Португалдықтар Куанза бойындағы кеңеюін жалғастырып, 1602 жылы Камбамбе бекінісін салды және мүмкіндігінше Ндонго саясатына араласуға тырысты, әсіресе Ндонгоның Кисама және Куанза өзенінің оңтүстігіндегі басқа да жерлерге бақылауына қатысты. Куанза өзенінің оңтүстігіндегі аймақтағы әрекеттері барысында португалдықтар елді тонап-талқандайтын, көшпелі шабуылшылар тобы – имбангаламен кездесті. 1615 жылы Анголаның уақытша губернаторы Бенту Банха Кардосо кейбір имбангалаларды өзеннен өтіп, португалдықтардың қызметіне қабылдауға ынталандырды. Олардың көмегімен ол Ндонгоның солтүстігіндегі Лукала өзені бойындағы колонияны кеңейтті. 1617 жылы жаңа губернатор Луис Мендес де Васкончелос, бастапқыда имбангала әскерлерін пайдаланудан бас тартқаннан кейін, одаққа бекітіп, Ндонгоға қарсы шабуылдық науқандарды бастады. Касандже, Каса және басқалардың басшылығындағы имбангала жасақтарының көмегімен ол Ндонгоға басып кірді, астананы тонады және Нгола Мбанди патшаны Куанза өзеніндегі Киндонга аралына қашуға мәжбүр етті. Мыңдаған ндонго халқы тұтқынға алынды, ал Мендес де Васкончелос португалдық билікке мүмкіндік беретін марионеттік үкімет құруға сәтімен айналыспады. Мендес де Васкончелостың ізбасары Жоао Коррея де Суза Ндонгомен келісімге келуге тырысты. 1621 жылы Нгола Мбанди өзінің қарындасы Нзинга Мбандиді келіссөздер жүргізу үшін Луандаға жіберді. Ол бейбіт келісімге қол қойды, онда Португалия Ндонгоға шабуыл жасау үшін база ретінде қызмет еткен Лукаладагы Амбака бекінісін қайтаруға, көптеген тұтқын ижиколарды Ндонгоға қайтаруға және әлі де Ндонгоны тонап жатқан имбангала жасақтарын кетуге мәжбүрлеуге келісті. Қарсылығында Нгола Мбанди аралды тастап, астанаға оралып, португалдың вассалы болып, жылына 100 құлды салық ретінде төлейтін болды. Алайда Жоао Коррея де Суза Конгомен апатты соғысқа қатысып, одан кейін ашуланған азаматтар оны колониядан қуды. Оның уақытша орынбасары, епископ, келісімді орындай алмады, сондықтан мәселені шешу Фернао де Суза жаңа губернатор келгенде 1624 жылы тапсырылды.
Королева Нзинганың билік басына келуі
Португалияның келісімді орындамауы Нгола Мбандиге ауыр соққы болды. Әрекетсіздікке ұшыраған ол өзін-өзі өлтіріп, елін өзінің кіші ұлының регенті ретінде қызмет ететін әпкесі Нзинганың қолына қалдырды. Ұлы бастапқыда португалдықтардың қорғауында болды, бірақ бұрын португалдық қызметтен кетіп, Ндонгоға қосылған Имбангала басшысы Казаға тапсырылды. Алайда, Нзинга регенттік қызметін қысқа ғана уақытқа атқарды, жас ұлын өлтіріп, билік ететін патшайым болды. Кейбір еуропалық дереккөздер оны Анна Синга деп те атайды. Әйгілі Джованни осы мүмкіндікті пайдаланып, Нзингамен келіссөздерді қайта бастады, оның заңдылығына күмән келтірді. Ол Иджиконы қайтарудан бас тартып, Нзинганың алдымен португалдық билікті мойындауын талап етті. Нзинга мұны істеуге дайын болғанымен, Иджико қайтарылғанша және толық бақылау орнатылғанша аралдан кетпеуге бекімді болды. Португалдықтар бас тартқан соң, Нзинга оларды қашып, өзінің қызметіне келуге шақырды. Иджико мәселесі 1626 жылы соғысқа әкеп соқты. Соузаның әскері Нзинганы Кидонгадан ығыстырды, бірақ оны тұтқындауға қол жеткізе алмады. Осы сәтте Суса Нзинганың билігінен алынғанын жариялауға сенімді болды және оны қолдаған собаларды шақырып, 1626 жылы Мпунго а Ндонго (немесе Пунго Андонго) жартасты бекінісінің иесі Хари а Килуанжиді жаңа патша ретінде сайлады. Бірақ ол соғыс салдарынан туған шешек індетінен қайтыс болды және оның орнын Филипе Хари а Нгола басты. Нзинга Хари а Нголаны мойындаудан бас тартты, оның құл тегінен екенін және билік етуге лайық емес екенін мәлімдеді. Ол Киндонганы қайта басып алып, Португалияға және Ангола билігіне қарсы тұратын барлық собалардың қолдауын жинауға кірісті, бұл Португалиямен екінші соғысқа әкелді. Соузаның әскері 1628 жылы Нзинганы тағы да жеңіп, оны аралдардан қашуға мәжбүр етті. Нзинга тұтқындалудан мүжілдеп құтылды, бір кезде тек бірнеше жүз адамымен бірге Баикса де Касанжға арқанмен түсіп кетті. Әрекетсіздікке ұшыраған Нзинга Касанже Имбангала тобымен одақтасып, олар оны әйел ретінде қорлауға және патшалық белгілерінен бас тартуға мәжбүр етті. Алайда, ол оның жақтастарының бірін, кейін Нзинга Мона (немесе Нзинганың ұлы) деп аталғанды жеңіп, әскерін қайта құруға қол жеткізді. Осы қолдауды пайдаланып, Нзинга солтүстікке жылжып, Матамба патшалығын басып алды, ол оның базасына айналды. Сонымен қатар, ол ағасының сүйегі жерленген Кидонга аралдарын қайта басып алу үшін жасақ жіберді. Осы кезде Нзинганың тарихы Матамба тарихымен байланысты, және оның мансабы сол елде жалғасты.
Ндонго Филиппе Хари Ндонго әулеті тұсында
1639 жылы Нзингамен келісімге қол қойылса да, Филипп I Португалияға адал қызмет етті. Оның әскерлері португалдардың солтүстік Дембос аймағында жаулап алулары мен билігін бекіту үшін қолданған әскердің ең маңызды бөлігі болды. Голландия Бразилияға шабуыл жасағанда, Филипп оларға қарсы күресті, Масангодағы қалған колонияны қорғаған күштердің көп бөлігін құрады, бірақ 1647 жылы Комби шайқасында Нзинга әскері мен оның голландиялық одақтастарынан ауыр жеңіліске ұшырады. Дегенмен, голландиялықтарды қуғаннан кейін Филипп португалдар өзіне тиісті құрмет көрсетпей жатыр деп ойлай бастады. Ол өзінің бағыныштылары және билік құқығы мәселелерінде олармен дауласып, тіпті оның әскерлері Кисама мен Дембостағы апатты соғыстарға қатысты. Оның ұлы мен мұрагері де көңілі толмады, әсіресе португалдар Ндонгомен жасасқан шарттан кейін, ол Нзинганы Ндонго мен Матамбаның патшайымы ретінде мойындады, бұл оны Пунго а Ндонгоның жалғыз билеушісі ретінде ар-намысын қорғамай қалдырды. Сондықтан 1670 жылы ол көтеріліс жасады, ал ұзақ қоршаудан кейін 1671 жылы оның бекінісі португал әскеріне түсті, осылайша Ндонго тәуелсіз мемлекет ретінде жойылды.
Әскери
Ндонго әскері қорғаныс үшін қалқан сияқты қару-жараққа сүйенген жоқ. Оның орнына, оның құрамындағы жауынгерлер жебе, найза және найза ұшының соққысынан қашуға ептілікпен дайындалған. Шабуылда әскер фехтование өнерін меңгерген. Бұл Орталық Африкадағы жекпе-жек өнері сангуар деп аталды. 1570 жылдардағы иезуит куәгерінің баяндамасында, олардың барлық қорғанысы сангуардан тұрады делінген – яғни, мыңдаған бұрылыстармен бір жақтан екінші жаққа секіріп, садақ пен найзадан қаша алатындай жылдамдықпен қимылдау. Армиядағы соғысқа дайындалған кәсіби жауынгерлер quimbares деп аталды. Әскерде кеңінен қолданылған қарулар семсер мен шабуыл балтасы болды. Ндонго 16 ғасырдан бастап мушкетерлерін дамыта бастады. 1585 жылы армия Португалияға қарсы 40 мушкетерді жөнелтті. 1648 жылы патшайым Нзинга Муксимадағы португал бекінісін қоршауға талпынып, 3 голландтық артиллериялық құралын қолданды, бірақ сәтсіз аяқталды. Ндонго әскері мозенго немесе эмбало деп аталатын ірі бөлімшелерге ұйымдастырылды, олар орталық және екі қанатқа бөлінді. Әскери күштерді арнайы операцияларды жүзеге асыруға бағытталған луканзо деп аталатын кіші бөлімшелерге қайта бөлуге болатын. Шайқаста гунза отряды бастапқы шабуылдарды жүргізді. Наурыз жорықтары кезінде Ндонго әскері көбінесе ағаштан жасалған далалық бекіністерді тұрғыза алатын. Тарихшы Торнтонның зерттеулеріне сәйкес, 1585 жылғы Португалияға қарсы наурызда армия "өздерінің салты бойынша" ағаш пен сабаннан төрт-бес қамал салған, олардың әрқайсысы кері шегінуді қамтамасыз ету үшін бір күндік сапар қашықтықта орналасқан. Ндонго, сонымен қатар, өзен кемелерінен тұратын теңіз күшіне де ие болды. 1586 жылы теңіз күші Лукала өзенінен 8 "үлкен каноэ" пайдаланды, олардың әрқайсысында 80–90 адамнан тұратын экипаж болды.
all their defense consists of sanguar which is to leap from one side to another with a thousand twists and such agility that they can dodge arrows and spears
Professional forces trained for war in the army were referred to as quimbares. Prominent weapons in service of the army included swords and battle axes. Ndongo developed its musketeers starting from the 16th century. In 1585, the army deployed 40 musketeers against Portugal. Queen Nzinga fielded 3 Dutch artillery pieces around 1648 in a failed siege of a Portuguese stronghold at Muxima. Ndongo's army was organized into mass units called mozengos or embalos, divided into sub formations of a center and two wings. The military force could be redivided once more into units called lucanzos that were tasked with special operations. In battle, the gunzes detachment laid out the initial attacks. During campaigns, the Ndongo army could build field fortifications mostly made of wood. According to the research of historian Thornton, in the 1585 campaign against Portugal, the army "constructed four or five forts 'of wood and straw after their fashion' each a day's journey apart to cover their retreat." Ndongo possessed, in addition, a naval force of rivercraft. In 1586, the navy employed 8 "great canoes" across the Lucala River, each possessing some personnel of 80–90 people.