Кіріспе

Анголаның астанасы және ең ірі қаласы Луанда (/luˈændə, ˈɑːn /, португал тілінде: [luˈɐ̃dɐ]) – Анголаның астанасы және ең ірі қаласы. Бұл Анголаның маңызды порты, сондай-ақ ірі өнеркәсіптік, мәдени және қалалық орталығы. Анголаның солтүстік Атлантика жағалауында орналасқан Луанда – Анголаның әкімшілік орталығы, ең ірі теңіз порты және Луанда провинциясының астанасы. Луанда және оның агломерациясы – әлемдегі португал тілінде сөйлейтін ең көп халқы бар астана қаласы және Бразилиядан тыс ең ірі лусофондық қала, 2020 жылы 8,3 миллионнан астам тұрғыны бар (Ангола халқының үштен бірі). Африкадағы ең көне отарлық қалалардың бірі саналатын Луанда 1576 жылғы қаңтарда португал саяхатшысы Паулу Диаш де Новайш тарапынан Сан-Паулу да Ассунса де Лоанда деген атпен құрылған. Қала Бразилияға құл саудасының орталығы ретінде қызмет еткен. 1975 жылы Ангола азамат соғысы басталған кезде көптеген португалдар босқындар ретінде елді қырады, одан кейін қаланың сыртқы келбетін өзгертетін көптеген ірі жобалар жүзеге асырылды. Қаладағы өнеркәсіп салаларына ауылшаруашылық өнімдерін өңдеу, сусындар өндірісі, тоқыма, цемент, жаңа автомобильдерді құрастыру зауыттары, құрылыс материалдары, пластик, металлургия, темекі және аяқ киім өндірісі кіреді. Луанда мұнай экономикасының маңызды орталығы болып табылады және қалада мұнайды өңдеу зауыты бар. Луанда шетелдіктер үшін әлемдегі ең қымбат қалалардың бірі саналады. Луанда тұрғындарының көп бөлігі амбунду этносының өкілдері, бірақ соңғы жылдары баконго және овимбунду этностарының саны да артып келеді. Қала тұрғындарының арасында португалдардан құралған еуропалық халық та бар. Луанда 2010 жылғы Африка Ұлттары кубогының матчтарын қабылдаған негізгі қала болды.

Португалиялық отарлау

Португалдық зерттеуші Пауло Диас де Новайс 1576 жылғы 25 қаңтарда Луанданы "Сан-Паулу-да-Ассумпсан-де-Лоанда" деп құрды, онда жүз отбасы қоныс аударушылар мен төрт жүз сарбаз болды. 1618 жылы португалдар Форталеза Сан-Педро да Барра деп аталатын бекініс салды, содан кейін тағы екеуін салды: Форталеза де Сан-Мигель (1634) және Форте де Сан-Франсиску ду Пенеду (1765–66). Олардың ішіндегі ең жақсы сақталған – Сан-Мигель фортецасы. Луанда 1627 жылдан бастап Португалияның алғы шебі болды, бірақ 1640 жылдан 1648 жылға дейін Голландияның Луанданы билеу кезінде Форт Аарденбург ретінде танылды. Қала шамамен 1550 жылдан 1836 жылға дейін Бразилияға құл саудасының орталығы болды. Құл саудасы көбінесе Бразилияның португалдық колониясымен жүргізілді; Луанда портында бразилиялық кемелер ең көп болды. Бұл саудаға жергілікті саудагерлер мен жауынгерлер де қатысты, олар саудадан пайда тапты. Осы кезеңде португалдар кең аумақты жаулап алуды көздеген жоқ; Луанданың жақын маңында, кейбіреулері Куанза өзенінің соңғы бөлігінде, бірнеше шағын елді мекендер құрылды. 17 ғасырда Имбангалалар Мбундулардың Луанда нарығына құл жеткізудегі басты бәсекелестеріне айналды. 1750 жылдары жылына 5000-нан 10000-ға дейін құл сатылды. Осы кезде Португалияның колониясы болған Ангола, парадоксальды түрде тағы бір португалдық колония – Бразилияның колониясы сияқты болды. Бразилия 1822 жылы тәуелсіздік алғанға дейін Луандада бразилиялық ықпалдың күшті дәрежесі байқалды. 19 ғасырда, әлі де португалдықтардың билігінде болған Луандада үлкен экономикалық революция болды. 1836 жылы құл саудасы тоқтатылды, ал 1844 жылы Ангола порттары шетелдік кемелерге ашылды. 1850 жылға қарай Луанда Португалияның континенттік бөлігінен тыс, кең Португал империясындағы ең үлкен және ең дамыған португал қалаларының біріне айналды, сауда компаниялары көп, пальма және жержаңғақ майын, балауыз, копаль, ағаш, піл сүйегі, мақта, кофе және какао, сондай-ақ көптеген басқа өнімдерді (Бенгеламен бірге) экспорттады. Сондай-ақ, осында жүгері, темекі, құрғатылған ет және кассава ұны да өндірілді. Осы кезде Ангола буржуазиясы пайда болды. 1889 жылы губернатор Брито Капело қалаға бұрын тапшы болған сумен қамтамасыз ететін акведуктың қақпаларын ашты, бұл үлкен өсімге негіз салды.

Estado Novo (Жаңа мемлекет)

Португалияның диктатурасы кезінде, "Жаңа мемлекет" деп аталатын кезеңде Луанда 1940 жылы 61 208 тұрғыны бар қаладан, оның 14,6 пайызы ақ нәсілді болса, 1970 жылы 475 328 тұрғыны бар бай, көпұлтты ірі қалаға айналды. Онда 124 814 еуропалық (26,3%) және шамамен 50 000 аралас нәсілді тұрғын (10,5%) болды. Португалиялық Анголаның көп бөлігі сияқты, көпұлтты Луанда қаласы португалдық отаршылдық соғысына (1961–1974) ұшырамады; осы кезеңде бүкіл аймақтағы экономикалық өсім мен даму рекордтық деңгейге жетті. 1972 жылы жарияланған бір есепте Луанда "Африканың Парижі" деп аталды.

Тәуелсіздік

1975 жылы Ангола тәуелсіздік алған кезде Луанда – халқының көп бөлігі африкалықтардан тұратын, бірақ сонымен қатар португалдық ақ халықтың күшті азшылығы басым болған қала еді. 1974 жылғы 25 сәуірде Лиссабондағы Гвоздика революциясынан кейін, тәуелсіздік орнатумен және Ангола азамат соғысының (1975–2002) басталуымен бірге, көптеген португалдық Луанда тұрғындары, негізінен Португалияға, босқындар ретінде кетіп, бірақ көбі жер арқылы Оңтүстік Африкаға жол тартты. Ангола азамат соғысында Анголаның азаттық үшін күрес қозғалысы (MPLA) үкіметін қолдау үшін жіберілген кубалық әскерлер арасындағы білікті техниктер қаладағы негізгі қызметтерді қалпына келтіруге және оларды қолдауға бағалы үлес қосты. Бірақ, келесі жылдары ондаған жылдар бойы бар болған «мусекес» деп аталатын шалаптар, ондаған жылдарға созылған азамат соғысының салдарынан және Анголаның басқа аймақтарынан келген азамат соғысынан қашқан босқындардың көптеп келуіне байланысты әлеуметтік теңсіздіктердің өсуіне байланысты Луанданың бұрынғы қала шекарасынан бірнеше шақырымға дейін пропорциясыз өсе бастады. Он жылдар бойы Луанданың инфрақұрылымы қала халқының осы үлкен өсімін қанағаттандыру үшін жеткілікті деңгейде кеңейтілмеді.

21 ғасыр

2002 жылдан кейін, азамат соғысы аяқталғаннан соң және мұнай мен алмаз өндірісінің өсуімен байланысты байлықтың артуына байланысты экономикалық өсімнің жоғары деңгейіне қол жеткізілді, ірі қайта құру жұмыстары басталды. Луанда әлемдегі ең қымбат қалалардың біріне айналды. Орталық үкімет елдің барлық аймақтарына қаражат бөлуге тиіс, бірақ осы қаражаттың көп бөлігі астаналық аймаққа жетеді. Ангола азамат соғысы (1975–2002) аяқталғаннан бері елде тұрақтылық орнады және 2002 жылдан бастап азамат соғысы кезінде зардап шеккен елдің аймақтарында ірі қайта құру жұмыстары жүргізілуде. Луанда халқының өсіп, қаланың мүмкіндіктерінен асып кеткені және инфрақұрылымының (су, электр, жолдар және т.б.) көп бөлігінің тозуы салдарынан үлкен алаңдаушылық тудырып отыр. Луандада 21 ғасырда жолдарды кең ауқымда қайта құру жүзеге асырылуда, сондай-ақ Какуако, Виана, Самба және жаңа әуежайға қосылысты жақсарту үшін жаңа тас жолдар салу жоспарлануда. Луанданың шалапты аудандарында тұратын адамдарды қоныстандыру үшін ірі әлеуметтік тұрғын үйлер салынуда. Луандадағы ескі тұрғын үйлерді ауыстыруға ірі қытай компаниясы келісімшарт алды. Анголаның денсаулық сақтау министрі жақында Анголадағы кедейлікті жұмыс орындарын көбейту және әрбір азаматты тұрғын үймен қамтамасыз ету арқылы жеңіп шығуға болатынын мәлімдеді.

Адам географиясы

Луанда екі бөлікке бөлінеді: Baixa de Luanda (төменгі Луанда, ескі қала) және Cidade Alta (жоғарғы қала немесе жаңа бөлік). Baixa de Luanda портының жанында орналасқан, оның тар көшелері мен ескі отарлық ғимараттары бар. Дегенмен, қазіргі кезде жаңа құрылыстар осы дәстүрлі шекаралардан тыс кең аумақтарды жабады, сондай-ақ Виана сияқты бұрынғы тәуелсіз елді мекендер қала құрамына енді.

Аудандар

Луанда қаласы алты қалалық ауданға бөлінеді: Ингомбота, Ангола Килуанже, Майанга, Рангель, Самба және Самбизанга. Самба және Самбизангада тағы да көпқабатты құрылыстар салынуы жоспарлануда. Елорда Луанда үнемі өсіп келеді, сонымен қатар ресми қала шекарасынан, тіпті провинция шекарасынан да асып түседі. Луанда – Рим-католик архиепископының ордасы. Бұл қалада Анголаның көптеген білім беру орындары орналасқан, оның ішінде жекеменшік Ангола католик университеті және Агостиньо Нето атындағы мемлекеттік университеті бар. Сондай-ақ, мұнда колониялық губернатордың сарайы мен 60 000 орындық Анголаның басты стадионы – «Ситадель» стадионы (Estádio da Cidadela) орналасқан.

Климат

Луанданың ыстық жартылай шөлді климаты (Köppen: BSh) бар, ыстық шөлді климатқа (BWh) жақын. Климат жылы немесе ыстық, бірақ Бенгела ағысының салдарынан ылғалдың жаңбырға айналуы қиын болғандықтан, таңқаларлықтай құрғақ. Жиі туман түсуі тіпті мамырдан қазанға дейінгі құрғақ айларда да түнде температураның төмендеуіне кедерес жасайды. Луандадағы жылдық жауын-шашын мөлшері өте өзгергіш, әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің біріне ие, өзгеру коэффициенті 40 проценттен жоғары. Климатқа Бенгела ағысы үлкен әсер етеді. Ағым қалаға тропикалық ендігіне қарамастан, таңқаларлықтай төмен ылғалдылық сыйлайды, бұл Батыс/Орталық Африкадағы басқа қалалармен салыстырғанда, ыстық айларды көтеруге мүмкіндік береді. 1858 жылдан бергі байқаулар бойынша ең жоғары температура 1958 жылы тіркелсе, ең төмен температура 1916 жылы болған. Наурыз және сәуір айларындағы қысқа жаңбырлы маусым қалаға ылғал жеткізетін солтүстікке қарсы ағымға байланысты. Бенгела ағысының әлсіздігі жауын-шашын мөлшерін сол ағымның күшті жылдарымен салыстырғанда алты есеге дейін арттыратыны дәлелденген.

Климаттың өзгеруі

PLOS One журналында 2019 жылы жарияланған мақалада, Representative Concentration Pathway 4.5 бойынша, климаттың өзгеруінің "орташа" сценарийі бойынша, ғаламдық жылыну 2100 жылға қарай жететін болса, 2050 жылы Луанда климаты Гватемала қаласының қазіргі климатына ең жақын болады деп бағаланды. Жылдық температура артады, ең суық айдың температурасы артады, ең жылы айдың температурасы артады. Climate Action Tracker мәліметінше, қазіргі жылыну траекториясы , бұл RCP 4.5-ке сәйкес келеді. Сонымен қатар, 2022 жылғы IPCC алтыншы бағалау есебінде Луанда болашақта теңіз деңгейінің көтерілуінен ең көп зардап шегетін 12 ірі африкалық қаланың бірі (Абиджан, Александрия, Алжир, Кейптаун, Касабланка, Дакар, Дар-эс-Салам, Дурбан, Лагос, Ломе, Луанда және Мапуто) болып тіркелді. Оның бағалауынша, олар 2050 жылға дейін RCP 4.5 бойынша 65 миллиард АҚШ долларын, ал RCP 8.5 жоғары шығарындылар сценарийі бойынша 86,5 миллиард АҚШ долларын құрайтын жиынтық зиянға ұшырайды. Сонымен қатар, RCP 8.5 жоғары жылыну деңгейінде теңіз мұздықтарының тұрақсыздығының гипотетикалық әсерімен біріктірілсе, 137,5 миллиард АҚШ долларына дейін зиян тиеді, ал "төмен ықтималдық, жоғары зиян келтіретін оқиғалар" үшін қосымша есепке алу "орташа" RCP4.5 үшін 187 миллиард АҚШ долларына, RCP8.5 үшін 206 миллиард АҚШ долларына және мұздықтардың тұрақсыздық сценарийінің жоғары шегі бойынша 397 миллиард АҚШ долларына дейін жиынтық тәуекелдерді арттыруы мүмкін. Теңіз деңгейінің көтерілуі климаттың өзгеруінің кез келген сценарийі бойынша шамамен 10 000 жыл бойы жалғасатындықтан, теңіз деңгейінің көтерілуінің болашақ шығындары тек артады, әсіресе бейімделу шаралары қабылданбаса.

Экономика

Ангола халқының үштен бірі Луандада тұрады, оның 53 пайызы кедейлікте өмір сүреді. Луандада тұру жағдайы көптеген адамдар үшін нашар, қажетті қызметтер, мысалы, қауіпсіз ауыз су мен электр энергиясы жетіспейді, сондай-ақ жол жүрісінің жағдайы да нашар. Луанда шетелдіктер үшін әлемдегі ең қымбат қалалардың бірі. Мерсердің өмірлік құн индексінде Луанда тауарлар мен қауіпсіздіктің тым жоғары құнына байланысты тізімде бірінші орында тұр. Луанда Сеул, Женева және Шанхайдан жоғары орналасқан. Бұл құнның өсуі қаладағы теңсіздікті күшейтті. Мұнай бағасы төмендегенде көкжайлар бос тұр. 2014 жылдың наурыз айында енгізілген жаңа импорттық тарифтер Луанданы одан да қымбатқа айналдырды. Мысалы, супермаркеттегі ванильді мұзқаймақтың жарты литрлік ыдысы 31 АҚШ долларына сатылды. Жоғары импорттық тарифтер сарымсақтан бастап автомобильдерге дейін жүздеген тауарға қолданылды. Бұл шараның мақсаты мұнайға тәуелді экономиканы әртараптандырып, әлсіз қалған ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпті дамыту болды. Бұл тарифтер елде орташа жалақы 2010 жылы айына 260 АҚШ долларын құрағанда (соңғы деректер осы жылға дейін ғана бар) көптеген қиындықтарға себеп болды. Дегенмен, мұнай өнеркәсібінің қарқынды дамуына байланысты орташа жалақы айына 5400 АҚШ долларына дейін, 20 есе артып кетті. Өндірілетін өнімдерге өңделген азық-түлік, сусындар, тоқыма, цемент және басқа да құрылыс материалдары, пластик бұйымдар, металл өнімдері, темекі, аяқ киім мен киім-кешек кіреді. Жақын жағалаудағы кен орындарында табылған мұнай қалада қайта өңделеді, бірақ бұл нысан 1975-2002 жылдар аралығындағы Ангола азаматтық соғысы кезінде бірнеше рет зардап шекті. Луандада табиғи, жақсы жабдықталған порт бар; экспортқа шығарылатын негізгі тауарлар – кофе, мақта, қант, алмаз, темір және тұз. Қалада құрылыс индустриясы да қарқынды дамып келеді, бұл 2002 жылдан бері елдегі экономикалық өсімнің нәтижесі, осы жылы азаматтық соғыс аяқталғаннан кейін саяси тұрақтылық орнады. Экономикалық өсім көбінесе мұнай өндіру арқасында қамтамасыз етіледі, бірақ ірі әртараптандыру жұмыстары жүргізілуде. Ішкі және халықаралық инвестициялар, сондай-ақ экономиканың күшті өсуі Луанда қаласындағы барлық экономикалық секторлардың құрылысын күрт арттырды. 2007 жылы Анголадағы алғашқы заманауи сауда орталығы – Белас сауда орталығы ашылды.

Теміржол

Луанда – Маланьеге қарай түзу шығысқа бағытталған Луанда темір жолының бастапқы нүктесі. Азамат соғысы темір жолдың тоқтап қалуына себеп болды, бірақ қазір темір жол Дондо мен Маланьеге дейін жаңартылды.

Әуежай

Луанданың негізгі әуежайы – Кватро-де-Феверейро әуежайы, ол елдегі ең ірі әуежай. Қаланың оңтүстік-шығысында, Вианадан бірнеше шақырым қашықтықта жаңа халықаралық әуежай – Ангола халықаралық әуежайы салынып жатыр, оның 2011 жылы ашылуы күтілген. Алайда, Ангола үкіметі құрылысты жүргізіп жатқан қытай компаниясына тиіс төлемдерді тоқтатып қойғандықтан, компания 2010 жылы жұмысын тоқтатты. Қазір құрылыс жұмыстары қайта басталды және 2023 жылдың соңына дейін аяқталуы күтілуде.

Порт

Луанда порты Анголаның ең ірі порты және Африкадағы ең жұқ жүк көлемімен жұмыс істейтін порттардың бірі болып табылады. Осы портты кеңейту жұмыстары да жүргізілуде. 2014 жылы солтүстікке қарай 30 шақырым жерде Дандеде жаңа порт салынуда.

Жол көлігі

Луанда қаласының жолдары жақсы күйде емес, бірақ қаладағы көлік қанағатсыздығын жеңілдету мақсатында үкімет кең ауқымды қайта жаңарту жұмыстарын жүргізіп жатыр. Көптеген аудандарда, Луанда мен Виананы байланыстыратын 6 қатарлы магистральды қоса алғанда, ірі жол жөндеу жұмыстары жүріп жатыр.

Қоғамдық көлік

Қоғамдық көлік Луанда темір жолының қала маңындағы қызметтерімен, TCUL мемлекеттік компаниясымен және Candongueiro деп аталатын ақ-көк түспен боялған жекеменшік коллективтік таксилердің, шағын автобустардың үлкен паркімен қамтамасыз етіледі. Candongueiros көбінесе 12 адам тасымалдауға арналған Toyota Hiace микроавтобустары болып табылады, бірақ олар әдетте кем дегенде 15 адамды тасымалдайды. Олар бір сапар үшін 100-ден 200 кванзаға дейін ақы алады. Олар жол ережелерін бұзумен белгілі, мысалы, жол белгілерінде тоқтамайды және тротуарлар мен жол жиектерін кесіп өтеді. 2019 жылы Луанда жеңіл рельстік көлігінің желісінің құрылысы 3 миллиард АҚШ долларына бағаланып, 2020 жылы басталатыны жарияланды.

Спорт

Луанданың Pavilhão Multiusos do Kilamba аренасында Анголаның баскетбол құрамасы көптеген рет ойындар өткізді. 2013 жылы Луанда, қазіргі Мосамедес қаласымен бірге (бұрынғы Намибе), 2013 жылғы FIRS ерлер роллер-хоккейінің әлем чемпионатын қабылдады, бұл Африка құрлығында роллер-хоккейінің әлем чемпионаты алғаш рет өткізілген жағдай болды. Қалада Desportivo do Bengo футбол клубы орналасқан.