Кіріспе
Ангола эксклавы мен провинциясы Кабинда (бұрын Португалдық Конго деп аталатын) – Анголаның эксклавы және провинциясы, оның мәртебесі аймақтағы бірнеше саяси ұйымдар тарапынан дауланып келеді. Астанасы да Кабинда деп аталады, жергілікті тұрғындар оны Тхиова, Тсиова немесе Киова деп біледі. Провинция төрт муниципалитетке бөлінген: Белиз, Буко Зау, Кабинда және Каконго. Қазіргі заманғы Кабинда үш патшалықтың – Н'Гойо, Лоанго және Каконгоның бірігуі нәтижесінде құрылған. Оның ауданы 716 076 адамды (2014 жылғы халық санауы бойынша) құрайды, ал соңғы ресми бағалау (2019 жылдың ортасы) – 824 143 адам. 1988 жылғы АҚШ үкіметінің статистикасына сәйкес, провинцияның жалпы халқы 147 200 адамды құрады, соның ішінде ауылдық және қалалық халқы шамамен тең бөлінген. Бір кезде Кабинда халқының үштен бірі Конго Демократиялық Республикасында (бұрын 1960 жылға дейін Бельгиялық Конго деп аталған) тұратын босқындар еді. Бірақ 2007 жылғы бейбіт келісімнен кейін босқындар өз үйлеріне қайта бастады. Кабинда Анголаның қалған бөлігінен Конго Демократиялық Республикасының (бұрын Бельгиялық Конго деп аталған) тар аумағымен бөлінген, ол оңтүстік және шығыс жағынан провинциямен шектеседі. Кабинда солтүстігінде Конго Республикасымен (бұрын Француздық Конгосы), ал батысында Атлант мұхитымен шектеседі. Жағалауға жақын жерде әлемдегі ең ірі теңіз үсті мұнай кен орындары орналасқан. Мұнайды барлау 1954 жылы Португалия билігінде болған кезде, «Кабинда Галф Ойл Компани» арқылы басталды. Кабинда қатты ағаш, кофе, какао, резеңке және пальма майы да өндіреді, бірақ мұнай өндірісі Кабинданың ішкі өнімінің басым бөлігін құрайды. Кабинда күніне шикі мұнай өндіреді. «Cabinda Oil» компаниясы «Sonangol», «Agip Angola Lda» (41%), «Chevron» (39,2%), «TotalEnergies» (10%) және «Eni» (9,8%) компанияларымен байланысты. 1885 жылы Симуламбуко шарты Кабинданы Португалия империясының протектораты ретінде бекітті, ал Кабинданың тәуелсіздік қозғалыстары Анголаның осы аумақты басып алуын заңсыз деп санайды. Ангола азамат соғысы 2002 жылы аяқталғанымен, Кабинда эксклавында қарулы күрес жалғасуда. Кейбір топтар Парижде кеңсесі бар тәуелсіз Кабинда Республикасын жариялаған.
Cabinda (formerly called Portuguese Congo, ) is an exclave and province of Angola, a status that has been disputed by several political organizations in the territory. The capital city is also called Cabinda, known locally as Tchiowa, Tsiowa or Kiowa. The province is divided into four municipalities—Belize, Buco Zau, Cabinda and Cacongo. Modern Cabinda is the result of a fusion of three kingdoms: N'Goyo, Loango and Kakongo. It has an area of and a population of 716,076 at the 2014 census; the latest official estimate (as at mid 2019) is 824,143. According to 1988 United States government statistics, the total population of the province was 147,200, with a near even split between rural and urban populations. At one point an estimated one third of Cabindans were refugees living in the Democratic Republic of the Congo; however, after the 2007 peace agreement, refugees started returning to their homes. Cabinda is separated from the rest of Angola by a narrow strip of territory belonging to the Democratic Republic of the Congo (formerly known, up until 1960, as the Belgian Congo), which bounds the province on the south and the east. Cabinda is bounded on the north by the Republic of the Congo (formerly known as French Congo), and on the west by the Atlantic Ocean. Adjacent to the coast are some of the largest offshore oil fields in the world. Petroleum exploration began in 1954 with the Cabinda Gulf Oil Company, when the territory was under Portuguese rule. Cabinda also produces hardwoods, coffee, cacao, rubber, and palm oil products; however, petroleum production accounts for most of Cabinda's domestic product. Cabinda produces of crude oil per day. Cabinda Oil is associated with Sonangol, Agip Angola Lda (41%), Chevron (39.2%), TotalEnergies (10%) and Eni (9.8%). In 1885, the Treaty of Simulambuco established Cabinda as a protectorate of the Portuguese Empire, and Cabindan independence movements consider the occupation of the territory by Angola illegal. While the Angolan Civil War largely ended in 2002, an armed struggle persists in the exclave of Cabinda. Some of the factions have proclaimed an independent Republic of Cabinda, with offices in Paris.
Португалиялық Конго
Португалиялық зерттеушілер, миссионерлер және саудагерлер 15 ғасырдың ортасында Конго өзенінің сағасына жетіп, Баконго тайпасының қуатты патшасы Маниконгомен байланыс жасады. Маниконго аймақтың көп бөлігін, қазіргі Кабиндадағы Нгойо, Лоанго және Каконго сияқты кіші патшалықтармен байланыс арқылы басқарды. Уақыт өте келе португалдар, голландтар және ағылшындар Кабиндада сауда посттарын, орман шаруашылығы лагерьлерін және пальма майын өңдеуге арналған шағын фабрикаларды құрды. Сауда жалғасты, еуропалықтардың ықпалы артты, бұл бәсекелес колониялық державалар арасында қақтығыстарға әкелді. 1827 және 1830 жылдар аралығында Бразилияның императорлық теңіз күштері Кабинданың батыс бөлігінде теңіз базасын ұстады, осылайша Оңтүстік Америкадан тыс Бразилияның жалғыз колониясы болды. Португалия алғаш рет 1885 жылғы ақпандағы Симуламбуко шарты арқылы Кабиндаға егемендік құқығын жариялады, бұл "Кабинданың князьдері мен губернаторларының" өтініші бойынша Кабиндаға португал тәжінің қорғауындағы мәртебе берді. Бұл көбінесе қазіргі Кабинданың өзін-өзі анықтау құқығын қорғау үшін құқықтық және тарихи аргументтердің негізі болып табылады. Мысалы, 1-бапта: «Князьдер мен басшылар және олардың мұрагерлері өз еркімен португал егемендігін мойындайтындарын және олар басқаратын барлық аумақтарды осы мемлекеттің қорғауына беретінін мәлімдейді» делінген. 2-бап, көбінесе сепаратистік пікірлерде қолданылатын, одан да әрі барып былай дейді: «Португалия өзінің қорғауындағы аумақтардың тұтастығын сақтауға міндетті». Кабинда анклавын азат ету фронты (FLEC R) бұл келісім Португалия тәжінің өкілдері мен Кабинданың князьдері мен беделді тұлғалары арасында, сол кезде Португалдық Конго деп аталған жерде жасалғанын, бір емес, үш протекторат құрылғанын – Каконго, Лоанго және Нгойоды айтады. 1885 жылғы Симуламбуко шарты бойынша Португалия патшалары мен Кабинда князьдері арасында жергілікті князьдерге құқықтарды сақтап, Анголадан тәуелсіз португал протектораты құрылды. Бұрын Кабинданың Анголамен жалғыз табиғи шекарасы Конго өзені болған, бірақ 1885 жылы Берлин конференциясы Конго еркін мемлекетінің аумағын Конго өзені бойымен теңізге дейін кеңейтті. Осы кезеңде Кабиндада резеңке жиналып, саудаланды. Мұнда қол кесу сияқты қатыгездіктер де болды, бірақ осы қатыгездіктер туралы толыққанды мәліметтер көршілес Конго еркін мемлекетімен салыстырғанда аз және көпшілікке жақсы белгілі емес еді.
Анголамен әкімшілік бірігу
1920 жылдардың ортасына қарай Анголаның шекарасы көршілес колониялық державалармен келіссөздер арқылы толығымен белгіленді. Осыдан бастап Ангола мен Кабинда 1933 жылғы Португалия конституциясына сәйкес, 1975 жылдың 15 қаңтарына дейін Алвор келісіміне дейін ерекше қарастырылды. Португалияның 1933 жылғы конституциясы Ангола колониясы мен Кабинда протекторатын ажыратса, 1956 жылы Кабинда әкімшілігі Анголаның генерал-губернаторына бағындырылды. Кабинданың Анголадан құқықтық айырмашылығы 1971 жылғы Португалия конституциясында да көрінді. Дегенмен, Ангола 1951 жылы Португалия империясының «теңіз арты провинциясы» (Província Ultramarina) деп жарияланғанда, Кабинда Анголаның кез келген обылысы секілді қарастырылды. 1972 жылы Анголаның атауы «Ангола мемлекеті» деп өзгертілді. Португалия билігі тұсында Кабинда маңызды ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы орталығы болды, ал 1967 жылы ірі теңіз үсті мұнай кен орындары табылды. Оған дейін мұнай, ағаш және какао оның негізгі экспорт тауарлары болды. Аймақтың астанасы Кабинда қаласы португалдық әкімшілік және қызмет көрсету орталығы болып, порты мен әуежайы бар еді. Кабинданың жағажайлары португалдық анголалықтардың арасында танымал болды.
Ангола Португалиядан тәуелсіздік алғаннан кейін
1974 жылы Лиссабондағы әскери төңкеріс Антониу де Оливейра Салазардың Португалияда ондаған жылдар бойы сақталған авторитарлық режимін жойды. Жаңа үкімет португалдық барлық колонияларға ұлттық партизандық қозғалыстар күткен тәуелсіздікті дереу беруге шешім қабылдады. Анголада деколонизация процесі әртүрлі партизандық қозғалыстар мен олардың одақтастары арасындағы қақтығыс түрінде жүрді. 1975 жылы Португалия мен Анголаның Ұлттық азаттық фронты (FNLA), Анголаның халықтық азаттық қозғалысы (MPLA) және Анголаның толық тәуелсіздігі үшін ұлттық одағы (UNITA) арасындағы Альвор шарты Кабинданың Ангола құрамындағы мәртебесін қайта бекітті. Бұл шарт Кабинда анклавын азат ету фронты және жеке тәуелсіздік жақтастары болған басқа жергілікті саяси ұйымдар тарапынан қабылданбады. Осыдан бері Кабинда бір жағынан Анголаның қалыпты провинциясы болса, екінші жағынан осы мәртебеге қарсы тұрақты саяси наразылықтар болып келеді; "Кабинда еркін мемлекеті" эксклавының 1974 жылы Анголаның шабуылына дейін португалдық протекторат болғанын мәлімдейді. Сондай-ақ, олар Кабинда аумағының 85% -ын бақылайтындарын және бірлескен кәсіпорындарға қатысты ұсыныстарды қабылдауға дайын екендерін айтады.
Өзін-өзі анықтау үшін этникалық негіздер
Өзін-өзі анықтау туралы аргументтер Кабинда халқының мәдени және этникалық шығуына негізделген. Симуламбуко шартынан бұрын, қазіргі Кабинда деп аталатын аймақта үш мемлекет болған: Каконго, Нгойо және Лоанго. Кабиндалықтар баконго этносының құрамына кіреді, олардың тілі – киконго. Баконго халқы Анголаның Уиге және Зайре провинцияларының көп бөлігін құрайды. Дегенмен, осы ортақ тектілігіне қарамастан, кабиндалықтар өте ерекше мәдениетті және киконго тілінің ерекше түрлерін дамытты.
Сепаратистік тарих
1960 жылдардың басында Кабиндаға жеке мәртебе беруді жақтаған бірнеше қозғалыстар құрылды. Кабинда анклавын азат ету қозғалысы (MLEC) 1960 жылы Луис Ранке Франке жетекшілігімен құрылды. Браззавильдегі түрлі эмигранттық бірлестіктердің бірігуі нәтижесінде пайда болған MLEC, сепаратистік қозғалыстардың арасында тез арада ең танымал болып көзге түсті. Тағы бір тобы – Майомбе халқының аз ғана бөлігін құрайтын майомбелерді өкілдік еткен Альлиама (Майомбе одағы) болды. Маңызды даму ретінде, 1963 жылдың тамызында осы қозғалыстар бірігіп, біртұтас майдан құрды. Олар өздерін FLEC деп атады, ал MLEC-тің Ранке Франкесі басшылыққа келді. FNLA-мен салыстырғанда, FLEC-тің эмиграциядағы үкіметі үшін халықаралық қолдау жинақтауға жасаған тырабысы көп нәтиже бермеді. Шындығында, Африка Бірлігі Ұйымы (АБҰ) мүшелерінің көпшілігі мұның континентте басқа жерлерде сепаратизмді ынталандыруы мүмкін деп алаңдап, мемлекеттік шекаралардың қасиеттілігін сақтап, FLEC-тің эмиграциядағы үкіметін мойындаудан бас тартты. 1975 жылдың қаңтарында Анголаның MPLA, FNLA және UNITA азат ету қозғалыстары Португалиямен Алвор келісіміне қол қойды, ол тәуелсіздікке өту жолдарын белгіледі. FLEC шақырылған жоқ. 1975 жылдың 1 тамызында Кампаладағы АБҰ саммитінде, Анголаның қыржын тәуелсіздікке ие болу процесі талқыланып жатқанда, Ранке Франке «Кабинда Республикасының» тәуелсіздігін жариялады. Заир президенті Мобуту Сесе Секо Кабинданың болашағы бойынша референдум өткізуге шақырды. FLEC Анрикес Тиаго басшылығымен уақытша үкімет құрды. Луис Бранк Франке президент сайланды. 1975 жылдың қарашасында Анголаның тәуелсіздігі жарияланғаннан кейін, Кабинданы Куба әскерлерінің қолдауымен Анголаны азат ету үшін халықтық қозғалысының (MPLA) күштері басып алды. MPLA уақытша FLEC үкіметін құлатып, Кабинданы Ангола құрамына қосты. 1970 және 1980 жылдары FLEC Ангола үкімет әскерлеріне және экономикалық нысандарға шабуылдар жасап, сондай-ақ провинцияның мұнай және құрылыс салаларында жұмыс істейтін шетелдік қызметкерлерді ұрлап, жағдайды ушықтырды. 1990 жылдары Лумингу Луис Гимби жетекшілігімен Кабинданы азат ету үшін ұлттық одақ (União Nacional de Libertação de Cabinda; UNLC) сепаратистік тобы пайда болды. 1997 жылдың сәуірінде Кабинда өкілдігі жоқ ұлттар мен халықтар ұйымына қосылды, бұл демократиялық және халықаралық ұйым болып табылады, оның мүшелері – жергілікті халықтар, басып алынған ұлттар, азшылықтар және тәуелсіз мемлекеттер немесе аумақтар. 2010 жылы Кабинда Африканың дамып келе жатқан мемлекеттері ұйымының (OEAS) құрылтайшы мүшесі атанды.
Жақында болған тарих
2003 жылы Кабиндадағы БҰҰ-ның адам құқықтары жөніндегі арнайы комиссиясы МПЛА-ның көптеген қатыгездіктер жасағанын хабарлады. 2004 жылы Human Rights Watch Африка жөніндегі миссиясының атқарушы директоры Питер Такирамбюдде мәлімдеме жасап, Ангола армиясы Кабиндада азаматтарға қарсы қылмыстарды жасауын жалғастырғанын айтты. Ангола үкіметі FLEC енді қызмет етпейді дегенмен, Кабинда Республикасы және оның премьер-министрі Джоэл Батила бұл мәлімдемені жоққа шығарады. Мұнай бағасының өсуі Кабинданың игерілмеген құрлықтағы мұнай қорын құнды тауарға айналдырды.
Бейбіт келісім
2006 жылдың шілдесінде Конго Республикасындағы атысты тоқтату келіссөздерінен кейін Антонио Бенто Бенбе, Кабинда диалог және бейбітшілік форумының президенті, сондай-ақ ФЛЕК вице-президенті және атқарушы хатшысы ретінде, Кабинда сепаратистік күштерінің атысты тоқтатуға дайын екенін жариялады. Бембе – "Кабинда диалог форумының" басшысы, бұл ұйым көптеген кабиндалық топтарды білдіреді. АҚШ, Франция, Португалия, Ресей, Габон, Конго Демократиялық Республикасы, Конго Республикасы, Жапония, Оңтүстік Корея, Еуропалық Одақ және Африка Одағы бұл бейбітшілікті мойындады. "Біз анголалықтармен атысты тоқтату келісіміне қол қоямыз, ал олар Кабиндаға ерекше мәртебе беру принципін қабылдауға келісті", - деді ол, оның тобы Ангола құрамында қалуға мәжбүр болғанын, бірақ оларға белгілі бір деңгейде автономия берілетініне уәде берілгенін білдіреді. Париж қаласынан FLEC FAC Бенбенің анголалықтармен келіссөздер жүргізуге құқығы немесе мандаты жоқ екенін, ал жалғыз қанағаттанарлық шешім – толық тәуелсіздік екенін мәлімдеді.
Того футбол командасының автобусына шабуыл жасалды
2010 жылғы 8 қаңтарда Того ұлттық футбол құрамасының автобусы, Ангола әскерлерінің сүйемелдеуімен 2010 жылғы Африка Ұлттары кубогына жол тартқанда, Кабинда аумағында қарулы шабуылға ұшырады. Нәтижесінде, команданың баптырушысының көмекшісі, команда өкілі және автобус жүргізушісі қаза тауып, бірнеше адам жарақат алды. FLEC ұйымының бір тобы жауапкершілікті мойнына алды. Кабинда анклавын азат ету майдандық фронтының (Flec PM) бас хатшысы Родригес Мингас, олардың жауынгерлері конвой Кабиндадан өте жатқанда күзетшілерге шабуыл жасауды көздегенін мәлімдеді. Мингас France 24 телеарнасына: "Бұл шабуыл Того футболшыларына емес, конвойдың алдындағы Ангола әскерлеріне бағытталған", - деді. "Осылайша, оқтар футболшыларға кездейсоқ тиді. Біз Тоголықтармен ешқандай қатысымыз жоқ және Африка отбасыларына, Того үкіметіне көңіл айтамыз. Біз Кабинданың толық азаттығы үшін күресіп жатырмыз".
Экономика
Көбінесе тропикалық орманды мекендейтін Кабинда ағаш, кофе, какао, шикі резеңке және пальма майы өндіреді. Бірақ, ең танымал өнімі – мұнайы. Сақты бағалаулар бойынша, Кабинда Анголаның мұнай өндірісінің шамамен 60% құрайды, ал провинциядан мұнай экспорты әрбір кабиндалық үшін жылына 100 000 АҚШ долларына тең. Дегенмен, Кабинда Анголадағы ең кедей провинциялардың бірі болып қала береді. 1996 жылы ұлттық және провинциялық үкіметтер арасындағы келісімге сәйкес, мұнайдан түсетін салықтың 10% провинцияға қайтарылуы тиіс болды, бірақ кабиндалықтар көбінесе жемқорлық салдарынан бұл түсімдердің халыққа тиесілі пайда әкелмейді деп санайды. Жеке сектор, әсіресе мұнай өнеркәсібі, сепаратистік қақтығысқа ұшырады және оған әсер етті. Кабинданың күресінің басында мұнай компаниялары Кабинданың өзін-өзі анықтау құқығын қолдайтын сияқты көрінді. Сепаратистердің халықаралық назар аудару стратегиясы 1999 және 2000 жылдары ең айқын болды. 1999 жылы FLEC R төрт шетелдік жұмысшыны (екі португал және екі француз азаматы) ұрлап, бірақ бірнеше айдан кейін халықаралық қоғамдастықтың назарын аудара алмағандықтан босатты. FLEC FAC 2000 жылы құрылыс компаниясында жұмыс істейтін үш португал жұмысшысын ұрлау арқылы, ал FLEC R тағы бес португал азаматын ұрлау арқылы қызметін күшейтті. Бұл тұтқындар Габон және Конго Республикасы үкіметтерінің дипломатиялық араласуынан кейін 2001 жылдың маусымында ғана босатылды.
Геология
1967 және 1970 жылдары Малонга Солтүстік және Малонга Батыс деп аталатын екі алып мұнай кені табылды, олардың екеуі де тұз астындағы немесе аптиан қабаттарынан өнім береді. Ланданадан креда және палеоцен кезеңдеріне жататын омыртқалы жануарлардың, соның ішінде Кабиндахелис сияқты тасбақалардың қазба қалдықтары табылған.
Кабинда губернаторларының тізімі
Аты Қызмет еткен жылдары Эваристо Домингос Кимба 1975–1978 Луис Доукуи Пауло де Кастро 1979–1980 Мануэль Франсиско Тута 1980–1982 Армандо Фандаме Ндембо 1982–1984 Хорхе Баррос Чимпуати 1984–1991 Аугусто да Силва Томас 1991–1995 Хосе Амаро Тати 1995–2002 Хосе Анибал Лопес Роша 2002–2009 Мауэте Жоа Батиста 2009–2012 Алдина Матильда Баррос да Ломба Катембо 2012–2017 Эухенио Лаборнио 2017–2019 Маркос Александр Нхунга 2019–2022 Мара Регина да Силва Батиста Домингос Киоса 2022