1505-1975 жылдардағы Португалияның Шығыс Африкадағы иелігі

Кіріспе

1505–1975 жылдардағы Шығыс Африкадағы португалдық иелік

Португалдық Мозамбик (Moçambique Portuguesa) немесе Португалдық Шығыс Африка (África Oriental Portuguesa) – Мозамбик Португалияның колониясы болған кезеңде қолданылған ең көп таралған атаулар еді. Португалдық Мозамбик бастапқыда Оңтүстік-Шығыс Африка жағалауындағы португалдық иеліктердің тізбегін құрады, кейін біріктіріліп, қазіргі Мозамбик Республикасын құрады. Португалдық сауда бекеттері, ал кейін колониялар 1498 жылы Васко да Гама Мозамбик жағалауына алғаш рет жеткеннен бастап жағалау бойында және Замбези алқабында құрылды. 1544 жылы Лоуренсу Маркес қазіргі Мапуту шығанағының аумағын зерттеді. Африка үшін болған күрестен кейін португалдар колонияның ішкі аймақтарын басып алуға күш салды және 1918 жылы оның көп бөлігін саяси бақылауға алды, бұл процесте африкалықтардың қарсылығына тап болды. Мозамбиктегі кейбір аумақтар 19 ғасырдың соңында Мозамбик компаниясы (Companhia de Moçambique) сияқты жарғылық компаниялардың басқаруына берілді, олар қазіргі Маника және Софала провинцияларына сәйкес келетін жерлерді концессияға алды, ал Ниасса компаниясы (Companhia do Niassa) қазіргі Кабо-Делгадо және Ниасса провинцияларының жерлерін басқарды. Мозамбик компаниясы 1942 жылы өз аумақтарын португалдықтардың бақылауына қайтарды, осылайша Мозамбик Португал үкіметінің бақылауында біріктірілді. Аймақ тұтас ретінде ұзақ жылдар бойы ресми түрде Португалдық Шығыс Африка деп аталды және Оңтүстіктегі Лоуренсу Маркестен Солтүстіктегі Ниассаға дейін созылған бірнеше колонияларға бөлінді. Кабо-Делгадо бастапқыда Ровума өзенінің бойындағы жер тілігінің бір бөлігі ғана болды, оның ішінде Португалия 1919 жылы Германияның Шығыс Африкасынан алған жерлер де бар еді, бірақ ол оңтүстікке қарай Лурио өзеніне дейін кеңейтіліп, қазіргі Кабо-Делгадо провинциясын құрады. Замбези алқабында Келиман (қазіргі Замбезия провинциясы) және Тете (бұрынғы Солтүстік Родезия, қазіргі Замбия және Оңтүстік Родезия, қазіргі Зимбабве арасындағы) колониялары болды, олар бір кезде Замбезия болып біріктірілді. Мозамбик колониясының (қазіргі Нампула провинциясы) астанасы Мозамбик аралы болды. Арал 1890 жылдардың соңына дейін Португалдық Шығыс Африканың генерал-губернаторының резиденциясы болды, содан кейін ол ресми түрде Лоуренсу Маркес қаласына көшірілді. Оңтүстікте Лоуренсу Маркестен солтүстік-шығысқа қарай орналасқан Ингамбане колониясы да болды. Осы колониялар біріккеннен кейін аймақ тұтас ретінде Мозамбик деп аталды. Салазар режимінің ресми саясаты, Лузотропикализм тұжырымына сүйене отырып, Мозамбик Португалияның «көп континенттік және көп ұлтты ұлтының» ажырамас бөлігі деп жарияланды, сияқты барлық колонияларында жергілікті халықты еуропалықтандыру және португалдық мәдениетке ассимиляциялау мақсатында шаралар қабылданды. Алайда, бұл саясат көбінесе сәтсіз аяқталды, ал колонизацияға қарсылық Африканың он жылдық тәуелсіздік соғысына әкелді, ол 1974 жылдың сәуірінде Лиссабондағы Гвоздика төңкерісімен және 1975 жылдың маусымында Португалиядан тәуелсіздік алумен аяқталды.

Portuguese Mozambique (Moçambique Portuguesa) or Portuguese East Africa (África Oriental Portuguesa) were the common terms by which Mozambique was designated during the period in which it was a Portuguese colony. Portuguese Mozambique originally constituted a string of Portuguese possessions along the south east African coast, and later became a unified colony, which now forms the Republic of Mozambique. Portuguese trading settlements—and later, colonies—were formed along the coast and into the Zambezi basin from 1498 when Vasco da Gama first reached the Mozambican coast. Lourenço Marques explored the area that is now Maputo Bay in 1544. The Portuguese increased efforts for occupying the interior of the colony after the Scramble for Africa, and secured political control over most of its territory in 1918, facing the resistance of Africans during the process. Some territories in Mozambique were handed over in the late 19th century for rule by chartered companies like the Mozambique Company (Companhia de Moçambique), which had the concession of the lands corresponding to the present day provinces of Manica and Sofala, and the Niassa Company (Companhia do Niassa), which had controlled the lands of the modern provinces of Cabo Delgado and Niassa. The Mozambique Company relinquished its territories back to Portuguese control in 1942, unifying Mozambique under control of the Portuguese government. The region as a whole was long officially termed Portuguese East Africa, and was subdivided into a series of colonies extending from Lourenço Marques in the south to Niassa in the north. Cabo Delgado was initially merely a strip of territory along the Rovuma River, including Cape Delgado itself, which Portugal acquired out of German East Africa in 1919, but it was enlarged southward to the Lurio River to form what is now Cabo Delgado Province. In the Zambezi basin were the colonies of Quelimane (now Zambezia Province) and Tete (in the panhandle between Northern Rhodesia, now Zambia, and Southern Rhodesia, now Zimbabwe), which were for a time merged as Zambezia. The colony of Moçambique (now Nampula Province) had the Island of Mozambique as its capital. The island was also the seat of the Governor General of Portuguese East Africa until the late 1890s, when that official was officially moved to the city of Lourenço Marques. Also in the south was the colony of Inhambane, which lay north east of Lourenço Marques. Once these colonies were merged, the region as a whole became known as Moçambique. According to the official policy of the Salazar regime, inspired on the concept of Lusotropicalismo, Mozambique was claimed as an integral part of the "pluricontinental and multiracial nation" of Portugal, as was done in all of its colonies to Europeanise the local population and assimilate them into Portuguese culture. This policy was largely unsuccessful, however, and African opposition to colonisation led to a ten year independence war that culminated in the Carnation Revolution at Lisbon in April 1974 and the independence from Portugal in June 1975.

Шолу

20 ғасырға дейін Мозамбик жері мен халқы оның жағалауына келген еуропалықтардың және оның ірі өзендеріне енгендердің ықпалына іріктеп бағынбады. Португалдықтар мұсылман саудагерлерін, көбінесе суахилилерді, олардың жағалау орталықтарынан және ішкі аймақтарға қарайтын жолдарынан ығыстырған кезде банту халықтарының көші-қоны жалғасты, ал жергілікті басшылардың күшіне қарай тайпалық конфедерациялар құрылып, қайта құрылды. Төрт ғасыр бойы португалдықтардың ықпалы шамалы болды. Жағалау мен өзендердегі сауда бекеттері салынып, тасталып, қайтадан тұрғызылды. Губернаторлар Португалияға қайтарып апару үшін жеке пайда табуға тырысты, ал отарлаушылар осы аймақтың салыстырмалы түрде тартымсыз климатына қызығушылық танытпады; қалғандары жергілікті әйелдерге үйленген және жергілікті басшылармен қарым-қатынасты табысты сақтаған саудагерлер болды. Дегенмен, Португалия Мозамбикті әлемдік империяның маңызды бөлігі деп есептеді. Оның бере алатын кірістің салыстырмалы шамалы екенін уақыт-уақыт мойындау, португалдықтардың африкалық жерге өркениетін жеткізу миссиясы туралы қалыптасқан түсінікпен теңдестірілді. Африкалықтарға миссионерлік қызмет және африкалықтар мен еуропалықтардың тікелей байланысы арқылы португал мәдениетін бағалауға және оған қатысуға үйретуге болады деп саналды. 19 ғасырдың соңғы онжылдығында және 20 ғасырдың басында Мозамбикті португал ұлтының құрылымына енгізу жұмысы басталды. Қазіргі провинцияның барлық аумағы басқа еуропалық державалар Португалияға тиесілі деп мойындағаннан кейін, әкімшілер аймаққа бақылау орнату үшін африкалық мемлекеттерге қарсы соғыстар жүргізді. Бүкіл аймақта азаматтық басқару құрылды, инфрақұрылымды салу басталды, және Мозамбиктің батыстағы көршілерінің, мысалы, Оңтүстік Родезия, Солтүстік Родезия және Ньясалендтің транзиттік саудасы туралы келісімдер жасалды. Колониялық заңнама африкалықтарды мәдени негізде кемсітті. Колониялық заңнама африкалықтарды мәжбүрлі еңбекке, паспорттық режимге және мектептердегі сегрегацияға ұшыратты. Португалдықтардың көптеген африкалықтарды "өркениетсіз мінез-құлық" танытқаны еуропалықтар арасында африкалықтарға деген төмен пікір қалыптастырды. Қалалық аймақтардағы білімсіз португал иммигранттары жиі африкалықтармен жұмыс үшін тікелей бәсекелесіп, қызғаныш пен нәсілдік дискриминацияны көрсетті. Қалалық және ауылдық секторлар арасында ауылдық ауылдармен байланыстарын үзіп, қалалық экономикаға қатысуға, қала шеткеріне қоныстануға және еуропалық әдет-ғұрыптарды қабылдауға бастаған африкалықтардың саны артып келе жатты. Осы топтың мүшелері кейін тәуелсіздік қозғалысының белсенді қатысушылары болды.

Until the 20th century, the land and peoples of Mozambique were barely affected by the Europeans who came to its shores and entered its major rivers. As the Muslim traders, mostly Swahili, were displaced from their coastal centres and routes to the interior by the Portuguese, migrations of Bantu peoples continued and tribal federations formed and reformed as the relative power of local chiefs changed. For four centuries the Portuguese presence was meagre. Coastal and river trading posts were built, abandoned, and built again. Governors sought personal profits to take back to Portugal, and colonists were not attracted to the distant area with its relatively unattractive climate; those who stayed were traders who married local women and successfully maintained relations with local chiefs. In Portugal, however, Mozambique was considered to be a vital part of a world empire. Periodic recognition of the relative insignificance of the revenues it could produce was tempered by the mystique which developed regarding the mission of the Portuguese to bring their civilisation to the African territory. It was believed that through missionary activity and other direct contact between Africans and Europeans, the Africans could be taught to appreciate and participate in Portuguese culture. In the last decade of the 19th century and the first part of the 20th century, integration of Mozambique into the structure of the Portuguese nation was begun. After all of the area of the present province had been recognised by other European powers as belonging to Portugal, administrators waged wars against African polities to assert control over the territory. Civil administration was established throughout the area, the building of an infrastructure was begun, and agreements regarding the transit trade of Mozambique's land locked neighbours to the west, such as Southern Rhodesia, Northern Rhodesia and Nyasaland, were made. Colonial legislation discriminated against Africans on cultural grounds. Colonial legislation submitted Africans to forced labour, to pass laws and to segregation in schools. That most Africans were perceived to engage in "uncivilised behaviour" by the Portuguese created a low opinion of Africans as a group among Europeans. The uneducated Portuguese immigrant peasants in urban areas were frequently in direct competition with Africans for jobs and demonstrated jealousies and racial prejudice. Between the urban and rural sectors of the society lied a steadily increasing group of Africans who were loosening their ties with rural villages and starting to participate in the urban economy, to settle in suburbs, and to adopt European customs. Members of this group would later become active participants in the independence movement.

Тарих

1498 жылы португалдық саяхатшылар Шығыс Африкаға жеткенде, суахилилердің сауда орындары мен аралдары бірнеше ғасыр бойы Суахили жағалауында болған. 1500 жылдан бастап португалдық сауда посттары мен бекіністері шығысқа қарайғы жаңа жолдың тұрақты тоқтау орындарына айналды. 1498 жылы Васко да Гаманың Үнді мұхитына Жақсы үміт мүйісінен жасаған саяхаты португалдықтардың Үнді мұхиты әлеміндегі саудаға, саясатқа және қоғамға кіруін белгіледі. Португалдықтар 16 ғасырдың басында Мозамбик аралын және Софала портын басып алды. 1498 жылы Момбасаға барған Васко да Гама Үндістанға жетуге сәтті болды, соның арқасында португалдықтар теңіз арқылы тікелей Қиыр Шығыспен сауда жасауға мүмкіндік алды, бұл Персия шығанағы, Қызыл теңіз және керуендер арқылы Шығыс Жерорта теңізіне жеткен дәмдеуіш сауда жолдары сияқты аралас құрлық және теңіз жолдарынан тұратын бұрынғы сауда желілеріне қарсы тұрды. Венеция Республикасы Еуропа мен Азия арасындағы сауда жолдарының көп бөлігін бақылауына алды. Осман түрктері Үндістанға қарайғы дәстүрлі құрлық жолдарын жапқаннан кейін, Португалия да Гаманың ашқан теңіз жолын пайдаланып, Венецияның сауда монополиясын бұзуға үміттенді. Бастапқыда Шығыс Африкадағы португалдық билік негізінен Момбасаға бағытталған жағалау жолағына шоғырланды. Васко да Гама, Франсиско де Алмейда және Афонсу де Албукерке басқаратын сапарлардың нәтижесінде португалдықтар 1515 жылға қарай Софала мен Килва қоса Оңтүстік-Шығыс Африканың жағалауының көп бөлігін бақылауына алды. Олардың басты мақсаты Үндістанмен сауда жасау еді. Португалдықтар жағалауға қоныстанған сайын, олар жердің ішкі бөлігіне сертанежу (орманшылар) ретінде еніп кірді. Бұл сертанежулер суахили саудагерлерімен бірге өмір сүрді және тіпті шона патшаларының аудармашылары мен саяси кеңесшілері болып жұмыс істеді. Осындай сертанежулердің бірі 1512 және 1516 жылдар аралығында барлық Шона патшалықтарын аралап, Мутапа империясының (Мвенемутапа) метрополиялық ауданын да зерттеді. 1530 жылдары португалдық саудагерлер мен кеншілердің шағын топтары алтын іздеу үшін ішкі аймақтарға еніп, Замбези өзенінің бойындағы Сена мен Тетеде гарнизондар мен сауда посттарын құрып, алтын саудасын бақылауға тырысты. Португалдықтар 1560 жылдары Мвенемутапамен тікелей қарым-қатынасқа кірісті. Олар Мутапа патшалығы және оның алдыңғысы Ұлы Зимбабве туралы көптеген мәліметтерді жазды. Португалдық тарихшы Жоао де Баррос жазған суахили саудагерлерінің айтуынша, Ұлы Зимбабве – әбзелсіз, таңғаларлық үлкен тастардан салынған ежелгі астана. Мұтапаның шекарасында болмаса да, Мвенемутапа ақсүйектерін және әйелдерін сол жерде ұстады. Португалдықтар өздерінің сауда және қоныстану позицияларын португалдықтардың қоныстануы мен басқаруына байланысты жер берілістері (празос) құру арқылы заңдастыруға және нығайтуға тырысты. Празостар бастапқыда португалдықтар үшін жасалған, бірақ аралас некелер арқылы олар Африка португалдары немесе Африка үнді орталықтарына айналды, олар үлкен африкалық құл әскерлерімен қорғалды. Мозамбикте құлдық болған. Адамдарды африкалық тайпа басшылары, араб саудагерлері және португалдықтар сатып-сататын. Мозамбиктегі құлдардың көп бөлігін соғысқан тайпаларды басып алып, тұтқындарын празейроларға сатқан басшылар берді. Португалияның ықпалы біртіндеп кеңейсе де, оның билігі шектеулі болды және кең ауқымды автономияға ие болған жеке қоныстанушылар мен лауазымды адамдар арқылы жүзеге асырылды. Португалдықтар 1500-1700 жылдар аралығында жағалаудағы сауданың көп бөлігін арабтардан тартып алды, бірақ 1698 жылы арабтар Момбаса аралындағы (қазіргі Кения) Португалияның маңызды тірегі болған Форт-Иисусты басып алғаннан кейін, жағдай өзгерді. Нәтижесінде, инвестициялар азайды, ал Лиссабон Үндістанмен және Қиыр Шығыспен саудаға, сондай-ақ Бразилияны отарлауға көбірек назар аударды. 18-19 ғасырларда Мазруи және Оман арабтары Үнді мұхиты саудасының көп бөлігін қайтарып алды, бұл португалдықтарды оңтүстікке шегінуге мәжбүр етті. 19 ғасырдың ортасына қарай көптеген празостар құлдырады, бірақ олардың бірнешеуі сақталды. 19 ғасырда Еуропаның басқа елдері, әсіресе Ұлыбритания мен Франция, аймақтың саудасы мен саясатына көбірек араласты. Мозамбик аралында португалдықтар 1877 жылы салған, тоғандар мен фонтандармен безендірілген бақшасы бар неоклассикалық стильдегі аурухана Сахараның оңтүстігіндегі ең үлкен аурухана болды. 20 ғасырдың басында португалдықтар Мозамбиктің басқаруын жекешелендірілген компанияларға, соның ішінде Мозамбик компаниясына, Замбезия компаниясына және Ниасса компаниясына берді, олар көрші елдерге теміржол желілерін салды. Португалдық үкіметтен экономикалық дамуды ынталандыру және аумақтың провинцияларында португалдық билікті сақтау үшін жарғы алған компаниялар 1929-1942 жылдар аралығында аумақ португалдық отарлық үкіметінің бақылауына берілген кезде мақсатын жоғалтты. Құлдық Мозамбикте португалдық отарлық билік тарапынан заңды түрде жойылған болса да, 19 ғасырдың соңында жекешелендірілген компаниялар мәжбүрлеген еңбек саясатын жүзеге асырып, басқа еуропалық отарлардағы шахталар мен плантацияларға арзан – көбінесе мәжбүрлеген – африкалық еңбек күшін жеткізді. Ең табысты жекешелендірілген компания болған Замбезия компаниясы бірнеше шағын празейро иеліктеріне иелік етті және өзінің мүлігін қорғау үшін португалдық әскери бекеттерін сұрады. Жекешелендірілген компаниялар мен португалдық әкімшілік өз тауарын нарыққа жеткізу үшін жолдар мен порттар салды, соның ішінде Оңтүстік Родезияны Мозамбиктің Бейра портымен байланыстыратын теміржол. Алайда, даму басқаруы біртіндеп сауда компанияларынан португалдық үкіметке көшті. Өнімсіздігіне және Оливейра Салазардың [[Португалияның жаңа мемлекеттік режимі]] аясында Португалия империясының экономикасын күшейтуге бағытталған өзгеріске байланысты компаниялардың жеңілдіктері мерзімі біткенде жаңаланбады. Бұл 1942 жылы Мозамбик компаниясымен болды, ол бұрынғыдай ауыл шаруашылығы және сауда салаларында корпорация ретінде жұмыс істеді, ал Ниасса компаниясының жеңілдігі 1929 жылы тоқтатылды. 1950 жылдары португалдық шетелдік колония Португалияның шетелдік провинциясы болып қайта баяндалды, ал 1970 жылдардың басында ол Португалияның тәуелсіз емес мемлекеті мәртебесіне ресми түрде көтерілді, бұл оның Португалияның аумағы болып қалуын, бірақ кеңейтілген әкімшілік автономиясын білдірді. Мозамбикті азат ету фронты (ФРЕЛИМО) 1964 жылдың қыркүйегінде португалдық билікке қарсы партизандық науқанын бастады. Бұл қақтығыс, Ангола мен Гвинеядағы басқа португалдық колонияларда басталған екі қақтығыспен бірге, соғысқа айналды. Әскери тұрғысынан алғанда, португалдық армия тәуелсіздік партизандық күштеріне қарсы барлық қақтығыстарда басымдық танытты, бұл қақтығыс аяқталған 1974 жылға дейін әлеуметтік даму мен экономикалық өсім үшін жағдай жасады. Он жылға сосқан үзір-кешір соғыстан және Лиссабондағы солшыл әскери төңкеріс Португалияның [[Португалияның жаңа мемлекеттік режимі]] режимін әскери хунтамен (1974 сәуір төңкерісі) алмастырғаннан кейін ФРЕЛИМО аумақты бақылауға алды. Мозамбиктің тәуелсіздігі туралы келісімге қол қойылған Лусакадағы келіссөздер басталды. Бір жыл ішінде этникалық португалдықтардың көп бөлігі елден кетіп қалды, көптегендері өлтірілді немесе өлтірілуден қорқып қашты (Португалияда оларды "қайтып келгендер" деп атады); қалғандары жаңа тәуелсіз мемлекеттің билігімен қуылды. Мозамбик 1975 жылдың 25 маусымында Португалиядан тәуелсіздік алды.

When Portuguese explorers reached East Africa in 1498, Swahili commercial settlements had existed along the Swahili Coast and outlying islands for several centuries. From about 1500, Portuguese trading posts and forts became regular ports of call on the new route to the east. The voyage of Vasco da Gama around the Cape of Good Hope into the Indian Ocean in 1498 marked the Portuguese entry into trade, politics, and society in the Indian Ocean world. The Portuguese gained control of the Island of Mozambique and the port city of Sofala in the early 16th century. Vasco da Gama having visited Mombasa in 1498 was then successful in reaching India thereby permitting the Portuguese to trade with the Far East directly by sea, thus challenging older trading networks of mixed land and sea routes, such as the spice trade routes that used the Persian Gulf, Red Sea and caravans to reach the eastern Mediterranean. The Republic of Venice had gained control over much of the trade routes between Europe and Asia. After traditional land routes to India had been closed by the Ottoman Turks, Portugal hoped to use the sea route pioneered by da Gama to break the Venetian trading monopoly. Initially, Portuguese rule in East Africa focused mainly on a coastal strip centred in Mombasa. With voyages led by Vasco da Gama, Francisco de Almeida and Afonso de Albuquerque, the Portuguese dominated much of southeast Africa's coast, including Sofala and Kilwa, by 1515. Their main goal was to dominate trade with India. As the Portuguese settled along the coast, they made their way into the hinterland as sertanejos (backwoodsmen). These sertanejos lived alongside Swahili traders and even took up service among Shona kings as interpreters and political advisors. One such sertanejo managed to travel through almost all the Shona kingdoms, including the Mutapa Empire's (Mwenemutapa) metropolitan district, between 1512 and 1516. By the 1530s, small groups of Portuguese traders and prospectors penetrated the interior regions seeking gold, where they set up garrisons and trading posts at Sena and Tete on the Zambezi River and tried to gain exclusive control over the gold trade. The Portuguese finally entered into direct relations with the Mwenemutapa in the 1560s. They recorded a wealth of information about the Mutapa kingdom as well as its predecessor, Great Zimbabwe. According to Swahili traders whose accounts were recorded by the Portuguese historian João de Barros, Great Zimbabwe was an ancient capital city built of stones of marvellous size without the use of mortar. And while the site was not within Mutapa's borders, the Mwenemutapa kept noblemen and some of his wives there. The Portuguese attempted to legitimate and consolidate their trade and settlement positions through the creation of prazos (land grants) tied to Portuguese settlement and administration. While prazos were originally developed to be held by Portuguese, through intermarriage they became African Portuguese or African Indian centres defended by large African slave armies known as Chikunda. Historically, within Mozambique, there was slavery. Human beings were bought and sold by African tribal chiefs, Arab traders, and the Portuguese. Many Mozambican slaves were supplied by tribal chiefs who raided warring tribes and sold their captives to the prazeiros. Although Portuguese influence gradually expanded, its power was limited and exercised through individual settlers and officials who were granted extensive autonomy. The Portuguese were able to wrest much of the coastal trade from Arabs between 1500 and 1700, but, with the Arab seizure of Portugal's key foothold at Fort Jesus on Mombasa Island (now in Kenya) in 1698, the pendulum began to swing in the other direction. As a result, investment lagged while Lisbon devoted itself to the more lucrative trade with India and the Far East and to the colonisation of Brazil. During the 18th and 19th centuries, the Mazrui and Omani Arabs reclaimed much of the Indian Ocean trade, forcing the Portuguese to retreat south. Many prazos had declined by the mid 19th century, but several of them survived. During the 19th century, other European powers, particularly the British and the French, became increasingly involved in the trade and politics of the region. In the Island of Mozambique, the hospital, a majestic neo classical building constructed in 1877 by the Portuguese, with a garden decorated with ponds and fountains, was for many years the biggest hospital south of the Sahara. By the early 20th century the Portuguese had shifted the administration of much of Mozambique to private chartered companies, including the Mozambique Company, the Zambezia Company and the Niassa Company, which established several railroad lines to neighbouring countries. The companies, granted a charter by the Portuguese government to foster economic development and maintain Portuguese control in the territory's provinces, would lose their purpose when the territory was transferred to the control of the Portuguese colonial government between 1929 and 1942. Although slavery had been legally abolished in Mozambique by the Portuguese colonial authorities, at the end of the 19th century the Chartered companies enacted a forced labour policy and supplied cheap – often forced – African labour to the mines and plantations of other European colonies in Africa. The Zambezia Company, the most profitable chartered company, took over a number of smaller prazeiro holdings and requested Portuguese military outposts to protect its property. The chartered companies and the Portuguese administration built roads and ports to bring their goods to market including a railway linking Southern Rhodesia with the Mozambican port of Beira. However, the development's administration gradually started to pass directly from the trading companies to the Portuguese government itself. Because of their unsatisfactory performance and because of the shift, under the [[Estado Novo (Portugal) regime of Oliveira Salazar, towards a stronger Portuguese control of the Portuguese Empire's economy, the companies' concessions were not renewed when they ran out. This was what happened in 1942 with the Mozambique Company, which, however, continued to operate in the agricultural and commercial sectors as a corporation, and had already happened in 1929 with the termination of the Niassa Company's concession. In the 1950s, the Portuguese overseas colony was rebranded an overseas province of Portugal, and by the early 1970s, it was officially upgraded to the status of Portuguese non sovereign state, by which it would remain a Portuguese territory but with a wider administrative autonomy. The Front for the Liberation of Mozambique (FRELIMO), initiated a guerrilla campaign against Portuguese rule in September 1964. This conflict, along with the two others already initiated in the other Portuguese colonies of Angola and Guinea, became part of the so called Portuguese Colonial War (1961–74). From a military standpoint, the Portuguese regular army held the upper hand during all of the conflicts against the independentist guerrilla forces, which created favourable conditions for social development and economic growth until the end of the conflict in 1974. After ten years of sporadic warfare and after Portugal's return to democracy through a leftist military coup in Lisbon which replaced Portugal's [[Estado Novo (Portugal) regime in favour of a military junta (the Carnation Revolution of April 1974), FRELIMO took control of the territory. The talks that led to an agreement on Mozambique's independence, signed in Lusaka, were started. Within a year, almost the entire ethnic Portuguese population had left, many were killed or fleeing in fear of being killed (in mainland Portugal they were known as retornados); others were expelled by the ruling power of the newly independent territory. Mozambique became independent from Portugal on 25 June 1975.

Үкімет

Кем дегенде XIX ғасырдың басынан бері Мозамбиктің құқықтық жағдайы оны Лиссабон сияқты Португалияның бір бөлігі деп есептеді, бірақ теңізден тыс провинция ретінде Еуропадан алыс болғандықтан ерекше жеңілдіктерге ие болды. 1837 жылдан бастап Мозамбик провинциясының жоғары мемлекеттік лауазымды тұлғасы әрқашан Лиссабондағы үкіметке тікелей есеп беретін генерал-губернатор болды, көбінесе Шетелдік істер министрі арқылы. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Мозамбик генерал-губернаторлары патшалық комиссарлар немесе жоғары комиссарлар мәртебесін алды, бұл оларға үкімет министрінің өкілеттіктерімен тең келетін кеңейтілген атқарушы және заң шығару өкілеттіктерін берді. XX ғасырда провинция 1933 жылдан 1974 жылға дейін Португалияны басқарған авторитарлық «Estado Novo» режиміне де бағынды, Лиссабондағы әскери төңкеріс, «Қызғұрсын революциясы» болғанға дейін. Мозамбик үкіметінің көп бөлігі португалдықтардан құралды, бірақ африкалықтар да болды. Бюрократияның көптеген мүшелері португалдықтар болды, себебі көптеген африкалықтар лауазымға ие болу үшін қажетті біліктілікке ие болған жоқ. Мозамбик үкіметі, Португалия үкіметі сияқты, жоғары деңгейде орталықтандырылған. Билік атқарушы билікте шоғырландырылды және барлық сайлаулар, егер өткізілсе, жанама әдістермен жүргізілді. Лиссабондағы премьер-министр кеңсесінен Мозамбиктің ең шалғайдағы посттары мен регедорияларына дейін қатаң басшылық тізбегі арқылы билік жүргізілді. Мозамбик үкіметінің өкілеттіктері шектеулі болды, негізінен Еуропада қабылданған саясатты іске асырумен ғана шектелді. 1967 жылы Мозамбик Лиссабондағы Ұлттық Ассамблеяға жеті делегат жіберді. Провинцияның жоғары лауазымды тұлғасы – Португалия Министрлер Кеңесінің ұсынысы бойынша тағайындалған генерал-губернатор болды. Генерал-губернатор атқарушы және заң шығару билігіне ие болды. Үкімет кеңесі генерал-губернаторға провинцияны басқару мәселелерінде кеңес берді. Функционалдық кабинет Шетелдік істер министрінің генерал-губернатордың кеңесі бойынша тағайындаған бес хатшысынан тұрды. Заң шығарушы кеңестің өкілеттіктері шектеулі болды және оның негізгі қызметі провинциялық бюджетті бекіту болды. Сонымен қатар, барлық заң жобалары бойынша Экономикалық және әлеуметтік кеңеспен кеңесу қажет болды, ал генерал-губернатор оның кеңесін елемеген жағдайда Лиссабондағы шешімін негіздеуге міндетті болды. Мозамбик тоғыз ауданға бөлінді, олар 61 муниципалитетке (concelhos) және 33 округке (circunscrições) бөлінді. Әр бөлімшеде үш-төрт жеке пост болды, барлығы 166 пост, әрқайсысында орташа есеппен 40 000 африкалық тұрды. Әрбір ауданды, Лоуренсу Маркестен басқа, генерал-губернатор басқарды. Көптеген африкалықтар португалдықтармен тек пост әкімшісі арқылы байланыс жасады, ол жылына кемінде бір рет өзінің аумағындағы әрбір ауылды аралауға міндетті болды. Әкімшілік басқарудың ең төменгі деңгейі – регедориялар, дәстүрлі құқық бойынша өмір сүретін африкалықтардың қоныстары болды. Әрбір регедорияны жергілікті тұрғындардың ұсынысы бойынша таңдалған африкалық немесе португалдық лауазымды тұлға басқарды. Регулос басшылығымен әрбір ауылдың өз африкалық басшысы болды. Әрбір үкімет деңгейінде кеңесші кеңес немесе комитет болуы мүмкін. Олар 500-ден астам сайлаушысы бар муниципалитеттерде, кішігірім муниципалитеттерде немесе округтерде 300-ден астам сайлаушысы бар жерлерде және 20-дан астам сайлаушысы бар посттарда құрылды. Әрбір ауданның да өз кеңесі болды. Екі құқықтық жүйе қолданыста болды: португалдық азаматтық құқық және африкалық әдет-ғұрып құқығы. 1961 жылға дейін африкалықтар азамат емес, жергілікті тұрғындар (indígenas) деп есептелді. 1961 жылдан кейін бұрынғы жергілікті заңдар жойылды және африкалықтар де-факто португалдық азаматтыққа ие болды.

At least since the early 19th century, the legal status of Mozambique always considered it as much a part of Portugal as Lisbon, but as a província ultramarina (overseas province) enjoyed special derogations to account for its distance from Europe. From 1837, the highest government official in the province of Mozambique has always been the Governor General, who reported directly to the Government in Lisbon, usually through the Minister of the Overseas. During some periods in the late 19th and the early 20th century, the governors general of Mozambique received the status of royal commissioners or of high commissioners, which gave them extended executive and legislative powers, equivalent to those of a government minister. In the 20th century, the province was also subject to the authoritarian [[Estado Novo (Portugal) regime that ruled Portugal from 1933 to 1974, until the military coup in Lisbon, known as the Carnation Revolution. Most members of the government of Mozambique were from Portugal, but a few were Africans. Nearly all members of the bureaucracy were from Portugal, as most Africans did not have the necessary qualifications to obtain positions. The Government of Mozambique, like the Portuguese Government itself, was highly centralised. Power was concentrated in the executive branch, and all elections, where they occurred, were carried out using indirect methods. From the Prime Minister's office in Lisbon, authority extended down to the remotest posts and regedorias of Mozambique through a rigid chain of command. The authority of the government of Mozambique was residual, primarily limited to implementing policies already decided in Europe. In 1967, Mozambique also sent seven delegates to the National Assembly in Lisbon. The highest official in the province was the Governor General, appointed by the Portuguese Council of Ministers on recommendation of the Overseas Minister. The Governor General had both executive and legislative authority. A Government Council advised the Governor General in the running of the province. The functional cabinet consisted of five secretaries appointed by the Overseas Minister on the advice of the Governor General. A Legislative Council had limited powers and its main activity was approving the provincial budget. Finally, an Economic and Social Council had to be consulted on all draft legislation, and the Governor General had to justify his decision to Lisbon if he ignored its advice. Mozambique was divided into nine districts, which were further subdivided into 61 municipalities (concelhos) and 33 circumscriptions (circunscrições). Each subdivision was then made up of three or four individual posts, 166 in all with an average of 40,000 Africans in each. Each district, except Lourenço Marques which was run by the Governor General, was overseen by a governor. Most Africans only had contact with the Portuguese through the post administrator, who was required to visit each village in his domain at least once a year. The lowest level of administration was the regedoria, settlements inhabited by Africans living according to customary law. Each regedoria was run by a regulo, an African or Portuguese official chosen on the recommendation of local residents. Under the regulos, each village had its own African headman. Each level of government could also have an advisory board or council. They were established in municipalities with more than 500 electors, in smaller municipalities or circumscriptions with more than 300 electors, and in posts with more than 20 electors. Each district also had its own board as well. Two legal systems were in force — Portuguese civil law and African customary law. Until 1961, Africans were considered to be Natives (indígenas), rather than citizens. After 1961, the previous native laws were repealed and Africans gained de facto Portuguese citizenship.

Қалалық орталықтар

Ең ірі жағалау қалалары, 16 ғасырдан бері португалдар алғаш рет құрған немесе қоныстанған, астанасы Лоуренсу Маркес, Бейра, Квилимане, Накала және Ингамбане сияқты қалалар, қазіргі заманғы космополиттік порттар және бірнеше мәдениеттің қайнар көзі болды, Оңтүстік Африканың күшті ықпалымен. Оңтүстік-Шығыс Африка және португал мәдениеттері басым болды, бірақ араб, үнді және қытай мәдениеттерінің де ықпалы сезілді. Тағам әртүрлі болды, әсіресе португал тағамдары мен мұсылмандық мұраға байланысты, сондай-ақ теңіз өнімдері де мол болды. Лоуренсу Маркес әрдайым көркемдік және сәулет өнерінің дамуына қызығушылық танытқан, ал қаланың алғашқы кеңею кезеңдеріндегі осы күшті көркемдік рух 20 ғасырдың басында әлемдегі ең прогрессивті сәулетшілерді тартуға себеп болды. Қалада Панчо Гуедес, Герберт Бейкер және Томас Хонни сияқты сәулетшілердің шедеврлері сақталған. Қаланың алғашқы сәулеттік жұмыстары классикалық еуропалық үлгілерге бағытталған, мысалы, архитекторлар Альфредо Аугусто Лисбоа де Лима, Марио Вейга және Феррейра да Коста жобалаған, 1913 және 1916 жылдар аралығында салынған (кейде Густав Эйфельдің жұмысымен шатастырылады) Орталық теміржол станциясы (CFM) және Герберт Бейкер жобалаған Полана қонақ үйі. 1960-шы және 1970-шы жылдардың басында Лоуренсу Маркес тағы да Панчо Гуедес танымал еткен сәулеттік әсерлердің жаңа толқынының орталығында болды. 1960-шы және 1970-шы жылдардағы дизайнға таза, түзу және функционалдық құрылымдардың модернистік бағыттары тән болды. Алайда, Панчо Гуедес сияқты көрнекті сәулетшілер мұны жергілікті өнер элементтерімен үйлестіріп, қаланың ғимараттарына ерекше мозамбик стилін берді. Нәтижесінде, екінші құрылыс шары кезінде салынған көптеген ғимараттар осы стильдік ерекшеліктерді иеленді.

Экономика

XV ғасырдан бастап Португалия Африканың Сахарадан оңтүстік жағалауында елді мекендер, сауда посттары, бекіністер және порттар құрды. Португалдар Шығыс Африканың аумақтарында, әсіресе XIX ғасырдан бастап, қалалар, кенттер мен ауылдарға, мысалы, Лоуренсу Маркес, Бейра, Вила Пери, Вила Жункейру, Вила Кабрал және Порту Амелияға негіз салды. Басқалары португалдық билік кезінде кеңейтіліп, дамытылды, мысалы, Квилимане, Нампула және Софала. Осы кезде Мозамбик португалдық колонияға айналды, бірақ басқару Лиссабоннан ұзақ мерзімге жалға алған сауда компанияларына (Мозамбик компаниясы және Ниасса компаниясы сияқты) жүктелді. 1920 жылдардың ортасына қарай португалдар өте қанаушы және мәжбүрлі отарлаушы экономика құруға қол жеткізді, онда африкалық жергілікті тұрғындар португалдық қоныс аударушылар басып алған құнарлы жерлерде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Африкалық шаруалар негізінен колониялық метрополияның (орталық, яғни Португалия) нарықтарында сатуға арналған ақшалай дақылдар өндірді. Басты дақылдар: мақта, кашу, шай және күріш. Бұл келісім 1932 жылы Португалияда Антониу де Оливейра Салазардың жаңа үкіметі – Estado Novo (Португалия) билікті басып алғаннан кейін аяқталды. Содан кейін Мозамбик және басқа португалдық колониялар Лиссабонның тікелей бақылауына көшті. 1951 жылы ол теңіз арты провинциясы болды. 1950-1960 жылдары экономика жылдам дамып, елге мыңдаған португалдық қоныс аударушыларды тартты. Осы кезде Танзанияда және басқа африкалық елдерде алғашқы ұлтшыл партизандық топтар құрыла бастады. 1950-1960 жылдар мен 1970 жылдардың басында болған өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығының дамуы португалдық даму жоспарларына негізделген, сонымен қатар британдық және Оңтүстік Африка инвестицияларын қамтыды. 1959-1960 жылдары Мозамбиктің негізгі экспорты мақта, кашу жаңғағы, шай, қант, копра және сизаль болды. Басқа да маңызды ауыл шаруашылығы өнімдеріне күріш және кокос жатады. Португалияның теңіз арты провинциясының экономикасының өсуіне тікелей шетелдік инвестициялар және мемлекеттік инвестициялар, олар мемлекеттік басқарудағы амбициялы даму жоспарларын қамтыды, ықпал етті. Британдық капиталға атақты Сена мемлекеттерін қоса алғанда, екі ірі қант концессиясы (үшіншісі португалдық) тиесілі болды. Матола мұнай өңдеу зауыты – Прокон Ұлыбритания мен АҚШ-тың бақылауында болды. 1948 жылы мұнай концессиясы Мозамбик шығанағындағы мұнай компаниясына берілді. Маотизеде көмір өндірілді, бұл өнеркәсіп негізінен бельгиялық капиталмен қаржыландырылды. Мозамбик көмір компаниясының капиталының 60%-ын Бельгияның кен және геологиялық компаниясы, 30%-ын Мозамбик компаниясы, ал қалған 10%-ын аймақтың үкіметі иеленді. Үш банк жұмыс істеді: Banco Nacional Ultramarino (Португалия), Barclays Bank, D. C. O. (Британдық) және Banco Totta e Standard de Moçambique (Оңтүстік Африканың Standard Bank және материктегі Banco Totta & Açores серіктестігі). Жиырма үш сақтандыру компаниясының тоғызы португалдықтарға тиесілі болды, олардың ішінде Fidelidade компаниясымен байланысты сақтандыру компаниялары бар еді. Өмірді сақтандырудың 80%-ы шетелдік компаниялардың қолында болды, бұл экономиканың ашықтығын көрсетеді. Португалияның Мозамбик провинциясы Еуропаның материгін қоса алғанда, Португалияда Coca-Cola таратқан алғашқы аумақ болды. Соңғы уақытта Луренсу Маркес мұнай өңдеу зауытын Franco-Portuguese syndicate – Sociedade Nacional de Refinação de Petróleo (SONAREP) құрды. Сизаль плантацияларына швейцариялық капитал, ал копра кәсіпорындарына португалдық, швейцариялық және француздық капитал инвестицияланды. Португалдық және халықаралық капиталдың кең қолжетімділігі, табиғи ресурстардың кең ауқымы және қала халқының өсуі экономиканың әсерлі өсуіне және дамуына әкелді. 1950 жылдары басталған осы ерекше өсу және үлкен даму кезеңінің соңғы сатыларынан португалдар Cahora Bassa бөгетін салды, ол 1969 жылы құрылысы басталғаннан кейін 1974 жылдың желтоқсанында толтырыла бастады. 1971 жылы Массингыр бөгетінің құрылысы басталды. Тәуелсіздік алған кезде Мозамбиктің өнеркәсіптік базасы Сахарадан оңтүстік Африка стандарттары бойынша жақсы дамыған еді, бұл 1960-шы және 1970-ші жылдардың басында инвестициялардың өсуінің арқасы болды. Шындығында, 1973 жылы өндіріс саласындағы қосылған құн Сахарадан оңтүстік Африкадағы ең жоғары алтыншы орында тұрды. Экономикалық тұрғыдан Мозамбик ауыл шаруашылығы шикізатының көзі және шетел валютасын алушы болды. Сонымен қатар, ол португалдық өндірушілер үшін бәсекелестікке ұшырамаған нарық қамтамасыз етті. Көлік инфрақұрылымы Оңтүстік Африка, Свазиленд, Солтүстік Родезия (1965 жылдың қарашасынан Родезия болды), Малави және Замбияның транзиттік саудасын пайдалану үшін дамытылды, экспортқа арналған ауыл шаруашылығы өндірісіне ынталандыру жасалды және көрші елдермен еңбек күшінің экспорты бойынша тиімді келісімдер жасалды. Өнеркәсіптік өндіріс салыстырмалы түрде аз болды, бірақ 1960 жылдары өсуді бастады. Экономикалық құрылым жалпы түрде Мозамбикке толыққанды қайта инвестицияланбаған, Португалияға қандай да бір пайда табуға басымдық берді, себебі терроризмге қарсы күреске көп шығын кетті. Португалияның теңіз арты провинциясындағы экономикалық мүдделері, банк, өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы салаларында үстемдік құрды, саясатқа күшті ықпал етті және 1974 жылдың басына қарай экономикалық өсу мен дамудың жақсы деңгейін қамтамасыз етті.

Since the 15th century, Portugal founded settlements, trading posts, forts, and ports on the Sub Saharan Africa's coast. Cities, towns, and villages were founded all over East African territories by the Portuguese, especially since the 19th century, like Lourenço Marques, Beira, Vila Pery, Vila Junqueiro, Vila Cabral and Porto Amélia. Others were expanded and developed greatly under Portuguese rule, like Quelimane, Nampula and Sofala. By this time, Mozambique had become a Portuguese colony, but the administration was left to the trading companies (like Mozambique Company and Niassa Company) who had received long term leases from Lisbon. By the mid 1920s, the Portuguese succeeded in creating a highly exploitative and coercive settler economy, in which African natives were forced to work on the fertile lands taken over by Portuguese settlers. Indigenous African peasants mainly produced cash crops designated for sale in the markets of the colonial metropole (the centre, i. e. Portugal). Major cash crops included cotton, cashews, tea and rice. This arrangement ended in 1932 after the takeover in Portugal by the new António de Oliveira Salazar's government — the [[Estado Novo (Portugal). Thereafter, Mozambique, along with other Portuguese colonies, was put under the direct control of Lisbon. In 1951, it became an overseas province. The economy expanded rapidly during the 1950s and 1960s, attracting thousands of Portuguese settlers to the country. It was around this time that the first nationalist guerrilla groups began to form in Tanzania and other African countries. The strong industrial and agricultural development that did occur throughout the 1950s, 1960s and early 1970s was based on Portuguese development plans, and also included British and South African investment. In 1959–60, Mozambique's major exports included cotton, cashew nuts, tea, sugar, copra and sisal. Other major agricultural productions included rice and coconut. The expanding economy of the Portuguese overseas province was fuelled by foreign direct investment, and public investment which included ambitious state managed development plans. British capital owned two of the large sugar concessions (the third was Portuguese), including the famous Sena states. The Matola Oil Refinery, Procon, was controlled by Britain and the United States. In 1948 the petroleum concession was given to the Mozambique Gulf Oil Company. At Maotize, coal was mined; the industry was chiefly financed by Belgian capital. 60% of the capital of the Compagnie de Charbons de Mozambique was held by the Société Minière et Géologique Belge, 30% by the Mozambique Company, and the remaining 10% by the Government of the territory. Three banks were in operation, the Banco Nacional Ultramarino, Portuguese, Barclays Bank, D. C. O., British, and the Banco Totta e Standard de Moçambique (a partnership between Standard Bank of South Africa and mainland's Banco Totta & Açores). Nine out of the twenty three insurance companies were Portuguese, which included insurance companies related to Fidelidade throughout its history. 80% of life assurance was in the hands of foreign companies which testifies to the openness of the economy. The Portuguese overseas province of Mozambique was the first territory of Portugal, including the European mainland, to distribute Coca Cola. Lately the Lourenço Marques Oil Refinery was established by the Sociedade Nacional de Refinação de Petróleo (SONAREP) — a Franco Portuguese syndicate. In the sisal plantations Swiss capital was invested, and in copra concerns, a combination of Portuguese, Swiss and French capital was invested. The large availability of capital from both Portuguese and international origin, allied to the wide range of natural resources and the growing urban population, lead to an impressive growth and development of the economy. From the late stages of this notable period of high growth and huge development effort started in the 1950s, was the construction of Cahora Bassa dam by the Portuguese, which started to fill in December 1974 after construction was commenced in 1969. In 1971 construction work of the Massingir Dam began. At independence, Mozambique's industrial base was well developed by Sub Saharan Africa standards, thanks to a boom in investment in the 1960s and early 1970s. Indeed, in 1973, value added in manufacturing was the sixth highest in Sub Saharan Africa. Economically, Mozambique was a source of agricultural raw materials and an earner of foreign exchange. It also provided a market for Portuguese manufacturers which were protected from local competition. Transportation facilities had been developed to exploit the transit trade of South Africa, Swaziland, Southern Rhodesia (which became Rhodesia in November 1965), Malawi, and Zambia, agricultural production for export purposes had been encouraged, and profitable arrangements for the export of labour had been made with neighbouring countries. Industrial production had been relatively insignificant but did begin to increase in the 1960s. The economic structure generally favoured the taking of some profits to Portugal rather than their total reinvestment in Mozambique because counterterrorism campaigns were expensive. The Portuguese economic interests in its overseas province, which dominated in banking, industry, and agriculture, exerted a powerful influence on policy and by early 1974 were fostering good levels of economic growth and development.

Білім

Мозамбиктің ауылдық халқының көп бөлігі сауатсыз болды. Дегенмен, мыңдаған африкалықтар қалалар мен ауылдарда құрылған католик және протестант миссионерлік мектептерде дін, португал тілі және португал тарихы бойынша білім алды. 1930 жылы бастауыш білім беру жүйесі нәсілдік бөлініске ұшырады. Ассимиляцияланған мәртебесі жоқ африкалықтар "элементар мектептерге" қабылдануға міндеттелді, ал ақ адамдар мен бірнеше мың ассимиляцияланған африкалықтар жақсырақ сапалы "бастауыш мектептерге" қол жеткізді. 1940 жылдардың басынан бастап білім беруге қол жеткізу барлық деңгейде кеңейтілді. Бірақ, "элементар мектептер" нашар сапасын сақтап қалды. 1956 жылы бірінші сыныпқа 292 199 африкалық оқушы қабылданды. Олардың ішінде 1959 жылы үшінші сыныпты тек 9 486 бала ғана сәтті аяқтады. 1970 жылға қарай Мозамбик халқының тек 7,7%-ы ғана сауатты болды. Аумақтың қалалары мен ірі қалаларында орта мектептердің (лицейлер) және техникалық немесе кәсіптік білім беретін мектептердің кең желісі құрылды. Алайда, осы білім беру ошақтарына кіруге негізінен ақ нәсілділерге ғана рұқсат берілді. 1960 жылы Лицеу Салазардағы 1000 студенттің ішінде тек 30-ы ғана африкалықтар болды, ал Мозамбик халқының 2%-ы ғана ақ нәсілділерді құрады. 1962 жылы португал билігі Мозамбиктегі алғашқы университетті – Универсидаде де Лоуренсу Маркешті құрды.

Спорт

Португалиялық билік еткен аумақта 1920-1940 жылдардағы алғашқы қала құрылысы мен экономикалық өркендеуден бастап бірнеше танымал еуропалық және Солтүстік Америкалық спорт түрлері енгізілді. Бұл кезең қалалар мен кенттердің кеңеюі мен жаңғыруымен сипатталды, оның ішінде футбол, хоккей, баскетбол, волейбол, гандбол, жеңіл атлетика, гимнастика және жүзуге арналған бірнеше спорттық нысандар салынды. Аумақтың барлық жерінде бірнеше спорт клубтары құрылды, олардың арасында Мозамбиктің ең ірі және ең көне спорт ұйымдары болды. Sporting Clube de Lourenço Marques 1920 жылы құрылып, Лиссабондағы Sporting Clube de Portugal (Sporting CP) филиалының 6-шы бөліміне айналды. Келесі жылдары Grupo Desportivo de Lourenço Marques (1921), Clube Ferroviário de Lourenço Marques (1924), Sport Club de Vila Pery (1928), Clube Ferroviário da Beira (1943), Grupo Desportivo da Companhia Têxtil do Punguè (1943), Sport Lourenço Marques e Benfica (1955) және Grupo Desportivo e Recreativo Textáfrica (1957) сияқты тағы да бірнеше ірі спорт клубтары құрылды. Португалия спортында кеңінен танымал болған, әсіресе футболшылар, көптеген спортшылар Мозамбиктен шықты және Португалия ұлттық футбол құрамасында өзгеше көзге түсті. Футбол португалдық Мозамбикте өте танымал спорт түрі болды. Мозамбиктің қара нәсілді футболшысы болғанымен, ол португал футбол тарихындағы ең ұлы ойыншылардың бірі саналады. Эузебионың португал футболына қосқан үлесі зор, ал 1966 жылғы ФИФА Әлем чемпионатындағы рөлі Португалия футбол тарихындағы маңызды кезең ретінде есте қалады. 1960 жылдардан бастап, коммерциялық авиацияның дамуымен, Мозамбиктің және Португалияның басқа да африкалық теңіз провинцияларының үздік футбол командалары футболдан Португалия кубогына (Taça de Portugal) қатыса бастады. Бұл баскетбол және хоккей сияқты басқа спорт түрлеріне де қатысты. Мозамбик тәуелсіздік алғанға дейін Sporting Clube de Lourenço Marques 1968, 1971 және 1973 жылдары Португалия баскетбол лигасының чемпионы атанды, ал Desportivo de Lourenço Marques 1969, 1971 және 1973 жылдары Португалия роллерлік хоккей бірінші дивизионында жеңіске жетті. Сонымен қатар, гольф, теннис және аң аулауға арналған бірнеше мекемелер мен ұйымдар болды. Теңіз спорты да жақсы дамыған және танымал болды, әсіресе Луренсо Маркесте, Clube Naval de Lourenço Marques клубының үйі. Ең ірі стадион – Луренсо Маркеске жақын орналасқан Мачава стадионы. 1968 жылы ашылған бұл стадион Мозамбиктегі ең заманауи стадион болып есептелді және ФИФА мен Халықаралық Велосипедтік Одақ (UCI) белгілеген стандарттарға сәйкес келді. Велосипед жолына қосымша 20 мың орын қоюға болатын еді. 1950 жылдардан бастап Мозамбикке автоспорт енгізілді. Алғашқы жарыстар қала маңындағы, Поланадағы және жағалау бойындағы аймақтарда өтті, бірақ қаржыландыру мен қызығушылықтың артуымен Коста-ду-Соль аймағында, жағалаудың артында, мұхитқа қарай арнайы жарыс трассасы салынды. Жаңа трассаның бастапқы жабыны, Autódromo de Lourenço Marques деп аталды, жеткілікті деңгейде тұтастықпен қамтамасыз етілмеді, ал 1960 жылдардың соңындағы апатта 8 адам қаза тауып, көптеген адамдар жарақат алды. Сондықтан 1970 жылы трасса жаңартылып, жабыны ауыстырылды, бұл үлкен көрермендермен өтетін жарыстар үшін қажетті халықаралық қауіпсіздік талаптарына сәйкес келді. Трассаның ұзындығы да ұлғайтылды. Қала 1970 жылдың 26 қарашасында өткен ашылу салтанатынан бастап бірнеше халықаралық және жергілікті шараларға ұя болды.

The Portuguese ruled territory was introduced to several popular European and North American sports disciplines since the early urbanistic and economic booms of the 1920s and 1940s. This period was a time of city and town expansion and modernization that included the construction of several sports facilities for football, rink hockey, basketball, volleyball, handball, athletics, gymnastics, and swimming. Several sports clubs were founded across the entire territory, among them were some of the largest and oldest sports organizations of Mozambique like Sporting Clube de Lourenço Marques, that was established in 1920 and became the branch number 6 of Lisbon based Sporting Clube de Portugal (Sporting CP). Other major sports clubs were founded in the following years like Grupo Desportivo de Lourenço Marques (1921), Clube Ferroviário de Lourenço Marques (1924), Sport Club de Vila Pery (1928), [[Clube Ferroviário da Beira (disambiguation) (1943), Grupo Desportivo da Companhia Têxtil do Punguè (1943), Sport Lourenço Marques e Benfica (1955) and Grupo Desportivo e Recreativo Textáfrica (1957). Several sportsmen, especially football players, that achieved wide notability in Portuguese sports were from Mozambique and excelled in the Portugal national football team. Football was a very popular sport in Portuguese Mozambique. Although being a black player from Mozambique, he is considered one of the greatest Portuguese football players ever. Eusébio's contribution to Portuguese football was tremendous, and his role in the 1966 FIFA World Cup is still remembered today as a significant milestone in Portugal’s football history. Since the 1960s, with the latest developments on commercial aviation, the highest ranked football teams of Mozambique and the other African overseas provinces of Portugal, started to compete in the Taça de Portugal (the Portuguese Cup) in football. This became also true for other sports, like basketball and rink hockey. Before the independence of Mozambique, Sporting Clube de Lourenço Marques won the Liga Portuguesa de Basquetebol three times, in 1968, 1971 and 1973, and the Desportivo de Lourenço Marques won the 1969, 1971 and 1973 Portuguese Roller Hockey First Division. There were also several facilities and organizations for golf, tennis and wild hunting. The nautical sports were also well developed and popular, especially in Lourenço Marques, home to the Clube Naval de Lourenço Marques. The largest stadium was the [[Estádio da Machava, located near Lourenço Marques. Opened in 1968, it was at the time the most advanced in Mozambique conforming to standards set by both FIFA and the Union Cycliste Internationale (UCI). The cycling track could be adjusted to allow for 20,000 more seats. Beginning in the 1950s, motorsport was introduced to Mozambique. At first race cars would compete in areas around the city, Polana and along the marginal but as funding and interest increased, a dedicated race track was built in the Costa Do Sol area along and behind the marginal with the ocean to the east with a length of The initial surface of the new track, named Autódromo de Lourenço Marques did not provide enough grip and an accident in the late 1960s killed 8 people and injured many more. Therefore, in 1970, the track was renovated and the surface changed to meet the highest international safety requirements that were needed at large events with many spectators. The length then increased to The city became host to several international and local events beginning with the inauguration on 26 November 1970.

Карнеол төңкерісі мен тәуелсіздік

Коммунистік және отаршылдыққа қарсы идеологиялар Африкаға тараған сайын, Мозамбиктің тәуелсіздігін қолдау үшін көптеген құпия саяси қозғалыстар құрылды. Бұл қозғалыстар саясат пен даму жоспарларын биліктегілердің португал халқының мүддесі үшін жасағанын мәлімдеді, бұл жергілікті халықтың көпшілігіне әсер етті. Олар мемлекеттік деңгейдегі кемсітушілік пен зор әлеуметтік қысымға ұшырады. Көптегендер өз біліктіліктерін арттыру және экономикалық және әлеуметтік жағдайларын еуропалықтарға тең дәрежеде жақсарту үшін жеткілікті мүмкіндік пен ресурстарға ие болмағанын сезінді. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, Португалия Мозамбигінің ақ тұрғындары қара түсті жергілікті халықтан бай және білімді болды, тіпті 1960 жылдардан бастап африкалықтарға қатысты заңдық кемсітушілік азайғанмен де. Танзанияда штаб-пәтері орналасқан Мозамбикті азат ету майданы (ФРЕЛИМО) 1964 жылдың қыркүйегінде португалдық үкіметке қарсы партизандық науқанды бастады. Бұл қақтығыс, Португалияның Ангола және Португалия Гвинеясындағы басқа да аумақтарында басталған қақтығыстармен бірге, Португалияның отарлық соғысының (1961–74) бөлігіне айналды. Соңғы онжылдықтарда еуропалық билік астындағы бірнеше африкалық аумақтар тәуелсіздікке қол жеткізді. Оливейра Салазар бұл үрдіске қарсы тұрып, Португалия империясының тұтастығын сақтауға тырысты. 1970 жылға қарай Африкадағы партизандық соғыс Португалия бюджетінің маңызды бөлігін жұтып қойды және соңғы шешімге қол жеткізілмейтін көрінді. Осы жылы Мозамбиктің солтүстігінде ірі әскери операция – «Гордиан түйіні» операциясы жүргізілді, ол ФРЕЛИМО базаларын ығыстырып, партизандардың әскери қуатының көп бөлігін жойды. Әскери тұрғысынан алғанда, Португалия Гвинеясының бір бөлігі 1973 жылдан бері де-факто тәуелсіз болды, бірақ астана мен ірі қалалар әлі де португалдық бақылауда болды. Ангола мен Мозамбикте тәуелсіздік қозғалыстары португал армиясы шегінген бірнеше шалғай ауылдарда ғана белсенді болды. Алайда, олардың жақын арада осында қалуы және кетіп қалмайтыны халықтың алаңдаушылығын тудырды. Соғыс кезеңінде Португалия наразылықтың күшеюіне, қару-жараққа эмбаргоға және халықаралық қауымдастықтың көпшілігі салған басқа да санкцияларға тап болды. Португалия қоғамы үшін соғыс оның ұзақтығы мен қаржылық шығындары, Біріккен Ұлттар Ұйымының басқа мүшелерімен дипломатиялық қарым-қатынастардың нашарлауы және оның әрқашан Estado Novo режимін сақтап тұру факторы болған рөліне байланысты одан да жағымсыз болды. Осы шиеленіс 1974 жылы ФАП мүшелерінің бүлігіне, «Гвоздика революциясына» тікелей себеп болды – бұл Африкадағы бұрынғы португалдық колониялардың тәуелсіздігіне әкелді. 24 сәуірде 1974 жылы Лиссабондағы солшыл әскери төңкеріс, Армия күштері қозғалысы (MFA) жүргізді, премьер-министр Марсело Каэтано басқарған Estado Novo режимін құлатты. MFA мақсаттарының бірі ретінде Африкадағы барлық португалдық теңізден тыс аумақтарға тәуелсіздік ұсынылды. ФРЕЛИМО Люсака келісімінде белгіленген шарттарға сәйкес, келісімде Мозамбиктің тәуелсіздік құқығы мен билікті беру шарттары талқыланды, Мозамбик аумағын ауысу кезеңінен кейін толық бақылауға алды. Лиссабондағы португалдық әскери төңкерістен кейін бір жыл ішінде португал халқының көп бөлігі Африка аумағынан босқындар ретінде кетіп қалды (Португалия материгінде олар retornados деп аталды) – кейбіреулерін Мозамбиктің жаңа үкіметі елден қуды, ал кейбіреулері қорқып қашып кетті. Астанадағы тәуелсіздік тойлары салтанатты шерумен және мемлекеттік банкетпен аяқталды, қаланың 1545 жылы португалдық теңізші Лоренсу Маркес (саяхатшы) қалаға негізін қалап, оған өз есімін бергенге дейін осы аймақта тұрған цонга басшысының есімімен Кан Фумо немесе «Фумо орны» деп аталуы күтілуде. Португалия батырларының есімдерімен немесе Португалия тарихындағы маңызды даталармен аталған қала көшелерінің көпшілігіне жаңа аттар берілді.

As communist and anti colonial ideologies spread out across Africa, many clandestine political movements were established in support of Mozambique's independence. These movements claimed that policies and development plans were primarily designed by the ruling authorities for the benefit of the ethnic Portuguese population, affecting a majority of the indigenous population who suffered both state sponsored discrimination and enormous social pressure. Many felt they had received too little opportunity or resources to upgrade their skills and improve their economic and social situation to a degree comparable to that of the Europeans. Statistically, Portuguese Mozambique's whites were indeed wealthier and more skilled than the black indigenous majority, in spite of decreasing legal discrimination of Africans starting in the 1960s. The Front for the Liberation of Mozambique (FRELIMO), headquartered in Tanzania, initiated a guerrilla campaign against Portuguese rule in September 1964. This conflict, along with the two others already initiated in the other Portuguese overseas territories of Angola and Portuguese Guinea, became part of the Portuguese Colonial War (1961–74). Several African territories under European rule had achieved independence in recent decades. Oliveira Salazar attempted to resist this tide and maintain the integrity of the Portuguese empire. By 1970, the anti guerrilla war in Africa was consuming an important part of the Portuguese budget and there was no sign of a final solution in sight. This year was marked by a large scale military operation in northern Mozambique, the Gordian Knot Operation, which displaced the FRELIMO's bases and destroyed much of the guerrillas' military capacity. At a military level, a part of Portuguese Guinea was de facto independent since 1973, but the capital and the major towns were still under Portuguese control. In Angola and Mozambique, independence movements were only active in a few remote countryside areas from where the Portuguese Army had retreated. However, their impending presence and the fact that they wouldn't go away dominated public anxiety. Throughout the war period Portugal faced increasing dissent, arms embargoes and other punitive sanctions imposed by most of the international community. For the Portuguese society the war was becoming even more unpopular due to its length and financial costs, the worsening of diplomatic relations with other United Nations members, and the role it had always played as a factor of perpetuation of the Estado Novo regime. It was this escalation that would lead directly to the mutiny of members of the FAP in the Carnation Revolution in 1974 – an event that would lead to the independence of the former Portuguese colonies in Africa. A leftist military coup in Lisbon on 24 April 1974 by the Movimento das Forças Armadas (MFA), overthrew the Estado Novo regime headed by Prime Minister Marcelo Caetano. As one of the objectives of the MFA, all the Portuguese overseas territories in Africa were offered independence. FRELIMO took complete control of the Mozambican territory after a transition period, as agreed in the Lusaka Accord which recognized Mozambique's right to independence and the terms of the transfer of power. Within a year of the Portuguese military coup at Lisbon, almost all of the Portuguese population had left the African territory as refugees (in mainland Portugal they were known as retornados) – some expelled by the new ruling power of Mozambique, some fleeing in fear. A parade and a state banquet completed the independence festivities in the capital, which was expected to be renamed Can Phumo, or "Place of Phumo", after a Tsonga chief who lived in the area before the Portuguese navigator [[Lourenço Marques (explorer) founded the city in 1545 and gave his name to it. Most city streets, named for Portuguese heroes or important dates in Portuguese history, had their names changed.