Кіріспе
Чинде – Мозамбик мемлекетіндегі қала, Замбези аңғарының порты. Ол Чинде өзенінің жағасында орналасқан және маңызды балық шаруашылығы орталығы болып табылады. Копра мен қант экспорттайды, ал 1980 жылы халық саны 16 500 адамды құрады. Чинде Замбезия провинциясының Чинде ауданында жатыр.
Тарих
Келиманнан оңтүстікке қарай шамамен 40 миль жерде орналасқан Чинде деген шағын қала 1891 жылы жарияланған Британдық Орталық Африка протекторатының жолаушылар мен тауарлар кіретін негізгі нүктесі ретінде дамыды. Чинде өзенінде, Замбези өзенінің дельтасының бір бөлігіне ыңғайлы орналасуына байланысты, оның өсу мүмкіндігі болды және Квилимане мен Консейсаоны ең қолайлы порт ретінде алмастырды. 19-шы ғасырдың үшінші ширегіне дейін Квилимане, Замбези өзеніне терең емес арнамен байланысты, Орталық Африкаға кіруге мүмкіндік беретін негізгі порт болды. 1884 жылы Берлин конгресі Замбези мен оның қосалқы өзендерінде еркін жүзуді бекітті, ал қазіргі Малавиге келіп қоныстана бастаған бірқатар британдық миссионерлер мен саудагерлер Замбези мен Шир өзендерін пайдаланып, сол жаққа сапар шегіп кетті. Квилиманнан ағып жатқан арна тоқалғанда, 1889 жылы Замбезидің Чинде сағасын табуға мүмкіндік беретін басқа жол іздеу басталды. 1891 жылғы Англия-Португалия келісімінің бір бөлігі ретінде Португалия үкіметі ағылшын үкіметіне 99 жылға Чинде концессиясын берді. Португалияның кедендік баж салығынан босатылған ішкі концессияның ауданы 10 гектар, өзеннің жағасы 420 метрді құрайды. Бұл жерде мемлекеттік мекемелер мен сауда қоймалары, шеберханалар мен дүкендер орналасқан. Кедендік бостандықсыз тағы 50 гектар, сыртқы концессия, Чинде халқының баяу өсуіне арналған. Таңдалған жер - оңтүстігінде Үнді мұхиты, солтүстігінде Чинде өзені орналасқан құмдық жер. Бір бұлақ Концессияны құрлықтан бөліп, оны жарты аралға қарағанда аралға айналдырды. Чинде қысқа уақыт бойы Британдық Орталық Африканың порты ретінде өркендеп, 1907 жылы Ньясалендке айналды. 19 ғасырдың соңында Одақ қамалы мен Германияның Шығыс Африка желілерінің теңізге баратын кемелері Чиндеде жолаушылар мен жүктерді Шир өзеніндегі Катунгаға, өзендегі ең жақын нүктеге, Британдық Орталық Африка протектораттағы негізгі қала Блантайрға дейін, шамамен жеті күндік сапарға дейін алып баратын кішкентай өзендік бу кемелерімен кездесті. Африка көлдері компаниясының Концессияда сауда станциясы болды және Замбези мен Шир өзендерінде 40 тоннаға дейінгі алты бу кемесін ұстады. Тағы екі британдық компанияда осы бағытта 20 - 30 тонналық бес пароход бар еді. 1922 жылға дейін бірнеше жыл бойы Концессия салынған жұмсақ құмның эрозиясы көбейіп бара жатқан проблемаға айналды. Бұрынғы ғимараттардың көбі сумен жуылмауы немесе ауыстырылмауы үшін оларды қайта тұрғызу керек болды. 1922 жылы ақпанда циклоннан портқа қатты зақым келген кезде, ол әлденешеге жеткен еді, өйткені оны салыстырмалы түрде кішкентай кемелер ғана пайдалана алатын, ал Бейра порты жақсы балама болды. Чинде-ді толық қалпына келтіру қиын және өте қымбат болар еді, бірақ зақымданудың ең нашар бөлігін қалпына келтіруге тырысты. Алайда 1922 жылы Ньясаландтан Бейраға темір жол желісі салынып біткеннен кейін концессияның негізгі мақсаты жойылды. Британдық концессиядан бас тартып, 1923 жылы жалға беру шарты бұзылды. Чинде португалдық бақылауға оралды: ол Ньясалендке порт ретінде қызмет етуді тоқтатты, бірақ жергілікті порт ретінде қызмет етуді жалғастырды, әсіресе Замбези аңғарынан Сена қант зауыттарының қант экспорты үшін.
Until the third quarter of the 19th century, Quelimane, which was linked to the Zambezi river by a shallow channel, was the main port giving access to Central Africa. The Congress of Berlin in 1884 established free navigation of the Zambezi and its tributary rivers, and a number of British missionaries and traders who had started to visit and settle in what is now Malawi traveled there using the Zambezi and Shire River. When the channel from Quelimane became blocked, the search for an alternative route led to the discovery of the Chinde mouth of the Zambezi in 1889. As part of the Anglo Portuguese Treaty of 1891, the Portuguese government granted the British government the Chinde Concession for 99 years to establish a port where seagoing ships could transfer their cargoes to river steamers. The Inner Concession, which was exempt from Portuguese custom duties, had an area of 10 hectares, with a river frontage of 420 yards. This contained the government offices and the commercial warehouses, workshops and stores. A further 50 hectares without customs exemption, the Outer Concession, was designed to house the slowly growing population of Chinde. The site selected was a sandspit with the Indian Ocean to the south and the Chinde river to the north. A tidal creek virtually separated the Concession from the mainland, making it more of an island than a peninsula. Chinde briefly flourished as the port for British Central Africa, which became Nyasaland in 1907. At the end of the 19th century, ocean going ships of the Union Castle and German East Africa lines were met at Chinde by small river steamers which took passengers and goods up to the head of navigation on the Shire River at Katunga, the closest point on the river to Blantyre, the main town in the British Central Africa Protectorate, a journey of around seven days. The African Lakes Company had trading station at the Concession and maintained around six steamers of up to 40 tons on the Zambezi and Shire rivers. Two other British companies had five more steamers of 20 to 30 tons in this route. For several years before 1922, the erosion of the soft sand in which the Concession was built became an increasing problem. Many of the earlier buildings had to be taken down and re erected to avoid being washed away or replaced. By the time the port was severely damaged by a cyclone in February 1922 it was already in decline because only relatively small ships could use it and the port of Beira was a better alternative. It would have been difficult and very expensive to restore Chinde fully, but some attempt was made to repair the worst of the damage. However, once the rail link from Nyasaland to Beira was completed in 1922, the main purpose for the existence of the Concession was removed. The British Concession was abandoned and the lease was cancelled in 1923. Chinde returned to Portuguese control: it ceased to serve as a port for Nyasaland, but continued to act as a local port, particularly for the sugar exports of Sena Sugar Estates from the Zambezi valley.