Кіріспе

Конго Республикасының тарихы әртүрлі мәдениеттермен – ежелгі, француз және тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңдермен байланысты.

Бантулар мен орман халықтары

Қазіргі Конго аумағын қамтитын аймақтың ең алғашқы тұрғындары – тас дәуірі мәдениеті баяу баңту тайпаларымен ығыстырылған Орман халықтары болды. Аймақтағы ең ірі баңту тайпасы Конго, сондай-ақ Баконго тайпасы еді, олар Конго өзенінің сағасында, солтүстік және оңтүстік жағалауларында көбінесе тұрақсыз патшалықтар құрды. Бұл Конго патшалығының астанасы Мбанза Конго, кейін португалдықтар оны Сао Сальвадор деп атады, ол Анголаның солтүстігінде, Конго Демократиялық Республикасымен шекараға жақын орналасқан қала. Олар астанасынан қазіргі Ангола, Конго Республикасы және Конго Демократиялық Республикасының ірі бөліктерін қамтитын империяны басқарды. Жақын орналасқан қарастырылатын мемлекеттерді басқарды, көбінесе Конго патшаларының ұлдарын осы мемлекеттердің басшылары етіп тағайындайтын. Онда Мпемба, Сойо, Мбамба, Мбата, Нсунди және Мпангу деп аталатын алты провинция болды. Солтүстікте Луанго патшалығы, ал оңтүстікте Мбунду патшалығы қарастырылатын мемлекеттер еді. Шығыс жағынан Конго өзенінің саласы – Кванго өзенімен шектесетін. Патшалықтың халқы шамамен 3-4 миллион адамды құрады және аумағы 300 000 км² шамасында болды. Ауызша дәстүрлерге сәйкес, ол шамамен 1400 жылы патша Лукени луа Ними Кабунга патшалығын жаулап алып, Мбанза Конгоны астана еткен кезде құрылды.

Португалиялық барлау

Африканың темір дәуірі мәдениеті алғашқы еуропалықтардың, атап айтқанда португалдық зерттеушілердің келуімен зор қысымға ұшырады. Португалия королі Жоао II, Венеция мен Осман империясының Шығыспен сауданы бақылауын бұзу мақсатында, Азиямен тікелей байланыс орнату үшін Африка жағалауының оңтүстігіне экспедициялар сериясын ұйымдастыруға тырысты. 1482–1483 жылдары капитан Диого Као, белгісіз Конго өзенімен оңтүстікке қарай жүзіп келе жатып, өзеннің сағасын ашты және Конго Корольдігімен кездескен алғашқы еуропалық болды. Алғашқыда қарым-қатынас шектеулі болды және екі тарапқа да тиімді деп есептелді. Жергілікті ақсүйектер христиан дінін оңай қабылдады, нәтижесінде 1491 жылдың 3 мамырында Нзинга а Нкуву патша алғашқы христиан конголық королі Жоао I ретінде крещениеден өтті. Ол 1506 жылы қайтыс болғаннан кейін, 1543 жылға дейін король Афонсо I ретінде билік еткен ұлы Нзинга Мбенба оның орнын басты. Оның билігі тұсында елде христиан діні нығайып, кеңінен тарады. Мбанзада көптеген шіркеулер салынды, олардың ішінде 1491 және 1534 жылдар аралығында салынған Кулумбимби соборы ең әсерлісі болды. Теория бойынша, Португалия мен Конго патшалары тең дәрежеде болды және олар хат алмасты. Конго тіпті Ватиканмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты, ал Папа аймақтың епископы ретінде жергілікті дін қызметкерін тағайындады.

Көтерілістер

Нәтижесінде португалдық билікке қарсы көтерілістер болды, олардың ішінде Мбила шайқасы және Кимпа Вита (Чимпа Вита) бастаған көтеріліс ең маңыздылары болды. Мбуила шайқасы (немесе Амбуила шайқасы немесе Уланга шайқасы) португал губернаторы Андре Видал де Негрейрос пен Конго патшасы Антонио I арасындағы кен байлықтарына қатысты жанжалдың нәтижесі болды. Конголықтар португалдарға қосымша аумақтық құқықтар беруден бас тартты, ал португалдар конголықтардың бұрынғы голланд шабуылдарын қолдауына ашуланды. 1665 жылғы 25 қазандағы шайқаста шамамен 20 000 конголық португалдарға қарсы күресті, бірақ Конго королі Афонсо I шайқаста ерте қаза тапқандықтан португалдар жеңіске жетті. Кимпа Витаның көтерілісі португалдардан тәуелсіздік алуға жасалған тағы бір әрекет болды. Шамамен 1684 жылы Дона Беатриче болып суға батырылған Кимпа Вита католик дінінде тәрбиеленді және өте ізгі ниетті болғандықтан, Падуандық Әулие Антонийдің көрінетін аяндарын көріп, оның бұйрығымен Конго патшалығын бұрынғы мәртебесіне қайтару үшін монах болды. Антониялық пайғамбарлық қозғалысты құрған ол, Конго тағына таласқан жергілікті аристократияның үш өкілі – Жоао II, Педро IV және Педро Кибенга арасындағы азаматтық соғысқа тікелей араласты. Ол португалдардың үміткері саналған Педро IV-ке қарсы тұрды. Оның көтерілісі, оның барысында ол астана Мбанза Конгоны басып алды, қысқа ғана уақытқа созылды. Ол Педро IV-нің әскерлерімен тұтқындалды және португал капуцин монахтарының бұйрығымен әйел-құдия және дінге қарсы шығушы деп айыпталып, отқа жағылды. Көптеген адамдар үшін ол Африкалық Жанна д'Арк және колониализмге қарсы африкалық қарсылықтың ерте нышаны, өйткені ол айқын сөйлегені үшін тірідей өртеліп өлтірілді.

Конгоның ыдырауы

Осы соғыстардың нәтижесінде солтүстіктегі Лоанго патшалығы Конгодан тәуелсіздік алды. Сонымен қатар, жаңа патшалықтар құрылды, олардың ішіндегі ең маңыздысы Теке патшалығы болды, ол қазіргі Бразавилль және Киншасаны қамтитын кең аумақты басқарды. 1580 жылы Испания мен Португалия корольдіктері король Филипп басшылығымен жеке одақ құрып біріккенде Португалияның Еуропадағы беделі күрт өзгерді, нәтижесінде 1640 жылға дейін сақталған Иберия одағы пайда болды. Бұл Португалияның Африка ісіндегі рөлінің әлсіреуіне, соның ішінде Конго өзенінің төңірегіндегі аймақтардағы ықпалының төмендеуіне әкелді. Конго Корольдігі Анголаның солтүстігіндегі шағын анклавқа дейін тарылды, ал 1888 жылы король Педро V португалдардың қарауындағы вассал болуға мәжбүр болды. Португалдар 1914 жылы конголықтардың көтерілісінен кейін патшалықты таратып жіберді.

Шикізат үшін күресу

Африка туралы Берлин конференциясына дейінгі кезеңде Еуропаның ірі державалары Африка құрлығын бақылауға алуды күшейтуге асықты. Батыс Еуропадағы капитализмнің дамуы және оның нәтижесіндегі индустрияландыру резеңке, пальма майы және мақта сияқты африкалық шикізатқа сұраныстың жылдам өсуіне алып келді. Осы шикізатқа ие болғандар экономикасын нығайта алды, ал қалғандары мүмкіндіктерін жоғалтты. Бұл Африка үшін жаңа және күшейтілген бәсекелестікке әкелді. Конго өзені осы жаңа жаулап алудың басты мақсатына айналды. Француздар, Бельгия королі Леопольд II және португалдар британдықтармен тығыз ынтымақтастықта осы аймақты бақылау үшін күресті. Нәтижесінде Конго өзенінің сағасы Португалияға, Атлант мұхитының жағалауында орналасқан Конго өзенінің солтүстігіндегі Кабинда анклавын алған Португалияға, өзеннің солтүстігіндегі кең аумақты басып алған француздерге және Конго өзенінің сағасында шағын бекініс алған, бірақ қазіргі Конго Демократиялық Республикасының (бұрынғы Заир) ішкі аймақтарын иеленген король Леопольд II арасында бөлісті. Леопольд II өзінің Халықаралық Африка қоғамы, кейіннен Халықаралық Конго қоғамы арқылы билікті алды. Бұл британдық саяхатшы Генри Мортон Стэнлиді өкіметін орнату үшін жалдаған, қайырымдылық ұйымдары деп танымал болды. Бұл Конго еркін мемлекетінің құрылуына әкелді, Леопольд II-нің жеке империясы. 1908 жылдың 15 қарашасында Бельгия парламенті колонияны аннексиялады, Леопольд II-нің Конгодағы билігі дискредитацияланды.

Пьер Саворгнан де Брацца

Өзеннің солтүстік жағалауына 1852 жылы Италияның Рим қаласында туған француз саяхатшысы Пьер Саворгнан де Бразза келді. Француз теңіз офицері ретінде ол Халықаралық Африка қоғамында жұмыс істеуден бас тартты және оның орнына Конго өзенінің солтүстігіндегі аймақты жаулауда француздарға көмектесті. Атлант мұхитының жағалауынан, қазіргі Габон арқылы Огуэ және Лефини өзендерімен саяхаттап, 1880 жылы Теке патшалығына жетті, онда 10 қыркүйекте король Макокомен аймаққа француз үстемдігін орнату туралы шартқа қол қойды және көп ұзамай Мфоа деп аталған шағын ауылды өзінің астанасы етіп белгіледі, ол кейін Бразавиль деп аталды.

Бақылауды орнату

Француздық үстемдік орнату қиын болды. Бельгия королі Леопольд II да Конго өзенінің солтүстік жағалауында бекініп қалуға тырысты және Стэнлиді Бразавиль маңына жіберді. Одан кейін француздарға қарсы көтерілістер болды, олардың ішінде Мабиала Ма Нганга басқарған Бахангала көтерілісі ең маңыздысы болды. Ол 1892 жылы француз әкімшісі Лавальдың өлтірілуімен басталды және 1896 жылы француздардың оның көшбасшысын өлтіруімен аяқталды. Көтерілістердің көптегені француз үкіметінің жергілікті халыққа қатыгездікпен қарауының, ауыр мәжбүрлі еңбекке тартуының салдары болды. Жергілікті тұрғындарды Code de l'indigénat заңы арқылы басқарды. Бұл заң мәжбүрлі еңбекті енгізіп, жергілікті халықтың өз наразылықтарын ашық білдіруіне тыйым салып, оларды барлық маңызды лауазымдардан шеттетуге мүмкіндік берді. Француз үкіметі 1889 жылы Берлин шартының экономикалық кемсітушілікке жол бермеу қағидаларын айналып өту және өз бақылауындағы сирек қоныстанған және дамылмаған аймақтардан түсетін кірісті барынша арттыру мақсатымен концессиялық компаниялар деп аталатын компаниялар құруға рұқсат берді. Шамамен 59,5 миллион франк капиталға ие болған қырық компанияға колонияның ресурстарын дербес монополиялық жағдайда пайдалануға еркін рұқсат берілді. Конго өзені маңындағы стратегиялық маңызға ие бірнеше орнынан басқа, 650 000 шаршы километр жер тридцать жылға концессия ретінде жалға берілді. Пайда-зардап есебі ең бастысы болды, сондықтан көбінесе жеткіліксіз қаржыланған компаниялар білікті емес қызметкерлерді және/немесе жерді тоналғаннан кейін қашқан авантюристтерді жұмысқа алды. Ақ сүйек және резеңке концессиялық аймақтардан жоғалып кетті; жергілікті халық қатыгездікпен мәжбүрлі еңбек, аурулар және дұрыс басқарудың нәтижесінде қырылды, ал кейбіреулері көршілес колонияларға қашты. Француз үкіметінің билігі қатыгездікке толы болды және мыңдаған адамның өліміне әкелді. Мысалы, 1921 және 1934 жылдар аралығында Бразавиль мен Пуант-Нуар қалаларын байланыстырған 511 километрлік Chemin de Fer Congo Océan темір жолының құрылысы шамамен 23 000 жергілікті тұрғын мен бірнеше жүз еуропалықтың өмірін қиды. Француз отаршылдығына қарсы кез келген қарсылық, оның көлеміне қарамастан, қатыгездікпен басып тасталды. Ақырында француз үкіметі колонияның тәуелділігіне айналған концессиялық жүйеден түскен жалдамалы ақы мен салықтан көріне көп шығынға батты, ал француз қоғамшылығы жүйенің тудырған кең ауқымды қатыгездіктері туралы хабарлардан дүрсілдеді. 1930 жылға қарай көптеген концессиялық компаниялар банкротқа ұшырады және бұл практика көбінесе тоқтатылды. 1911 жылы колонияның бір бөлігі (жаңа Камерун аумақтары деп аталатын) Германия империясына Францияның Мароккоға құқығын мойындауының орнына берілді. Бұл аймақтардағы неміс үкіметі бес жыл ғана сақталды, ал 1916 жылы Камерундағы неміс күштерінің жеңіліске ұшырауынан кейін Жаңа Камерун аумақтары Францияға қайтарылды.

Француздық әкімшілік

1886 жылғы 1 тамызда жаңа колонияға ресми түрде берілген алғашқы атау – Габон және Конго колониясы болды. 1891 жылғы 30 сәуірде ол Габон мен Орта Конгодан тұратын Француз Конгосы колониясы болып қайта аталды, бұл атау француздардың сол кезде Конго Бразавиллге берген аты еді. 1910 жылғы 15 қаңтарда колония тағы да Француз Экваторлық Африкасы (Afrique Equatoriale Française немесе AEF) деп аталды, бұл жолы оған Чад пен Убанги-Шари (қазіргі Орталық Африка Республикасы) да қосылды. Конго Бразавиль 1958 жылғы 28 қарашада автономияға қол жеткізіп, 1960 жылғы 15 тамызда Франциядан тәуелсіздік алды. AEF-тің астанасы Бразавиль, ал Орта Конго үшін – Пойнт-Нуар болды. Федерация тез арада Орта Конгоға орталықтанды, себебі Бразавильде генерал-губернатордың орналасқандығы, сондықтан әр колония теориялық тұрғыдан автономды болғанымен, биліктің орталықтануы генерал-губернатордың өзі тұратын аймаққа басымдық беруіне әкелді. Білім беру, денсаулық сақтау, сот жүйесі және коммуналдық қызметтер Бразавильдегі билік органдарының бақылауында болды, олар аумақтық губернаторлардың шешімдерін жоққа шығара алатын. Орта Конгоға Пойнт-Нуардағы Федерацияның жалғыз терең су порты және теміржол берілді. Бразавильдің қоғамдық ғимараттары, мектептері, соттары, сауда фирмалары, телекоммуникациялар және медициналық қызметтері көп ұзамай Федерациядағы басқа аймақтардағы ұқсас нысандардан басып өтті. AEF-тің Чад сияқты шеткері аймақтарының халқы Орта Конгода жұмыс істеуге мәжбүр болды, ал қаржылар негізінен осы аймаққа бағытталды, бұл үлкен наразылық тудырды. Нәтижесінде, Орта Конгоның мемлекеттік қызметінің үлкен кеңеюі ауылдық халқының қалаларға қоныс аударуына себеп болды және тәуелсіздік алғаннан кейін мемлекеттік тұрақтылыққа кедері келтіретін мықты бюрократиялық және кәсіби одақтар желісін құрды. Француз үкіметі 1957 жылғы сайлауларға дейін генерал-губернатор арқылы билік етуді жалғастырды, содан кейін Республиканың Жоғарғы комиссары тағайындалды. 1950 жылы AEF-тің жалпы халқы 4 143 922 адамды құрады, оның ішінде шамамен 15 000-ы африкалық емес халықтардан тұрды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Португалиялықтардың Еуропаға келуі Конго-Браззавильдің және жалпы Африканың істеріне терең әсер етті. Маршал Филипп Петен 1940 жылдың 22 маусымында Германияға бас иді, осымен Виши Франция республикасы құрылды. Петен бұрын Ұлыбританиямен бірлесіп Африка аумағынан Германияға қарсы соғысты жалғастырудан бас тарған еді. Шамалы жергілікті француз әкімшілері мен офицерлерінің көмегімен, британдықтар мен бельгиялық эмигрант үкіметі Шарль де Голльдің «Еркін Франция» қозғалысы Франция империясының көп бөлігін бағындырды. Кейін премьер-министр болған Рене Плевен сияқты саясаткерлер, сондай-ақ генерал Филипп Леклерк де Готьє, лейтенант Рене Амио, капитан Раймонд Деланг, полковник Эдгар Де Ларминат және Адольф Сисе оған АЭФ аумағын бақылауға көмектесті. Үш күн ішінде де Голльге адал әскерлер Чадты (1940 жылдың 26 тамызында), Камерунды (27 тамызда) және Орта Конгоны (28 тамызда) бағындырды. Осылайша Браззавиль Африкадағы «Еркін Франция»ның астанасы болды, теория бойынша 1940 жылдың 27 қазанында де Голль құрған Империяны қорғау кеңесімен басқарылды. Орта Конгоға бағытталған «Еркін Франция» күштері бір түндік шегінде Африкадағы «Еркін Франция» күштерінің маңызды орталығына айналды. Point Noire әсіресе маңызды транзиттік аймаққа айналды және ішкі аймақтан жағалауға, сондай-ақ кері бағытта жабдықтау, әскерлер мен жұмыс күшін жеткізу үшін база ретінде қызмет етті. Темір жолды белсенді пайдалану жаңа қалалық жұмысшы табының қалыптасуына және колонияның инфрақұрылымын жақсартуға ықпал етті. 1956 жылға дейін Конгоның ең танымал саясаткері Жан Феликс Чикая болды, ол 1903 жылдың 9 қарашасында Либревильде дүниеге келді және Луанго Корольдығының патшалық отбасының мүшесі еді. Ол Кот-д’Ивуардың көшбасшысы Феликс Уфуэ-Буаньи және басқалармен бірге 1946 жылы Африкалық Демократиялық Жиналысын (АДЖ) және 1947 жылы Африкалық Прогрессивті Партиясын құрды. 1945 жылдың 21 қарашасында Чикая француз парламентіне сайланған алғашқы африкалық көшбасшылардың бірі болды, бұл оған туған елінде зор бедел әкелді. Чикая француз саяси спектрінің сол жағында болғанымен, француз отаршылдық билігін күмәнге түсірген емес. Бұл Конгоның тәуелсіздікке дайындалуына әсер етті, Ганадан Куаме Нкрума және Египет президенті Гамель Абдель Насер сияқты ұлтшыл отаршылдыққа қарсы көшбасшылардың ықпалы арта түсті. Ол 1957 жылдың 31 наурызындағы парламенттік сайлауда бұрынғы қарсыласы, радикалды Жак Опангомен одақтасқан ғана конголық саяси өмірде жетекші рөлді сақтай алды. Тәуелсіздікке дейін француз билігі мен католик шіркеуі Опангоның радикализмінен қорқып, бұрынғы дін қызметкері Фулберт Юлудың өрлеуіне қолдау көрсетті. Жорж Ямбоның Африкалық Социалистік Қозғалыстан (АСҚ) Юлудың Африка мүдделерін қорғау демократиялық одағына (АМДО) өтуі Юлудың 1958 жылы премьер-министр болуына көмектесті. Бұл 1958 жылдың 28 қарашасында Конго Республикасының құрылуына әкелді (Браззавиль елдің астанасы ретінде Point Noire-ді алмастырды). 1959 жылдың 16 ақпанында Опанго мен оның АСҚ ұйымдастырған көтеріліс Юлуды қолдаған оңтүстік және АСҚ-ға адал солтүстік тұрғындары арасындағы тайпалық қақтығыстарға ұласты. Француз армиясы көтерілісті басып тастады, ал Опанго тұтқындалды. Барлығы шамамен 200 адам қаза тапты. Премьер-министр Юлу кейін Опанго бұрын сұраған сайлауды өткізді. 9 мамырда бірнеше саясаткерлер, соның ішінде тәжірибелі саясаткер Саймон Кикхунга Нгот коммунистік қастандық деп айыпталып тұтқындалғаннан кейін, парламент сайлауында Юлу сенімді жеңіске жетті. 1960 жылдың 12 шілдесінде Франция Конгоның толық тәуелсіздігіне келісті. 1960 жылдың 15 тамызында Конго Республикасы тәуелсіз мемлекетке айналды және Фулберт Юлу оның алғашқы президенті болды. Сол жылдың қараша айында Юлу амнистия аясында Опанго, Нгот және басқа да қарсыластарын босатты. Олардың өзі Юлу үкіметіне қосылып, министрлік лауазымдар алды, бұл кез келген ұйымдасқан саяси оппозицияны жоюға мүмкіндік берді.

Мұнай

Тәуелсіздікке қол жеткізер алдында болған оқиға алдағы жылдары елге және оның сыртқы әлеммен, әсіресе Франциямен қарым-қатынасына терең ықпал етті. Француз геологтары 1926 жылы елде мұнай мен газдың бар екенін анықтағанмен, 1957 жылы Pointe Indienne маңында француз Societé des Pétroles de l'Afrique Equatoriale Françaises (SPAEF) компаниясы жеткілікті мөлшерде пайдалануға жарамды мұнай және газ қорларын тапты. Содан кейін ғана Франция осы қорларды игеруге кірісті. Мұның себебі Алжирде тәуелсіздік үшін соғыс жүріп, француздар жеңіліс тауып жатқан еді. Осыған дейін Алжир Франция нарығына мұнай мен газдың басты жеткізушісі болып келді. Америка және Ұлыбританияның ірі мұнай компанияларына тәуелділіктен құтылу үшін Франция басқа да көздер іздеуге мәжбүр болды. Конго жағалауында мұнайдың табылуы біреулер үшін құт-береке болса, жергілікті халықтың көпшілігі үшін керісінше, қарғысқа айналды, бұл туралы Халықаралық валюта қоры бірнеше жыл бұрын ел туралы жылдық есептерінде қайғымен атап өткен. 1970 жылдары мұнай Конгоның ең ірі экспорты болды, бірақ әлемдік нарықтағы бағаның өзгеруі, сонымен қатар елдің үлкен мемлекеттік аппаратты және тиімсіз мемлекеттік секторды ұстап тұру үшін болашақ кірістерді шамадан тыс оптимистікпен бағалау бейімділігі, жиі күрделі қаржылық теңсіздіктерге алып келді. Сектордың дамуына елдің дәстүрлі түрде күшті кәсіподақ қозғалысы, саяси белгісіздік және нашар көлік инфрақұрылымы бар елдегі игерудің жоғары құны кедергі келтірді.

"Үш даңқты қыз" және 1968 жылғы төңкеріс

Браззавиль Француздық Экваторлық Африканың ірі федерациясының астанасы болғандықтан, онда маңызды жұмыс күші және көптеген кәсіподақтар болды. Африкадағы деколонизация салдарынан болған радикалды жағдайлар Юлудың диктаторлық үкіметіне қарсы көтеріліске әкелді. 1963 жылғы 6 тамызда Юлу бір ғана заңды кәсіподақпен бір партиялық мемлекет құратынын жариялағаннан кейін, кәсіподақтар 13 тамызда көтеріліс бастады. Тамыз айында ашулы жұмысшылар Юлудың сарайын қоршады, ал француздар әскери араласудан бас тартты, нәтижесінде ол отставкаға кетті. Бұл көтеріліс 1830 жылы король Карл X-ке қарсы француз шілде революциясының құрметіне «Les Trois Glorieuses» (Үш даңқты күн) деп аталды. Фулберт Юлу және оның жақтастары әскерилер тарапынан қамауға алынып, конголық саяси өмірдегі рөлі тоқтатылды. Конго әскері елді уақытша басқарып, Альфонс Массамба Дебат басқаратын уақытша үкімет құрды. 1963 жылғы конституцияға сәйкес, Массамба Дебат бес жылға президент болып сайланды және Паскаль Лисубаны премьер-министр етіп тағайындады. Президент Массамба Дебаттың қызмет мерзімі саяси сол қанатқа қарай бұрылыс жасауымен сипатталды, оған ұлттандырулар және КСРО мен коммунистік Қытаймен саяси байланыстарды күшейту кірді. Массамба Дебат үкіметі 1968 жылдың тамызында капитан Мариен Нгуаби және басқа да әскери шенеуніктердің қан төгілмейтін төңкеріс жасауымен аяқталды. Жаңа құрылған Ұлттық революциялық кеңесте бекітілгеннен кейін, Нгуаби 1968 жылғы 31 желтоқсанда президенттік лауазымға келді. Бір жыл өткен соң, президент Нгуаби Конго Халық Республикасын жариялады, бұл Африкадағы алғашқы Халық Республикасы болды, және Ұлттық революциялық қозғалыстың атын Конго Еңбек партиясына (КЕП) өзгерту туралы шешім қабылдады.

Нгуабидің өлтірілуі және Сассу-Нгуессоның сайлануы

1977 жылы 18 наурызда президент Нгуаби қаза болды. Нгуабиді атқан деген айыппен бірнеше адам сотталды, олардың кейбіреулері, соның ішінде бұрынғы президент Альфонс Масемба Дебат және балықшы Чанрити Мукоко өлім жазасына кесілді, бірақ олардың кінәлі екенін дәлелдейтін жеткілікті айғақ болған жоқ, ал қазаның себебі әлі анықталған жоқ. Партияның 11 мүшеден тұратын Әскери Комитеті (CMP) полковник (кейін генерал) Жоахим Йомби Опанго Республика Президенті қызметін атқаруымен бірге уақытша үкіметті басқарды. Екі жыл билікте болғаннан кейін Йомби Опанго жемқорлық пен партиялық директивалардан ауытқуы үшін айыпталды және 1979 жылдың 5 ақпанында ПКТ Орталық Комитеті оны қызметтен босатып, бірден вице-президент және қорғаныс министрі полковник Дени Сассу Нгессоны уақытша президент етіп тағайындады. Орталық Комитет Сассу Нгессоға ПКТ-ның үшінші кезектен тыс съезін дайындауды тапсырды, ол оны Орталық Комитет төрағасы және Республика Президенті етіп сайлады. Съезд шешімімен Йомби Опанго барлық өкілеттіктерден, шендерден және мүліктен айырылып, мемлекеттік қасаққа дейін сотталуын күту үшін қамауға алынды. 1984 жылдың соңында үй қамауынан босатылып, туған ауылы Овандоға қайтуға бұйрық берілді.

Демократия және азаматтық соғыс

Марксистік-лениндік риторикамен нығайтылған ондаған жылдар бойы даулы саясаттан кейін және Кеңес Одағының құлауымен бірге, конголықтар экономикалық және саяси көзқарастарын бірте-бірте жаңартты, нәтижесінде 1992 жылы Конго көппартиялық демократияға өтті. Бірпартиялық марксистік үкіметтің ұзақ тарихына нүкте қойылып, осы өтуге қатысты нақты жоспар 1991 жылғы Конгоның ұлттық конференциясында белгіленді және 1992 жылдың тамызында көппартиялық парламенттік және президенттік сайлаулармен аяқталды. Сассу Нгуессо жеңілісін мойындады, ал Конгоның жаңа президенті, профессор Паскаль Лисуба 1992 жылдың 31 тамызында қызметке кірді. Конго демократиясы 1993 жылы және 1994 жылдың басында ауыр сынақтарға тап болды. Президент 1992 жылдың қарашасында Ұлттық Ассамблеяны таратып, 1993 жылдың мамырында жаңа сайлау шақырып, оның нәтижелері даулы болды, маусым және қараша айларында зорлық-зомбылық пен азаматтық наразылықтарға әкелді. 1994 жылдың ақпанында халықаралық төрешілер кеңесінің шешімдері барлық тараптардан қабылданды, кең ауқымды көтеріліс қаупі азайды. Лисуба президенттік мерзімінің басында америкалық Occidental Petroleum компаниясынан болашақта мұнай өндірісін уәде етіп, үкіметіне қаржылық қолдау көрсетуді сұрағандықтан француз үкіметінің құрметін жоғалтты. Француз компаниясы Elf Aquitaine (Конго Республикасынан көп пайда тапқан) жақында Пуанте-Нуар жағалауында үлкен терең су мұнай платформасын ашқандықтан, Лисубаға Occidental Petroleum компаниясымен барлық келісімдерді тоқтатуға қысым көрсетілді, бірақ Лисубаға деген күдік сақталды. Алайда Конгоның демократиялық прогресі 1997 жылы тоқтап қалды. 1997 жылдың шілдесіне жоспарланған президенттік сайлауға жақындаған сайын Лисуба мен Сассу Нгуессо лагерьлері арасындағы шиеленіс күшейді. Мамыр айында Сассу Нгуессо Йоахим Йомби Опангоның саяси бекінісі Овандоға барған кезде олардың жақтастары арасында зорлық-зомбылық орын алды. 1997 жылдың 5 маусымында үкімет күштері Бразавильдің Мпила ауданындағы Сассу Нгуессоның үйін қоршап алып, бұрынғы зорлық-зомбылыққа қатысы бар деп күдіктелген Пьер Абоя мен Энгобо Бонавентурді қамауға тырысты. Үкімет күштері мен Сассу Нгуессоның "Кобралар" деп аталған жауынгерлері арасында қақтығыс басталды, нәтижесінде Бразавильдің көп бөлігі қирады немесе зақымдалды, соның салдарынан 4 айлық соғыс болды. Президенттік көпшіліктің жетекшісі болғаннан кейін, Сассу Нгуессо жеңіске жеткен соң эмиграцияға кетті.

1998 жылдың қаңтарында Сассу Нгуессо режимі өтпелі кезеңнің сипаты мен ұзақтығын анықтау үшін Ұлттық келісім форумын өткізді. Үкімет тарапынан қатаң бақыланатын форум сайлауды шамамен үш жылдан кейін өткізуді, өтпелі кеңес беруші заң шығарушы орган сайлауды және конституциялық конвенция конституция жобасын аяқтауды ұсынды. Алайда 1998 жылдың соңында Сассу Нгуессоның үкіметтік күштері мен қарулы оппозиция арасындағы шайқас демократияға қайта оралу жолына кедергі келтірді. Бұл жаңа зорлық-зомбылық экономикалық маңызды Конго мұхиты теміржолын жапты, оңтүстік Бразавильде және Пул, Буэнза және Ниари аймақтарында үлкен қираулар мен адам өліміне әкелді, сондай-ақ жүздеген мың адамды қоныстандырды. 1999 жылдың қараша және желтоқсан айларында үкімет бүлікші топтардың көпшілігімен, бірақ барлығымен емес, келісімдерге қол қойды. Габон президенті Омар Бонгоның делдалдығымен жасалған желтоқсан айындағы келісімде үкімет пен оппозиция арасындағы келешектегі, жан-жақты саяси келіссөздерді жалғастыру туралы айтылды.

Сассоудың екінші президенті

Сассу 2002 жылы сайлауда шамамен 90% дауыс жинап жеңіске жетті. Оның екі негізгі қарсыласы Лисуба мен Бернард Колелас сайлауға қатысуына рұқсат берілмеді, ал жалғыз сенімді қарсыласы Андре Милонго сайлауға бойкот жариялап, Сассудың сайлауда алаяқтық жасады деген себептердің бірінен бас тартты. 2002 жылдың қаңтар айында жаңа конституция қабылданды, ол президентке жаңа өкілеттіктер берді, оның мерзімін жеті жылға ұзартты және жаңа екі палаталы парламент құрылды. 30 желтоқсанда жиырма оппозициялық саяси партияның өкілі Чистоп Нгокака Сассу үкіметінің "Браззавиль мен Бейжің арасындағы келісімдер бойынша қару-жарақ және әскери техника сатып алғанын" мәлімдеді. Сассу 2009 жылдың шілдесінде өткен келесі президенттік сайлауда тағы жеті жылға қайта сайланды. 2015 жылы Сассу 2016 жылғы сайлауға қатысу үшін конституцияны өзгертті. Ол көптеген адамдардың пікірінше, алаяқтықпен өткен сайлауда жеңіске жетті. Елордадағы зорлық көтерілісінен кейін Сассу азамат соғысындағы Ниндзя көтерілісшілерінің бұрынғы ордасы болған Пул аймағына шабуыл жасады, бұл назарды аудару мақсатында жасалған деп саналды. Бұл 2016 жылдың сәуірінде армияға шабуыл жасаған Ниндзя көтерілісшілерінің қайта жандануына әкелді, нәтижесінде 80 000 адам үйлерін тастап кетуге мәжбүр болды. 2017 жылдың желтоқсан айында атысты тоқтату келісіміне қол қойылды.